Halyqaralyq standarttar jáne ulttyq zańnama

Búgingi tańda elimiz 70-ten asa halyqara­lyq kelisimge qaty­syp otyr. Bul – Qazaqstannyń óz azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa degen umtylysynyń kórinisi. Qa­zaqstannyń halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdarymen, sonyń ishinde BUU jáne EQYU-men tyǵyz qarym-qatynasy adam quqyqtarynyń tıimdi qorǵalýyn qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Eli­miz halyqaralyq standarttardy ult­tyq zańnamasyna engizý arqy­­ly azamattar úshin ádil ári qaýip­siz qoǵam qurýdy maqsat etedi. Bul saıa­sattyń nátıjesinde elde qu­qyq qorǵaý júıesin jetildirý, sot úde­risiniń ashyqtyǵy men ádildig­in qamtamasyz etý baǵytynda birqa­tar reforma júzege asyryldy. Qa­zaqstannyń halyqaralyq quqyqtyq kelisimderge qosylýy, bul kelisimderdiń ulttyq zańnamaǵa ıntegrasııalanýy eldiń halyqaralyq adam quqyqtary standarttaryna sáıkestenýin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar Qazaqstan azamattardyń jeke quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýda belsendi túrde jumys istep, ártúr­li halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq ornatyp otyr.

Qazaqstan, ásirese, BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komıssary basqarmasy, EQYU jáne basqa da halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Bul yntymaqtastyq Qazaqstannyń adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jumysyn tıimdi júrgizýge múmkin­dik beredi. Elimizdiń adam quqyq­tary salasyndaǵy 70 halyqaralyq kelisimge qatysýy – onyń halyqara­lyq adam quqyqtary standarttaryn qabyldaýynyń jáne olardy ulttyq zańnamasyna engizýiniń aıqyn dáleli. Máselen, Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyndaǵy 6 komıtettiń azamattardyń jeke ótinishterin qabyldap, qaraý quzyretin moıyndady. Olar – Adam quqyqtary komıteti, Azaptaýǵa qarsy komıtet, Áıelderge qatysty kemsitýshilikti joıý komıteti, Násildik kemsitýshilikti joıý komı­teti, Múgedekter quqyǵy komıteti jáne Bala quqyqtary komıteti.

Qoǵamda ádilet pen teńdik ornatý úshin memleket qazirdiń ózinde aýqymdy demokratııalyq jáne saıası reformalardy iske asyryp jatyr. Bul reformalar «Ádiletti Qazaqstan» qurý maqsatynda júze­ge asyrylyp, adam quqyqtaryn qorǵaý júıesin damytýdy kózdeıdi. Qazaqstannyń Balalar quqyqtary týraly Fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıyp, Múgedekter quqyqta­ry týraly Fakýltatıvtik hattama­ny ratıfıkasııalaý arqyly ha­lyq­ara­lyq quqyqtyq standarttardy óz zańnamasyna engizý boıynsha mańyzdy qadamdar jasady. Mysaly, Qazaqstan 2020 jyly Múge­dekterdiń quqyqtaryn qorǵaý týraly Fakýltatıvtik hattamany ra­tıfıkasııalap, halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń oń baǵasyn aldy. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­me­tindegi keıbir kemshilikter, sondaı-aq sot sheshimderine narazy­lyq­tar elimizdegi áleýmettik ádilettiń kúsheıtilýin qajet etetinin kórsete­di. Áleýmettik quqyqtardy qorǵaý, eńbek quqyqtarynyń saqtalýy, aza­mattardyń eńbek sharttarynyń bu­zylýy, zeınetaqy men járdemaqy máseleleri de ózekti sanalady. Bul máselelerdi sheshý úshin júıeli túr­de reformalar júrgizý, quqyqtyq saýatty art­tyrý jáne áleýmettik ádilet­ti qamtamasyz etý qajet. Adam qu­qyqtaryn qorǵaý salasynda júr­gizilip jatqan jumystar áleýmettik ádilet pen teńdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

2021 jyly Adam quqyqtary salasyndaǵy alǵashqy sharalar jospary qabyldanyp, oǵan sáıkes 2022 jyly Adam quqyqtary men zań ústemdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qosymsha sharalar jos­pary qabyldandy. Bul jospar­lar aıasynda elimizdegi quqyq qorǵaý salasynda jańa reformalar iske qo­syldy. Adam quqyqtaryn qorǵaý­dyń tıimdiligin arttyrý maqsa­tynda memleketimiz túrli halyq­aralyq deńgeıde keńester ótki­zip, óz tájirıbesin halyqaralyq standarttarmen salystyryp otyrady.

Elimizde eńbek quqyqtaryn qorǵaý máselesi de mańyzdy. Azamat­tar ózderiniń jumys oryndaryn­da ádiletsizdikke ushyrap, eńbek sharttarynyń buzylýyna, jalaqy­nyń ýaqytynda tólenbeýine nemese eńbek qaýipsizdigine qatysty sha­ǵym bildiredi. Byltyr eńbek qu­qyqtaryna qatysty 70-ke jýyq aryz túsken. Bul shaǵymdar kóbine ju­mys oryndarynda qorǵa­nys quraldarynyń bolmaýynan, eń­bek­aqynyń ýaqytynda tólen­beýi­nen jáne eńbek jaǵdaılarynyń aýyr­lyǵyna baılanysty týyndaǵan.

Sonymen qatar áleýmettik qam­­­tamasyz etý máseleleri de jıi kóteri­­lip júr. Qazaqstanda zeı­net­­aqy, járdemaqy, áleýmettik kó­mek alý máseleleri boıynsha aza­mat­tardyń aryzdary kóbeıip keledi. Bul máseleler ásirese ju­mys is­temeıtin azamattar men zeı­net­ker­ler arasynda ózekti. Mysaly, ótken jyly Astana qalasy bo­ıyn­sha áleý­mettik kómek alý másele­le­rine baılanysty 100-den asa aryz tirkeldi. Mundaı jaǵdaılar aza­mat­­tardyń quqyqtaryn qorǵaý­dyń ma­ńyzdylyǵyn jáne áleýmettik ádi­let­tilikti arttyrý qajettigin kórsetedi.

Buǵan qosa múgedektigi bar azamattardyń quqyqtary da – jıi qaralatyn mańyzdy másele. Bul toptyń azamattary ózderiniń den­saýlyq jaǵdaıyna baılanys­ty áleýmettik jáne medısınalyq kómek alý, eńbek etý múmkindikteri men basqa da quqyqtyq máseleler boıynsha aryzdar joldaıdy. 2024 jyly Astana qalasynda múge­dektigi bar azamattar úshin bir­neshe arnaıy qabyldaý shara­la­ry ótkizildi. Bul sharalar azamat­tar­dyń quqyqtaryn qorǵaý jáne áleýmettik qoldaý kórsetý maq­sa­tyn­da uıymdastyryldy. Jalpy, kelip túsken aryzdardyń basym bóligi azamattardyń negizgi qu­qyqtarynyń buzylýyna áleý­mettik ádiletke qatysty má­sele­ler ekeni aıqyn. Bul kór­setkishter quqyq qorǵaý júıe­si­niń, sot tóreligi­niń jáne áleý­mettik saıasattyń tıimdiligin art­tyrý qajettiligin kórsetedi. Qazaq­stannyń adam quqyqtaryn qorǵaý­da­ǵy aýqymdy reformalary men ha­lyqaralyq bastamalary eldiń qu­qyqtyq júıesin jetildirýge jáne aza­mattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­talǵan mańyzdy qadamdardy qamtıdy.

Adam quqyqtaryn qorǵaý – qazirgi qoǵamnyń negizin quraıtyn mańyzdy aspekt. Elimizdiń halyq­aralyq kelisimderge qosylýy, BUU jáne basqa da halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyǵy, sonymen qatar ishki zańnamalardy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jańartý boıynsha júrgizilip jat­qan júıeli jumystar azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalýyn kúsheıtý­de mańyzdy ról atqarady.

Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetindegi kemshilikter men sot she­shimderine narazylyqtar, sondaı-aq sottalǵandardyń quqyqtarynyń buzylýy qoǵamdaǵy ádiletke degen senimge áser etedi. Bul jaǵdaılar quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrý, sot úderisiniń ashyqtyǵyn jáne ádildigin qamtamasyz etý qajettiligin kórsetedi. Sonymen qatar azamattardyń eńbek quqyq­tary men áleýmettik qorǵaý másele­leri de basty nazarda bolýǵa tıis. Sebebi áleýmettik ádilet pen quqyq­tyq teńdik qoǵamnyń damýyna negiz bola alady. Qazaqstannyń adam quqyqtaryn qorǵaýdaǵy aýqym­dy reformalary men halyq­aralyq bastamalary eldiń quqyq­tyq júıe­­sin jetildirýge jáne azamat­tar­dyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­talǵan mańyzdy qadamdardy qam­tı­dy. Al sottalǵandardyń jaǵ­daıyn jaqsartý, múgedekterdiń quqyq­taryn qorǵaý, eńbek jáne áleýmettik quqyqtar salasyndaǵy sharalardy qabyldaý qoǵamda ádildik ornatýǵa baǵyttalǵan. Bul máselelerdi sheshý úshin quqyq qorǵaý júıesin reformalaý, quqyq­tyq saýatty arttyrý jáne áleýmet­tik saıasatty jetildirý mańyzdy. Joǵaryda atalǵan barlyq baǵyt eldiń quqyqtyq mádenıetin nyǵaı­typ, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tolyq kólemde qorǵaýǵa múmkindik beredi.

Baıan JALMAǴANBETOVA,

Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń Astana qalasy boıynsha ókili