Sýretti túsirgen – Ahmedııar BATYRHANOV
Pskov oblysyna qarasty Nevel qalasynda qazaqtyń batyr qyzy, pýlemetshi Mánshúk Mámetova, dańqty mergen Ybyraıym Súleımenov jáne basqa da júzdegen qazaq jerinen soǵysqa attanǵan jaýynger jerlengen.
«Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Narıman Tóreǵalıevtiń tapsyrmasymen qurylǵan delegasııa quramynda oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy basshysynyń orynbasary Medhat Qambetov, eńbek ardageri, qoǵam qaıratkeri Tabylǵalı Saparov, Sýretshiler odaǵynyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha fılıalynyń tóraǵasy, sýretshi Qaıyr Orazǵalıev, músinshi Manas Aqqojın, «Poısk» izdeý tobynyń komandıri Marat Aqqalıev, oblystyq tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi memlekettik ınspeksııanyń bólim basshysy Abzal Baıbekov jáne men boldym», deıdi Oral qalasyndaǵy Mánshúk Mámetova memorıaldyq mýzeıiniń meńgerýshisi Ahmedııar Batyrhanov.
Ahmedııar Qýanulynyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaq jaýyngerleri, soǵys tutqyndary taqyrybyn tereń zerttep, ondaǵan kitap shyǵarǵan tanymal ólketanýshy ekenin aıta keteıik.
Delegasııa Oral qalasynan avtokólikpen shyǵyp, 36 saǵat ishinde Nevel qalasyna jetken. Jumys toby aldymen 1941 jyly kúzde Almaty qalasynda qurylǵan 100-ulttyq atqyshtar brıgadasy men Aqtóbe qalasynda qurylǵan 101-ulttyq atqyshtar brıgadasynyń jeke quramynda jaýǵa qarsy soǵysyp, qaza tapqan jaýyngerler rýhyna taǵzym etipti. Iаǵnı Tver oblysy Rjev qalasyndaǵy memorıaldyq keshenge, Rjev qalasyndaǵy «Qorǵan» baýyrlastar zıratyna, Tver oblysy Olenın aýdanynyń Molodoı Týd derevnıasyndaǵy baýyrlastar zıratyna baryp, duǵa baǵyshtaǵan. Rjevtegi memorıaldyq keshende 17 181 jaýynger jerlengen eken.
Kelesi kúni batysqazaqstandyq delegasııany reseılik «Gvozdıka» izdeý tobynyń komandıri Mıhaıl Iаsıýtıch pen onyń orynbasary Ivan Malahov kútip alyp, qonaqjaılyq tanytypty. Erteńine Nevel qalasynyń ákimi Oleg Maıorov qabyldady. Qala basshysy Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy máńgilik dostyq týraly aıta kelip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldary Nevel qalasyn nemis-fashıst basqynshylarynan azat etýde erlikpen qaza tapqan qazaqstandyq bozdaqtar jóninde, sonyń ishinde Almaty qalasynda jasaqtalǵan 100-ulttyq atqyshtar brıgada komandıriniń orynbasary, Nevel qalasynyń tuńǵysh áskerı komendanty, podpolkovnık Ábilqaıyr Baımoldın, mergen Ybyraıym Súleımenov jáne Keńes Odaǵynyń batyry Mánshúk Mámetovanyń ómirbaıan derekteri men jaýyngerlik joryq joldaryn áńgimeledi.
«Nevel qalasyn jaýdan azat etken ár jaýyngerdiń ómiri – biz úshin tarıh. Nevel qalasynda Ábilqaıyr Baımoldın atynda úlken alań bolsa, mergen Ybyraıym Súleımenov pen qazaq halqynyń batyr qyzy Mánshúk Mámetovanyń atynda kóshe bar. Mysaly, Mánshúk Mámetova atyndaǵy kóshede turatyn áıel adam bosansa, onyń dúnıege kelgen perzentiniń metirkesinde Mánshúktiń esimi jazylady. Qazaq halqynyń batyr qyzy Mánshúk Mámetovanyń esimi Nevel qalasynyń tarıhynda altyn árippen jazylǵan», depti O.Maıorov.
Budan keıin Oleg Maıorov, «Gvozdıka» izdeý tobynyń jetekshisi Mıhaıl Iаsıýtıch, onyń orynbasary Ivan Malahov qazaqstandyq delegasııamen birge Mánshúk Mámetova erlikpen qaza tapqan Zaıvane derevnıasyna jol bastap, birge bardy. Delegasııa qazaqtyń qaharman qyzy erlikpen qaza tapqan, alǵashqy jerlengen jerine Quran baǵyshtap, gúl qoıdy. Mundaǵy baýyrlastar zıratyna 325 bozdaq jerlengen eken.
«1943 jyly 15 qazan kúni osy jerdegi shaıqasta Mánshúk Mámetova transheıa ishinde júgirip júrip, nemis-fashıst basqynshylaryna «Maksım» pýlemetinen oqty qarsha boratqan. Antalap alǵa umtylǵan jaý ózderine qarsy birneshe núkteden birneshe pýlemetten oq atylǵanǵa transheıada ásker kóp eken dep oılasa kerek. Al shyndyǵynda sol kúngi shaıqasta qazaqtyń qaısar qyzy bir ózi jaýǵa toıtarys bergen. Mánshúk Mámetova erlikpen qaza tapqan jerdegi tikendi symdar áli saqtaýly. Bul tikendi sym – sol kezeńnen qalǵan jádiger». Bul – Ivan Malahovtyń áńgimesi.
Aıtpaqshy, «Gvozdıka» izdeý toby Nevel qalasyndaǵy 4 mektep pen 3 balabaqshany aralap, «Erlik sabaǵyn» ótkizedi eken.
«Basty maqsatymyz – Nevel qalasyn nemis-fashıst basqynshylarynan azat etý kezinde erlikpen qaza tapqan bozdaqtar týraly aıtý, qyrshyn ketken bozdaqtardyń erligin nasıhattaý», deıdi ol.
Nevel aýdanynyń bir ózinde 60 shaqty baýyrlastar zıraty bar eken. Delegasııa músheleri Nevel qalasynyń ortalyǵyndaǵy keńes jaýyngerleri jerlengen baýyrlastar zıratyna da bardy. Brıgada komandıriniń orynbasary Ábilqaıyr Baımoldın, Ybyraıym Súleımenov jáne pýlemetshi Mánshúk Mámetova jerlengen osy qorymǵa da duǵa baǵyshtady. Nevel qalasynyń ortalyǵynda Ábilqaıyr Baımoldın atyndaǵy alań bar, ol jerde batyrdyń bıýsti ornalasqan. Sondaı-aq Mánshúk Mámetova atyndaǵy kóshe, eńseli eskertkish te delegasııa nazarynan tys qalmady.
– Osy jerde birneshe qala turǵynynan Mánshúk Mámetovanyń ómirbaıanyn suradyq. Bir qýanarlyǵy, úlkender de, mektep oqýshylary da suraǵymyzǵa múdirmeı jaýap berdi. Tipti azyq-túlik dúkenderi men dárihana satýshylary da Mánshúk Mámetovanyń óshpes erligi týraly jatqa aıtady eken. Tańǵaldyq, rıza boldyq. Olar qala mektepterinde «Erlik sabaǵy» ótetinin, surapyl soǵys jyldary Nevel qalasyn zulym jaýdan azat etken qazaq ultynyń batyr ul-qyzdaryn eshqashan umytpaıtynyn aıtqan sátte kózimizge eriksiz jas keldi, – deıdi A.Batyrhanov.
Batysqazaqstandyq delegasııa Nevel qalasynan shyqqan soń Novosokolnıkı aýdanynyń Monakovo eldi mekenine de arnaıy barypty. Bul derevnıanyń aýmaǵynda qazaqtyń batyr qyzdarynyń biri Álııa Moldaǵulova 1944 jyly 14 qańtarda qaza tapqan eken.
– Araǵa 81 jyl salyp, dál sol kúni biz Monakovo eldi mekenine bardyq. Bul jerde Álııa Moldaǵulova, 397 jaýdy o dúnıege attandyrǵan qazaq mergeni Tóleýǵalı Ábdibekov jerlengen baýyrlastar zıraty bar. Biz ólmes erlik kórsetken batyrlar rýhyna taǵzym ettik. Sodan soń Smolensk oblysy Velıj qalasyndaǵy «Lıdova gora» memorıal keshenindegi №1-2 baýyrlastar zıratyna da soqtyq. Ol jerde bizdiń Shyńǵyrlaý aýdanynyń týmasy Qajyǵalı Esbolatov jerlengen. 2016 jyly Qajyǵalı Esbolatovtyń osy jerge jerlengenin «Poısk» izdeý tobynyń jetekshisi Marat Aqqalıev anyqtap, urpaqtaryna jetkizgen edi, – deıdi Ahmedııar Qýanuly.
Sodan 2017 jyly Qajyǵalı Esbolatovtyń urpaqtary atasy jatqan zıratqa arnaıy kelip, taǵzym etip ketipti.
Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda jasalǵan bul sapardyń máni nede? Muny osy delegasııa quramynda bolǵan eńbek ardageri, qoǵam qaıratkeri Tabylǵalı Saparov aıtyp otyr.
– Biz qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetovanyń, basqa da jerlesterimizdiń basyna zııarat etip, Quran baǵyshtadyq. Artynda joqtaýshysy bar ekenin bildirdik. Sonymen qatar oblys ákimi Narıman Tóreǵalıevtiń tapsyrmasymen batyr qyzymyz Mánshúk Mámetova men mergen Ybyraıym Súleımenov qaza tapqan jerge eskertkish ornatý máselesin jergilikti bılikpen sóılesip, kelisimge keldik. Alla buıyrtsa, halqymyzdyń qaharman qyzy men batyr atamyz qaza tapqan jerde eskertkish boı kóteredi», deıdi Tabylǵalı Sátqalıuly.
Rasynda, Nevel topyraǵyna zııarat ete kelgen jandar Mánshúktiń sońǵy shaıqasy ótken jerge soqpaı ketpeıdi eken. Alaıda ol jerde qazir shaǵyn temir qorshaý, Maksım pýlemetiniń qalqany ǵana tur. Sondyqtan Narıman Tóreǵalıevtiń bastamasy qoldaýǵa turarlyq. Top quramynda bolǵan sýretshiler Qaıyr Orazǵalıev pen Manas Aqqojın elge kelisimen eskertkishtiń jobasyna kirisip ketipti. Qazaq batyrlarynyń sońǵy demi shyqqan topyraqta turýǵa tıis eskertkishtiń jobasy qazir daıyn bolyp ta qalǵan kórinedi.
– Nevel topyraǵy buryn kórmegen jerim edi. Osy sapardan erekshe ásermen oraldym. Sol bir kúnderi qan maıdanda shaıqasqan aǵa urpaqtyń basynan ótken qyrǵyndy julyn-júıkemmen sezindim. Munda búkil jer qanmen sýarylǵan deýge bolady. Ormannyń, batpaqtyń kez kelgen jerin qazsa, tipti jeke aýladan da qazsa, adam súıegi shyǵady deıdi. Baýyrlastar zıratyndaǵy qaza tapqan jaýyngerler tiziminiń 70 paıyzy qazaqtar ekenin kórdik, – deıdi M.Aqqojın.
Ekspedısııa jetekshisi, oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy basshysynyń orynbasary Medhat Qambetov bul sapardyń negizgi nátıjesi jańa eskertkish jónindegi kelisim ekenin alǵa tartty.
– Josparymyz boıynsha jeńis merekesiniń aldynda, mamyr aıynyń 3-4-i kúnderi qaharman qyz Mánshúk Mámetovanyń qaza tapqan jerine belgi ornatýymyz kerek. Qazir daıyndyq jumysy júrip jatyr, – dedi M.Qambetov.
Batys Qazaqstan oblysy
