Foto: chatgpt.com
Zeıindi zil batpandaı basyp alatyn qaýipti oıyndar balalardy «jalǵan maqtap» aılasyna túsiretin kórinedi. «Shatyrdan sekir, úıden qash». «Sen batyrsyń!». «SchoolBoy Runaway» oıynyndaǵy osy sózder ótken jyldyń qyrkúıeginde birneshe oqýshyny bıikten qulaýǵa ıtermelegeni BAQ betterinen málim bolǵan edi.
Balalardyń ınternettegi qaýipsizdigi jantúrshigerlik osy oqıǵalardan keıin de saqtalyp otyrǵan joq. Bulaı deýimizge qańtardyń úshinshi aptasyndaǵy demalys kúnderi 21 jastaǵy jigittiń Free Fire oınaýyna tyıym salǵany úshin tórt birdeı týysqanyna pyshaq suqqany sebep bolyp otyr. Oqıǵa ornynda kúdiktiniń 1997 jyly týǵan aǵasy jan tapsyrsa, úsh áıel aýyr jaraqatpen aýrýhanaǵa jetkizilgen.
Buǵan deıin de jasóspirimderdiń kúretamyryn qııýǵa shaqyrǵan «Sınıı kıt» oıynynyń saldary qoǵamdy dúr silkindirgen. Búginde «Krasnıı kıt» atanǵan osy jáne ózge de oıyndar iOS jáne Android platformalarynan ońaı júkteletini qynjyltady.
Qandaı balalar ınternettegi qaýipti oıynnyń qurbany bolýǵa beıim?
Qanaty qataıyp, oıy ornyqpaǵan búldirshinderdiń oıyn toryna túspeýi úshin jaýapkershilik, aldymen, ata-anaǵa artylady. Beıbit kúnde ınternettegi qaýipti oıyn saldarynan balasynan kóz jazyp qalǵysy kelmegen ata-ana perzentimen áleýmettik qarym-qatynasyn túzep, kez kelgen taqyrypta ashyq áńgimeleseýge daıar bolýy tıis.
Balalar psıhologi Baıram Týrel úıinde, qoǵamda ózin jalǵyz sezinetin balalar vırtýaldy álemnen jubanysh izdep ot basyp jatatynyn aıtty.
«О́zin álsiz nemese joly bolmaǵan adam retinde qabyldaıtyn balalar vırtýaldy ortada ózderin ońaı taýyp, sol nársege tez táýeldi bolyp qalady. Úıdegilerden sezinbegen qamqorlyqty oıyndardaǵy keıipkerlerden alýǵa tyrysady. Al emosıonaldyq hali turaqtalmaǵan balalar oıyndarda kezdesken marapattarǵa, maqtaýǵa baılanyp ta qalýy múmkin. Áleýmettik daǵdylary álsiz, adamdarmen betpe-bet qarym-qatynas jasaýǵa qınalatyn balalar ınternet arqyly qarym-qatynas jasaýǵa asyq bolady», deıdi ol.
Psıhologtiń qaýipti oıyndarǵa aldanatyndar qatarynan qorshaǵan ortany tanýǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary ári táýekelshil balalardyń da tabylatyny týraly tilge tıek etken deregi tań qaldyrdy. Bul tusta ata-analar men muǵalimderdiń bala bolmysyn jetik bilip, sıfrlyq saýattylyǵyn arttyryp otyrǵany abzal ekeni anyq kórinedi. Aınalasynan úlgi tutar jan tappaı sharq uratyn jasóspirimder oıyndaǵy «qaharmandarǵa» tabynyp ta jatady. Oıyn saldarynan oń men soldy ajyratýdan qalatyn jasóspirimderdiń ómirge qushtarlyǵy tómendep, oqý úlgerimi de oıdaǵydaı bolmaıdy.
«Internettegi oıyndardyń, ásirese, zorlyq-zombylyqty qamtıtyn beıneleri baladaǵy agressııa deńgeıin arttyrýy múmkin. Ekran aldynda uzaq ýaqyt otyrý olardy kóz aýrýyna shaldyqtyryp, semizdikke de ushyratyp jatady. Qazirgi oıyndardyń mazmuny balanyń jasyna saı kelmeýi keń taralǵan másele bolyp otyr. Internettegi oıyndy sheksiz qoldanatyn balalardyń uıqy rejımi de buzylady. Al uıqy rejıminiń saqtalmaýy motıvasııany azaıtady. Sondyqtan jasóspiriminiń oqý úlgerimi tómendeı bastaıdy. Keıbir oıyndardaǵy shamadan tys básekelestik pen jeńiske degen qysym balalardy stresske de túsirýi yqtımal. Ári-beriden soń ǵalamtordaǵy oıyn - balanyń shynaıy ómirdegi jaýapkershiliginiń kúrt tómendeýine sebep», dedi Baıram beı.
Al kópbalaly astanalyq ana Gúlmıra Nurymova tehnologııa damyp, ómirge etene engen tusta balany telefonnan tyıý aqylǵa syımaıtynyn aıtady. Dese de ol balanyń telefon qoldanatyn ýaqytyn ata-ana jiti qadaǵalap, shekteýi kerek dep esepteıdi.
«4 balamnyń 2 úlkeninde ǵana telefon bar. Úlkenderimiz - 13, 11 jasta. Qalǵan 7-5 jastaǵy kishkentaılarǵa telefon qoldaný áli erte dep oılaımyn. Asylynda ǵalamtordaǵy oıynnyń bári jaman emes. Balanyń aqyl oıyn damytatyn álem elderiniń astanalary men týyn taný, aıyrmashylyq tabý, tez oılaý, qurastyra alý syndy daǵdylaryn damytatyn oıyndar da bar. Al qaýipti tusy retinde balalardyń onlaın beıtanys adamdarmen baılanysýy men kishi balalarǵa arnalmaǵan qorqynyshty oıyndardy aıtar edim. Kıberbýllıng jasap, basqa oıynshylar jaǵymsyz pikirler jazatyn jaǵdaıattar da kezdesedi. Qarjylyq qaýip - keıbir oıyndarynda satyp alýdy qajet etetin qajetsiz mehanızmder oılastyrylǵan, bul balany qajetsiz shyǵynǵa ıtermeleıdi. Biz balalarymyzdyń ınternettegi oıynnyń qaýipti jaqtaryna qadam basýynyń aldyn alýǵa umtylamyz. Ras, satyp alaıyn dep suraǵan kezderi boldy, oǵan múlde ruqsat bermeımiz», degen pikirin orta salǵan Gúlmıra Nurymova balalaryna telefondy qoldaný úshin belgili sharttardy oryndatatynyn sol arqyly tepe-teńdikti saqtaýǵa baýlıtynyn jetkizdi.
«Senbi, jeksenbi kúnderi de bir mezgil úıden shyǵyp, qosymshaǵa baryp keletindeı keste jasap qoıdyq. Basqa jumys kúnderi men sabaq ýaqytynda 1-2 saǵat oınaýǵa ruqsat beremiz. Telefon qoldanyp, oınaý úshin úı jınaý, ydys jýý, ózinen kishilerdi mektep pen balabaqshaǵa alyp barý, sabaqty túgel oryndaý, kıimderin sórelerine rettep salý, tósegin taza ustap, jınaý syndy sharttardy oryndaıdy. Osylardyń barlyǵy tııanaqtalǵanda ǵana telefonda oınaýǵa ruqsat etiledi», dep tájirıbesimen bólisti ol.
Balalardy qaýipti oıyndardan qorǵaý satylary
Balalardy qaýipti ınternet oıyndardyń tuzaǵyna túspeýi úshin psıhologııalyq daıyndyq pen tosyn qaýipterge qarsy «ımmýnıtetin» qalyptastyrý aıryqsha mańyzdy. Balalar psıhologi Baıram Týrel osy máselege daıyndalýdyń birneshe keshendi satysymen bólisti.
- Balalarǵa sıfrlyq saýattylyqty úıretý. Ol úshin jasóspirimge ınternet pen sıfrlyq álemniń qalaı jumys isteıtinin túsindirý kerek. Bala ǵalamtordaǵy kókeıine kúmán týdyrǵan máseleni ata-anasyna ashyq aıta alatyndaı qarym-qatynas ornatyp, oıyna qurmetpen qaraý;
- Áleýmettik medıany (jeliler, vıdeohostıngter men ǵalamtardaǵy oıyndar) qoldaný ýaqytyn shekteý. Osy satyda ata-ana balaǵa kóretin konteni men oıyndarynyń mazmunyn jas erekshelikterine baılanysty tańdaýǵa qol ushyn sozý quptalady. Soǵan saı shekti ýaqytty belgileý mańyzdy.
- Balalardyń emosıonaldyq jaǵdaıyn baqylaýda ustaý: Jasóspirimder stress kezinde, ashýǵa boı aldyrǵanda ǵalamtordaǵy oıyndardyń tasasyna tyǵylýy múmkin ekenin este saqtaý;
- Olardy jeke basyna qatysty aqparattardy ǵaldamtorda bólispeýge shaqyrý, saldaryn «bala tilinde» uǵyndyrý;
- Ǵalamtordaǵy toptyq oıyndardy qoldaný kezinde balalar qysymǵa ushyraýy múmkin. Sondyqtan óz shekarasyn qorǵaýǵa baýlý;
- Ata-ana retinde balanyń tek teris qylyǵyn termeı, maqtaýǵa laıyq jetistikterin jıi eske alyp, jarqyn ómir súrýge jeteleý mańyzdy.
