QQS: Sheteldegi mólsherlemeniń shegi qandaı?

Eń joǵary mólsherleme – 27%

Búginde álemniń 175-ke jýyq eli taýarlar men qyzmetterge qosylǵan qun salyǵyn salady. Onyń mólsherlemesi ár eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty ártúrli. Bir memleketter ony joǵary qoıyp, memlekettik shyǵyndardy jabýǵa tyryssa, basqalary halyqtyń ál-aýqatyn qorǵaý úshin tómen mólsherlemeni saqtaıdy nemese belgili bir taýarlar men qyzmetterdi salyqtan bosatady. Zertteýlerge súıensek, Eýropadaǵy eń joǵary kórsetkish Majarstanda – 27%. Bul óte jo­ǵary kórsetkish bolǵanymen, el bıligi áleýmettik mańyzy bar taýarlar men qyzmetterge arnaıy jeńildikter qarastyrǵan. Máselen, azyq-túlik pen dári-dármek sekildi negizgi qajettilikterge salyq mól­sherlemesi tómendetilgen. Mundaı saıasat memlekettik bıýdjet kirisin arttyrýǵa kómek­teskenimen, ha­lyqqa túsetin qar­jylyq aýyrt­palyqtyń artýyna baılanysty synǵa jıi ushyraıdy deıdi ekonomıst Rasýl Rysmambetov.

– Qosylǵan qun salyǵy – memlekettik bıýdjetti tolyq­ty­rýdyń mańyzdy quraldarynyń biri. Biraq onyń tıimdiligi tek mólsherlemesine emes, sonymen qatar shekti deńgeıine de baılanys­ty. Bul salyqtyń mólsherlemesi ár elde ártúrli bolǵanymen, negizgi qaǵıda bir: memleket bıýdjetke túsetin kiristi arttyrý úshin QQS mólsherlemesin belgileıdi, al kásipkerler men tutynýshylarǵa túsetin aýyrtpalyqty azaıtý úshin ártúrli jeńildikter qa­rastyrylady. Mysaly, Ońtústik Koreıada QQS mólsherlemesi 10% ǵana bolǵanymen, shekti deńgeıi nóldik, ıaǵnı barlyq kásipker osy salyqty tóleýge mindetti. Bul júıe memleketke turaqty kiris túsirgenimen, shaǵyn kásip­oryndar úshin aýyrtpalyq bolýy múmkin. Al keıbir elderde QQS mólsherlemesi joǵary, biraq belgili bir kásipkerlik sýbektileri men taýarlar úshin salyqtan bosatý nemese tómendetilgen mólsherleme qarastyrylǵan, – dep túsindirdi ol.

Danııa men Shvesııada QQS mólsherlemesi 25% deńgeıinde belgilengen. Bul elderde den­saýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleýmettik qamtamasyz etý júıe­leri óte joǵary deńgeıde damyǵan. Úkimet osy qyzmetterdi qarjylandyrý úshin bıýdjetke mol qarjy jı­naýǵa tyrysady, al QQS kiristiń negizgi bóligin quraıdy. Iаǵnı salyqtyń joǵary bolýynyń se­bebi – azamattarǵa beriletin tegin medısınalyq kómek, sapaly bilim, áleýmettik jeńildikter. Fransııada bolsa standartty QQS mólsherlemesi – 20%, alaıda belgili bir taýarlar men qyzmet túrlerine jeńildikter qarastyryl­ǵan. Mysaly, azyq-túlik pen qoǵamdyq kólik tarıfterine 5,5%, 10% tómende­til­gen mólsherlemeler qoldanylady. Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqtan shyqqannan keıin de QQS júıesin saqtap qaldy. Munda da mólsherleme – 20%, biraq birinshi qajettilik taýarlary – azyq-túlik, balalarǵa arnalǵan taýar­lar, kitaptar nóldik salyq mól­sherlemesi­men bosatylǵan.

– Salyq ákimshiligin kúsheı­týdiń bir mysaly – AQSh-taǵy Al Kapone isi. Ony quqyq qorǵaý organdary emes, salyq qyzmeti qylmystyq jaýap­kershilikke tartqany kópke málim. Bul salyq organdarynyń tıim­di jumys isteı alatynyn kórsetedi. Biraq salyq­tyq baqylaýdy kúsheıtý sybaılas jem­qorlyqtyń ósý qaýpin de týdyrady. Salyq organdaryna qosymsha ókilettikter berý kerek, biraq olardyń jumysyn qatań baqylaý da mańyzdy. Eger qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet qalyptassa, salyq ákimshiligin jetildirý de ońaıyraq bolady, – deıdi R. Rysmambetov.

Máselen, Qytaıda QQS mól­sher­lemesi buryn 13-16% ara­lyǵynda óz­gerip otyrǵan, alaıda keıingi salyq re­for­­malary ná­tıjesinde 13% deń­geıinde turaq­tandyryldy. Qytaı bıligi QQS mólsherlemesin belgileý kezinde birneshe faktordy eske­redi: ishki tutyný deńgeıi, eks­porttyq básekege qabilettilik jáne memlekettik kirister. Mun­da salyqty tym joǵarylatý ishki naryqtaǵy taýarlardyń qym­battaýyna ákelýi múmkin, al salyqty tómendetý – memlekettik bıýd­jettiń tapshylyǵy­na sebep bolady. Sondyqtan da tepe-teńdikti saqtaýǵa tyrysady.

Japonııa 2019 jyly tutyný saly­ǵyn 8%-dan 10%-ǵa deıin kóterdi. Bul sheshim ınflıasııany kúsheıtý jáne tutynýshylardyń satyp alý qabiletin tómendetý qaýpin týdyrdy. Degen­men úkimet bul qadamdy áleýmettik shyǵyndardy, ásirese qarttar men densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý úshin qajet dep tapty. Iаǵnı salyq aýyrtpalyǵyn arttyrý arqyly úkimet zeınetaqy jú­ıesin jaqsartýǵa jáne medı­sınalyq qyzmetter sapasyn kóterýge tyrysyp baǵýda.

Reseı 2019 jyly QQS mól­sherlemesin 18%-dan 20%-ǵa kóterdi. Bılik bul ózgeristi ult­tyq jobalar men áleýmet­tik baǵdarlamalardy qarjylandyrý qa­jet­tiligimen túsindirdi. Alaıda salyq­tyń kóterilýi taýarlar men qyzmet­ter­diń qymbattaýyna alyp keldi, bul óz kezeginde tuty­nýshylardyń narazylyǵyn týdyr­dy. Reseıde halyqtyń tólem qabileti birqatar eýropalyq eldermen salystyrǵanda tómen, sondyqtan QQS-nyń ósýi tutyný deńgeıin azaıtyp, shaǵyn jáne orta bıznestiń aýyrtpalyǵyn arttyrýy múmkin.

«Altyn ereje» joq

Sonymen tájirıbe kórset­kendeı, QQS mólsherlemesin belgileý – árbir eldiń ekonomı­kalyq jáne áleýmettik saıasatyna baılanysty qabyldanatyn strategııalyq sheshim. Jalpy, salyq mólsherlemesi qanshalyqty joǵary bolsa, bıýdjetke túsetin qarjy da soǵurlym kóp bolady. Alaıda taýarlar men qyz­metterdiń qymbattaýyna ákeledi, nátıjesinde halyqtyń satyp alý qabileti tómendeıdi. Kerisinshe, mólsherleme tómen bolǵan jaǵdaıda, taýarlar men qyzmetter arzandaıdy, bul ekonomıkalyq belsendilikti arttyrýy múmkin. Biraq mundaı saıasat memlekettik bıýdjetke túsetin kiristerdiń azaıýyna, áleýmettik baǵdarlamalardyń qarjylandyrý tapshylyǵyna alyp kelýi yqtımal. Jalpy, kúrdeli paradoks. Árbir memleket osy eki faktordyń arasyndaǵy tepe-teńdikti tabýǵa tyrysady.

– Keıbir elderde áleýmettik mańy­zy bar taýarlar men qyz­metterge tómen­detilgen QQS mólsherlemeleri nemese to­lyqtaı salyqtyq bosatýlar qaras­tyrylǵan. Bul júıe tutyný­shylardyń shyǵyndaryn azaıtady. Elimizde de azyq-túlik ónimderin óndirýshiler men aýyl sharýashylyǵy sektoryna jeńil­dik berý máselesi qarastyrylyp jatyr. Keıbir elderde bul salalarǵa nóldik mólsherleme engizilgen tájirıbeler bar. Biraq elimiz ózin azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz ete almaıtyndyqtan, bul sektorda QQS-ny nóldik deńgeı­de saqtaý oryndy bolýy múmkin. Degen­men aýyl sharýashylyǵynyń ishin­de joǵary tabysty kásiporyndar bar, olarǵa tómendetilgen salyq mól­sherlemesin qoldaný tıimsiz. Sondyqtan salyq júıesin óz­gertkende ár sala­nyń erekshelik­terin eskerip, dıfferen­sıasııa­lanǵan tásil qoldaný mańyzdy, – deıdi ekonomıst.

Iá, kóptegen damyǵan memlekette QQS nemese soǵan uqsas salyqtar (mysaly, AQSh-taǵy satý salyǵy) 12%-dan áldeqaıda joǵary. Máselen, Eýropa el­derinde salyq júktemesi kóp, biraq olar­dyń ómir súrý deńgeıi de sáıke­sinshe joǵary. GfK zertteý ortalyǵynyń málimetinshe, byltyr Eýropadaǵy ortasha satyp alý qabileti 3,9%-ǵa ósip, 18 768 eýrony qurady. Eýropa elderinde ortasha jalaqy TMD elderine qaraǵan­da áldeqaıda kóp. «Trading Economics» saıtynyń málimetine súıensek, Germanııada ortasha jalaqy – 4479 eýro, Fransııada – 3613 eýro, Ispanııada – 2205 eýro, Polshada – 1916 eýro. Al burynǵy keńestik elderde bul kórsetkish áldeqaıda tómen: Reseıde – 440 myń teńge, О́zbekstanda – 210 myń teńge, Qyrǵyzstanda – 213 myń teńge. Bizde 2024 jyly ortasha jalaqy shamamen 420 myń teńgeni qurady.

– Qazaqstanda QQS mólsher­lemesi respýblıkalyq bıýdjetke tikeleı túsedi, ıaǵnı óńirlik bıýdjetterge bólinbeıdi. Sonymen qatar elimizde korporatıv­tik tabys salyǵy (KTS) bar, ol kásiporyn­nyń taza paıdasynan alynady. KTS mólsherlemesin kóterý týraly pikirler bolǵa­nymen, bul bıznestiń tabysyn azaıtyp, ınvestısııalyq múmkindikterin shekteıdi. Sondyq­tan salyqtyń naq­ty mólsherlemesin belgileýde «Altyn ereje» joq. Ár el óz ekonomıkalyq jaǵdaıyna, áleý­mettik saıasatyna jáne bıýd­jettik qajettilikterine qaraı salyq júıesin qalyptastyrady. Eger memleket QQS shekti deńgeıin nólge jaqyndatsa jáne stavka ońtaıly belgilense, onda salyq tóleýshilerdiń sany artyp, jalpy júıe tıimdirek jumys isteýi múmkin, – deıdi sarapshy.