– «Stalındik kóshpeliler» kitabyn jazý barysynda qandaı tarıhı qujattarǵa súıendińiz?
– Osy eńbekti jazý úshin Qazaqstan muraǵattarynyń (Memlekettik arhıv jáne Prezıdenttik arhıv) qujattaryn, sondaı-aq Reseıdiń kóptegen memlekettik jáne partııalyq muraǵattaryndaǵy materıaldardy paıdalandym. О́ńirlik jáne ortalyq deńgeıdegi qujattardy salystyra otyryp, 1931–1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń sebepteri men onyń qalaı órbigenin tereńirek jáne jan-jaqty túsinýge múmkindik aldym. Sonyń nátıjesinde osy kitap jazyldy.
– Mundaı kitap jazý ıdeıasy qalaı paıda boldy?
– Qazaqstan tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵym osy taqyrypqa arnalǵan kitaptar men maqalalardy oqyǵannan keıin arta tústi. Sol kezde Batys Eýropada bul taqyryp boıynsha ǵylymı eńbekter óte sırek edi. Men bul kitapty aldymen nemis tilinde jazdym. Atalǵan eńbek 2014 jyly jaryq kórdi. Sol ýaqyttan beri zertteý júrgizýge de kóp múmkindik jasaldy. Osy taqyrypta kóptegen mańyzdy eńbek jarııalandy. Olardyń ishinde amerıkalyq tarıhshy Sara Kameronnyń «Ashtyq jaılaǵan dala» atty kitaby da bar, ol da keıinnen qazaq tiline aýdaryldy.
– Siz qazaq dalasyndaǵy asharshylyq týraly zertteýler júrgizdińiz. Sheteldik ǵalymdar bizdiń eldegi asharshylyqqa qandaı baǵa beredi?
– Baıqaýymsha, qazir asharshylyq tarıhyna degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Sonyń nátıjesinde jurt Qazaqstandaǵy asharshylyq – stalındik tarıhtyń jalpy kórinisindegi jáne qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa ekenin túsine bastady. Meniń oıymsha, bul taqyryp izimen áli de kóptegen zertteý jazylady, kóptegen tarıhı fakti jaryqqa shyǵady.
– Qazaq tarıhy – kúrdeli tarıh. Onyń zerttelmegen tustary jeterlik. Osyndaı jaǵdaıda sheteldik ǵalymdardyń pikirleri men adal kózqarastary bizge aýadaı qajet. Qujattyq zertteýler júrgizýdiń negizgi sharty qandaı dep oılaısyz?
– Eń mańyzdysy – arhıvterden tabylǵan derekterge ashyq kózqaraspen qaraý jáne ózińniń bastapqy gıpotezaǵa qaıshy keletin málimetterdi de qabyldaý. Tarıhshy óziniń qyzyǵýshylyq tanytqan máselesine adal jumys isteýge tıis.
– «Stalındik kóshpeliler» atty kitabyńyz jaryq kórgennen keıin ǵalymdar men tarıhshylar qandaı pikir bildirdi?
– Áriptesterimniń jalpy pikiri oń boldy. Árıne, kez kelgen ǵylymı jumys talqylanýy jáne synalýy múmkin. Shyndyǵynda, syndarly syn – ǵylymı eńbektiń eń jaqsy qabyldanýy, óıtkeni ol ótkendi tereńirek túsinýge kómektesedi. Sondyqtan jumysym boıynsha qazaqstandyq áriptesterimniń syndarly pikirlerin asyǵa kútemin.
– Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qazaqstan tarıhyna qatysty zertteýlerińizdi bolashaqta jalǵastyrý josparyńyz bar ma?
– Iá. Qazaqstan ýnıversıtetteri men zertteý ınstıtýttaryndaǵy áriptesterimmen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa nıettimin. Sonymen qatar Batys aýdıtorııasyna arnalǵan Qazaqstannyń jalpy tarıhy týraly kitap jazýdy josparlap júrmin. Qazaq tarıhynyń ártúrli aspektisine arnalǵan mamandandyrylǵan zertteýler bar, biraq tolyq sholý joq. Bul meniń kelesi zertteý jobalarymnyń biri dep aıta alamyn.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
