Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Jaýapkershilik ýaqyty keldi
Jalpy, 2024 jyl otandyq bankterge tabysty jyl boldy. Olardyń taza paıdasy 2,6 trln teńgege jetip, 2023 jylmen salystyrǵanda 17,1%-ǵa artty. Qarjy naryǵyn retteý agenttiginiń málimetinshe, bankterdiń jalpy nesıe portfeli 20%-ǵa ósip, 61,6 trln teńgege jetken. Iаǵnı bankter bıznesti kóbirek qarjylandyryp, ekonomıkaǵa kóbirek aqsha bólgen. Byltyr olar 36,2 trln teńge kóleminde nesıe bergen. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda 19,5%-ǵa artyq. Bızneske berilgen nesıe kólemi de 16,3%-ǵa ósip, 13,1 trln teńgege jetken. Bankter ásirese ónerkásip, saýda, qurylys, kólik jáne qyzmet kórsetý salalaryndaǵy kásiporyndarǵa nesıe berýdi kóbeıtken. Bızneske 18,2 trln teńge jańa nesıe bólingen, bul ótken jylmen salystyrǵanda 17,2%-ǵa artyq. Biraq munyń bári sonda da jetkiliksiz. Saıası sholýshy Ǵazız Ábishev elimizdegi jeke bankter ekonomıkany kóptep nesıelendirýge tıis deıdi.
– Irgeli jobalar úlken ınvestısııalardy talap etedi. Jeke ınvestorlardyń, memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qordyń, tipti Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qarajatynyń aqylǵa qonymdy úleste bólinýiniń ózi jetkiliksiz bolýy múmkin. Jeke bankter ekonomıkany kóptep nesıelendirýi qajet. Qazir, ókinishke qaraı, olar kóbine tutynýshylyq nesıeleý arqyly halyqtyń qaryzdyq júktemesin arttyryp otyr. Onyń ústine, kóbinese kúrdeli ımporttyq taýarlar tutynylady. Bul – másele. Muny ózgertý kerek, – dedi sarapshy.
Kásipkerlermen kezdesýde Úkimet bızneske arnalǵan paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýdy usynatyny aıtyldy. Alaıda Ábishevtiń pikirinshe, bul jetkiliksiz bolýy múmkin.
– Qosymsha sharalardy oılastyrý qajet. Bankter artyq tutyný men halyqtyń qaryzǵa batýyn emes, kerisinshe, bıznestiń damýyn yntalandyrýǵa tıis. Basqasha aıtqanda, azamattar depozıtke salǵan aqsha ulttyq ekonomıkanyń damýyna qyzmet etip, sheteldik óndirýshilerdiń paıdasyna ketpeýi kerek, – dedi sarapshy.
Al sarapshy Baýyrjan Ysqaqov bankter jaýapkershilik sezinýi kerek degen oıynan tanǵan emes.
– Bankterge memleket tarapynan osy ýaqytqa deıin qomaqty qarajat quıyldy. Mysaly, 2009 jyly 10 mlrd dollardan astam kómek kórsetildi, teńgeniń teńgerimdiligin saqtaý úshin 6 mlrd dollar aqsha bólindi. Tipti banktiń qaıta qurylymdaý úderisin qalyptastyrýǵa járdemdesti. Osy turǵydan qaraıtyn bolsaq, «bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi» degen túsinik bar, ıaǵnı memleket kerek ýaqytta bankterge kómektesip, daǵdarystan shyǵýǵa jaǵdaı jasasa, olardyń da ekonomıkaǵa qosatyn úlesi artýy kerek. Eger bankter bolashaǵyn elmen baılanystyrsa, bul olarǵa úlken múmkindik. Úkimettiń bıznestik ortaǵa, ınvestısııalyq klımatqa jasap otyrǵan jaǵdaıy biz sekildi damyp kele jatqan memleketterden anaǵurlym joǵary. Ekonomıka damyǵan saıyn bankterdiń de kásibi órleı túsetinin uǵyný kerek. Sol arqyly halyqtyń tólem qabilettiligi artyp, qaıtarylmaı jatqan qarjynyń da qaıtarylýy tez bolady, – degen pikirde.
Mysaly, Eýropada bankterdiń ekonomıkadaǵy qarjylandyrý úlesi – 55-60%. Al AQSh-ta 80%-ǵa deıin barady. Bizdiń kósh buǵan jetpeıdi. Bul – bankter ekonomıkaǵa nesıe bere otyryp, qanshama áleýmettik máseleni sheshedi degen sóz. Jańa jumys oryndary, kásiporyndardyń ashylýy arqyly bıýdjettiń kiris bóligin quraıtyn salyqtyq bazany qalyptastyrady. Inflıasııanyń tejelýine, naryqqa tólenetin nesıe qarjysynyń tómendeýine de ákeledi.
– Tutynýshylyq nesıeden góri ekonomıkany, bıznesti nesıelendiretin qarjy kózderin qarastyrý mańyzdy. Ol úshin bıznestiń de, halyqtyń da usynysy eskerilip, zańda qarastyrylǵany durys. Zańda ulttyq múdde birinshi orynda turýy qajet. Sondaı-aq básekeles orta bolyp, halyqaralyq bankterdiń de úlesi artýy kerek. Jaqsy nátıje básekeden ǵana týady, al ol óz kezeginde sapaǵa ákeledi. Qoryta aıtqanda, ekonomıkany damytatyn qandaı nesıeler bar, sonyń barlyǵy «Bankter týraly» zańǵa engizilýi kerek, – deıdi sarapshy.
Bank ne deıdi?
Osy oraıda bankterdiń de aıtar ýájin tyńdaǵandy jón kórdik. Bankterge naqty sektordy nesıeleý nege tıimsiz? Bul jaǵdaıdy ózgertý úshin qandaı yntalandyrý sharalary qajet? Bankterdiń naqty sektorǵa ınvestısııa salýyna qandaı negizgi faktorlar kedergi keltiredi? Osy suraqtardy «Altyn bankke» qoıdyq. Banktiń baspasóz qyzmeti naqty sektordy nesıeleý bankter úshin birqatar sebepterge baılanysty tıimsiz dep jaýap berdi.
– Birinshiden, bul salalar joǵary táýekelge ıe, sebebi olardyń tabysy turaqsyz, shıkizat baǵasynyń aýytqýyna táýeldi. Ekinshiden, naqty sektordy qarjylandyrý uzaqmerzimdi ınvestısııalardy qajet etedi, al bankter, táýekelge degen kózqarasyna, nesıeniń tez óteletin túrlerine basymdyq beredi. Úshinshiden, bank retteýi men kapıtalǵa qoıylatyn talaptar osyndaı nesıelerdiń kólemin shekteýi múmkin. Sonymen qatar joǵary táýekeldi jobalardy qarjylandyrý qosymsha rezervterdi (provızııalardy) qalyptastyrýdy qajet etedi, bul – qosymsha shyǵyn, – delingen «Altyn bank» jaýabynda.
Al agrarlyq sektordyń joǵary táýekeldiligine baılanysty bankter bul salaǵa nesıe berýge asa qulyqty emes. Bul baǵytty tıimdi damytý úshin memlekettiń aýqymdy qoldaýy men yntalandyrý sharalary qajet-aq. Bankter de dál solaı oılaıdy. Mundaı qoldaý agrarlyq kásiporyndardyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, bankterdiń táýekelin azaıtady. Bizdiń «Naqty sektordy nesıeleý kólemin arttyrý úshin memleket qandaı qoldaý kórsetýi kerek?» degen suraǵymyzǵa «Altyn bankten» mynadaı jaýap aldyq:
– Naqty sektorǵa nesıe berýdi keńeıtý jáne onyń ósýine jaǵdaı jasaýǵa kómek kerek. Paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý – kásiporyndar úshin nesıe qunyn tómendetý arqyly olardyń qoljetimdiligin arttyrady. Nesıege kepildik berý – bankterdiń táýekelin azaıtyp, ekonomıkalyq mańyzy joǵary, biraq táýekel deńgeıi joǵary salalardy qarjylandyrýǵa yntalandyrady. Makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý – ınflıasııa men valıýta baǵamyn basqarý arqyly ınvestısııalyq ortaǵa senimdilik qalyptastyrý. Damý ınstıtýttary men qorlardy damytý – uzaqmerzimdi qarjylandyrý tetikterin jetildirý, strategııalyq mańyzdy jobalardy qarjylandyrýǵa múmkindik berý, – dedi.
Al «Bank SentrKredıt» bolsa, qoldan kelgenshe ekonomıkaǵa aralasyp jatyrmyz deıdi.
– Naqty sektordy belsendi qoldaıtyn bankterdiń biri retinde biz elimizdegi mańyzdy bastamalarǵa qatysyp, nesıe berýde kósh bastap kelemiz. Mysaly, Qazaqstan Damý bankimen birlese otyryp, RG Brands Kazakhstan kompanııasyna alǵashqy sındıkattalǵan qarjylandyrýdy usyndy. Bul qarajat óndiris kólemin keńeıtýge, jańa tehnologııalyq jelilerdi satyp alýǵa jáne О́zbekstanǵa eksportty ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan. 2025 jyly bank kólik, ınfraqurylym, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy ınvestısııalyq jobalardy qarastyrýdy josparlap otyr. Bul sharalar naqty sektordy qarjylandyrýdy kúsheıtip, ekonomıkanyń ornyqty damýyna yqpal etedi, – delingen «BankSentrKredıt» jaýabynda.
