Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Byltyr respýblıka kóleminde qylmys deńgeıi 5,3 paıyzǵa tómendegen. Asa qaýipti qylmystardyń, onyń ishinde kisi óltirý, densaýlyqqa aýyr zııan keltirý, urlyq, mal urlyǵy, alaıaqtyq, qaraqshylyq jáne tonaý qylmystary azaıǵany baıqalady.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda «Zań men tártip» qaǵıdatyn júzege asyrý qajettigin taǵy da atap ótti. Bul – ádiletti Qazaqstannyń negizi. Sonymen qatar mańyzdy jáne naqty tapsyrmalar berildi. Atap aıtqanda, qylmyspen kúres, bandıtızmniń aldyn alý, qabyldanǵan zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etý, sondaı-aq sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl. Bul baǵyttardy júzege asyrý – bizdiń negizgi mindetimiz. Byltyr qabyldanǵan keshendi sharalardyń kómegimen elimizde qylmys sany 12,5 myńǵa, al jalpy qylmystyq quqyq buzýshylyq sany 8 myńǵa tómendedi, – dedi Ishki ister mınıstri Erjan Sádenov.
Degenmen eldiń 20 óńiriniń jeteýinde qylmys sany ósip otyr. Kórsetkish kóbeıgender qatarynda Mańǵystaý, Atyraý, Pavlodar, Qyzylorda, Ulytaý, Almaty, Aqmola oblysy bar. Alaıda barlyq qylmystyń 40%-yn qurap, antıreıtıngte Astana men Almaty qalasy jáne Almaty oblysy kósh bastap tur.
– Byltyr Astana qalasynda barlyǵy 20 758 qylmys tirkeldi. Onyń ishinde áıel quqyna zııan keltirgeni – 6 876 fakt. Bul jalpy qylmys sanynyń 33,1%-yn quraıdy. 2023 jylǵy eseppen salystyrsaq, kórsetkish 1,53%-ǵa tómendegen. Negizinen qylmys alaıaqtyq jáne densaýlyqqa qasaqana ortasha zııan keltirý baby boıynsha kóp anyqtalyp otyr. Atalǵan qylmys sanynyń basym kópshiligi jastar arasynda jıi jasalady. Ásirese 30-39 jas pen 21-29 jas aralyǵyn qamtıdy. Esepti kezeńde otbasylyq-turmystyq qatynas salasynda ÁQBtK 73-baby boıynsha 7 241 quqyq buzýshy tartyldy (byltyr – 6 959). 9 247 tulǵaǵa qatysty qorǵanys nusqamasy shyǵaryldy (2023 jyly – 9 090), – dedi Astana qalasynyń polısııa departamenti Otbasy-turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúres bólim bastyǵy, polısııa podpolkovnıgi Gúlmıra Shyrahmetova.
Keıingi jyldary kıberqylmys kúsheıip keledi. Bul máselede Ishki ister mınıstrliginde beıindi departament ashyldy. Sondaı-aq elde jedel-izdestirý is-sharalary nátıjesinde aýyr jáne asa aýyr qylmys úshin izdestirilip júrgen 1 949 qylmysker ustalyp, 1 361 joǵalǵan adamnyń deregi anyqtalǵan.
Uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres – polısııa jumysyndaǵy basym baǵyttyń biri. Qylmystyq topqa basshylyq etip, oǵan qatysýdyń 45 faktisi anyqtalyp, joly kesildi. Onyń ishinde úsheýi – transulttyq sıpatta.
Jalpy, elde jasóspirimdermen, qoǵamdyq oryndarda jáne qarý qoldaný arqyly jasalǵan qylmys sany azaıǵan. Zamanaýı tergeý ádisterin engizýdiń nátıjesinde barlyq qylmys sanattary boıynsha ashylý kórsetkishi jaqsarǵan. Mınıstrlikte esirtki qylmysyna qarsy kúres komıteti qurylyp, ótken jyly 12 aı ishinde 7 920 esirtki quqyq buzýshylyǵy anyqtaldy. Nátıjesinde, 22 tonna esirtki tárkilenip, 63 zerthana joıylǵan.
Mamandar jol qaýipsizdigi máselesin de nazardan tys qaldyrmady. Byltyr elimizde 30 myńnan asa jol apaty tirkelgen. Mundaǵy olqylyqtardy eskere otyryp, tártip saqshylaryna jergilikti atqarýshy organdarmen birge jol ınfraqurylymyn jaqsartyp, qaýipsizdik deńgeıin arttyryp, óreskel quqyq buzýshylarmen keshendi jumys júrgizý mindeti júktelgen.
– Bul nátıjege profılaktıkalyq jumys esebinen jettik. Bıyl osy isti belsendi túrde jalǵastyramyz. Eń bastysy – qylmystardyń aldyn alý jáne olardyń jasalýyna yqpal etetin sebepterdi joıý. 2025 jyldy «Profılaktıka jyly: polısııa zań men tártip kúzetinde» dep jarııalaımyn. Ishki ister organdarynyń aýmaqtyq bólinisteriniń basshylaryna profılaktıkalyq sharalardy kúsheıtý jáne azamattardyń quqyqtyq sanasyn arttyrý boıynsha naqty mindetter júkteldi, – dedi E.Sádenov.
Azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan zańnamalyq bastamalar, zamanaýı sıfrlyq sheshimder, jastar arasynda quqyqtyq sanany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jumystar, sondaı-aq ishki ister organdaryndaǵy kadrlyq áleýetti arttyrý qylmystardyń aldyn alýda mańyzdy ról atqardy. Byltyr «Kadrlyq áleýetti arttyrý jyly» dep jarııalanǵan. Bul mańyzdy qadam polısııa qyzmetkerleriniń kásibı deńgeıin kóterýge jáne olardyń jumys tıimdiligin jaqsartýǵa baǵyttaldy.
– Qoǵamda quqyqbuzýshylyqqa nóldik tózimdilik qaǵıdasy men quqyqtyq saýat artyp keledi. Ishki ister mınıstrliginiń qurylymdary zamanaýı tendensııalardan qalyspaıdy. Máselen, «102» mobıldik qosymshasy – qandaı da bir qaýip tónse, ne kómek qajet bolsa taptyrmas qural. Ereksheligi sol – anketalyq derekterdi aıtyp jatpaısyz, tipti mekenjaıdy da jedel basqarý ortalyǵyndaǵy operator avtomatty túrde anyqtaıdy. Izinshe sol mańdaǵy patrýldik polısııa sanaýly ýaqyt ishinde kómekke keledi. Bul jerde foto, beıne nemese aýdıo, mátin túrinde de habarlama jasaı alasyz. Sonymen qatar qala kóshelerinde «SOS» batyrmalary ornatyldy. Bul adasyp, telefonyn joǵaltqan, quqyqbuzýshylyqqa tap bolǵan azamattarǵa arnalǵan. Byltyr 288 profılaktıkalyq is-shara ótkizildi. Bıyl da osy jumystar jalǵasady, – dedi G.Shyrahmetova.
Aıta keteıik Ulttyq statıstıka bıýrosy ótken jyly qazan-qarasha aılarynda quqyq qorǵaý organdaryna jáne sot júıesine senimdilik deńgeıine qatysty zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, suralǵandardyń 64,9%-y ózderi turatyn aýdanda tolyq qaýipsiz sezinetinin, 29%-y jetkilikti qaýipsiz, 5,2% qaýipsiz emes, 0,7% qaýipti ekenin jetkizgen. Respondentterdiń jaýaptaryna sáıkes qaýipsizdiktiń negizgi sebepteri retinde jaryqtandyrýdyń bolmaýy ne jetkiliksizdigi, jalǵyz shyǵýdan qorqý dep kórsetilgen. Buǵan qosa saýalnama qatysýshylarynyń prokýratýraǵa – 66,1%-y, polısııaǵa – 64,3%-y, sot júıesine 62%-y senetini belgili boldy.
