Jas muǵalimder nege qysymǵa ushyraıdy?

Qaǵazbastylyq qajytyp tur

Jas mamandardyń janaıqaıy eshkimge estilmeı eleýsiz qalyp qoıyp jatyr. Son­dyqtan muǵalim degen mártebeli maman­dyqty bitirip, eńbekke endi aralasyp júrgen jastardyń únine qulaq asqandy jón kórdik.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málime­tinshe, pedagog bolǵysy keletin jastardyń sany artyp keledi. Byltyr 8 myń jas maman jumysqa qabyldanǵan. Olar­dyń 2 myńǵa jýyǵy – «Altyn belgi» ıegeri. Bul san jyl saıyn artpasa, kemigen emes. Árıne, qýantady. Biraq eńbek jolyn jańadan bastap jatqandardyń janyp turǵan úmiti alǵashqy oqý jylynda-aq sónip qalatyny ókinishti. О́zderiniń sózinshe aıtsaq, jańa kózqarasy, tyń oılary júıege jutylyp ketedi.

Ustazdyq – qoǵamdy alǵa jeteleıtin eń qasıetti mamandyq. Ár muǵalimniń júreginde shákirt tárbıeleý arqyly bilim salasyna ózgeris engizsem degen úmiti bolady. Jas maman Bekzat Sultanda da osyndaı oı bolǵan. Biraq qazir ózgergenin aıtady. «Mektepke muǵalim bolyp ornalasqanymda, boıymda asqaq arman, bıik maqsat, myqty ambısııa bar edi. Bilim salasyna ózgeshe serpin berip, jańashyldyq ákelemin dep sendim. Sol kezderi kózim ottaı janyp, jalyndap turatynmyn. Tipti pedagogıkany nasıhattaý maqsatynda oqýshylarmen birge túrli kontent túsirip, qoǵam nazaryn aýda­rýǵa tyrystym. Alaıda mekteptegi alǵash­­qy jyl meni ózgertti. Oıym da, kózqarasym da, tipti júris-turysym da júıe­niń talaptaryna beıimdeldi. Aqyry, ózim de baıqamaı, sol júıeniń kishkentaı bólshegine aınalyp shyǵa keldim», deıdi Bekzat.

Al pedagog Aıdana Qadirbektiń aı­týynsha, ásirese jas muǵalimderge ádilet­siz talapta­r qoıylyp, olardyń eńbegi men quqyǵy eskerýsiz qalatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. «Mektepte «jas maman, jas maman» dep, óte kóp mindet júkteledi. Qan­sha muǵalim degen mártebeń bolsa da, aǵa býyn­nyń bizdi jas dep qurmetpen qaramaı­­ty­ny taǵy bar. Barlyǵyn deńgeı úshin, paıyz úshin jasaımyz, naqtyraq aıtqanda, buıryq solaı. Mundaı jaǵ­daılarda oqýshy aldynda pánińniń de, ózińniń de qadiriń qalmaıdy», deıdi ol. Aıdananyń bul pikiri – búgingi bilim salasyndaǵy olqylyqtardyń kórinisi. Muǵalimderdiń kásibı mártebesi, shyǵarmashylyq erkindigi men eńbeginiń baǵalanýy – sapaly bilimniń kepili. Sondyqtan jas muǵalim mártebesine de mán berý qajet.

Qazirgi tańda ustazdar bilim berýmen ǵana shektelmeı, ata-ananyń da, oqýshynyń da, basshylyqtyń da suranysyna saı bolýǵa májbúr. Juldyz Asylbekqyzynyń aıtýynsha, bul jaǵdaı olardyń kásibı qulshynysyna keri áser etip jatyr. «Jumystan emes, ata-ananyń aldynda aqtalyp sharshaısyń. Sabaq berip, bilim úıretkenińdi baǵalamaı, usaq-túıekke kináli etip qoıatyndar bar. Tipti keıbiri «Balamnan keshirim sura» dep talap etedi. Osyndaı jaǵdaıdan keıin muǵalim bolǵyń da kelmeıdi. Mundaı qarym-qatynas balalardyń muǵalimge degen qurmetin tómendetti», deıdi ol.

Al Aımara Joldastyń aıtýynsha, artyq mindetter men qaǵazbastylyq olar­dyń kásibı qulshynysyn basyp, ma­man­dyqqa degen súıispenshiligin joǵalt­qan. «Qatty sharshadym. Mektepte jas ma­man­darǵa qysym óte kóp. Jumysqa jańa ornalasyp, endi qulshynyspen iske kiriskenimde, sol jigerimdi áp-sátte qum qyldy. Bitpeıtin esep úshin jasalatyn is-sharalar bar. Onyń barlyǵy kóbine jas muǵalimderge tapsyrylady. Olardyń oıyn­sha, robot sııaqty barlyǵyna úlgerip, esh qarsylyqsyz tapsyrmany oryndap otyrýym kerek. Eń aýyr tıetini – oqymaıtyn oqýshylarǵa jaqsy baǵa qoıyp, jalǵan sapa jasaý. Onyń ústine, qaǵazbastylyqtyń shekten tys kóptigi kásibı damýǵa da, oqýshylarǵa kóńil bólýge de múmkindik bermeıdi. Osyndaı jaǵdaılardan keıin óz pánińe, jumysyńa degen qushtarlyǵyń joǵala bastaıdy. Muǵalimdi adam emes, tek júıe tapsyrmalaryn oryndaýshy retinde qaraý – bilim berý salasyndaǵy úlken qatelik. Eger jas mamandarǵa qoldaý kórsetilip, shynaıy jumys isteýge múmkindik berilse, bilim júıesi ózgerer edi», deıdi jas maman.

Sheteldik tájirıbege úńilsek...

Bul úrdis – tek bizdegi emes, kóp eldegi ózekti másele. Mysaly, AQSh-ta jas muǵalimderdiń jumystan shyǵý kórsetki­shi joǵary. Ulttyq bilim statıstıkasy ortalyǵynyń málimetteri boıynsha, pedogogterdiń 44%-y alǵashqy 5 jyl ishinde mamandyǵynan bas tartqan. Zertteýshilerdiń sózinshe, bul jaǵdaı «teacher burnout» nemese «muǵalimderdiń kásibı qajýy» degen termınmen sıpattalady. Bul máseleniń aldyn alý úshin AQSh mektepterine tálimgerlik júıe engizilgen. Baǵdarlama boıynsha jas muǵalimderge tájirıbeli tálimger bekitilip, pedagogıkalyq ádisterdi meńgerýge, synypty basqarýǵa, ata-analarmen qarym-qatynas ornatýǵa kómek kórsetiledi. Sonymen qatar kásibı damý semınarlary men sheberlik sabaqtary ótkizilip, tálimgerler sabaqtarǵa qatysyp, keri baılanys ornatyp, emosııalyq qoldaý bildiredi. Al qyzmet ornyndaǵy býllıng Ulybrıtanııada muǵalimderdiń jumystan ketýiniń negizgi sebebine aınalǵan. Ulttyq bilim odaǵynyń saýal­namasyna sáıkes, muǵalimderdiń 30%-y

býl­lıngke ushyraǵanyn málimdegen, olar­dyń basym bóligi – jas mamandar. Áriptester arasyndaǵy básekelestik, ákimshiliktiń qysymy, ata-analar tarapynan bolatyn qysym jas muǵalimderdiń júıkesin tozdyryp, qajytyp jiber­gen. Bul máseleni sheshý úshin Uly­brıtanııada psıhologııalyq kómek kór­setý ortalyqtary men muǵalimderdiń quqyqtaryn qorǵaıtyn uıymdar iske qosylǵan. Japonııada jaǵdaı tipti kúrdeli. О́ıtkeni bul elde pedagog maman tapshy. Muǵalimderdiń artyq jumys isteýi men kúızeliske túsýi «karoshi» (jumystan qajyp, densaýlyqtyń nasharlaýynan bolatyn ólim) fenomenin týdyrǵan. Japonııanyń bilim mınıstrliginiń derekteri boıynsha, muǵalimderdiń jumys ýaqytynyń uzaqtyǵy men joǵary talaptar olardyń densaýlyǵyna keri áser etedi. Kóp jaǵdaıda olar tańerteńnen keshke deıin jumys istep, túnde qujattar toltyrýmen aınalysady. Bul uzaqmerzimdi kúızeliske, sharshaýǵa, tipti densaýlyqtyń kúrt nasharlaýyna alyp kelgen.

AQSh tálimgerlik júıesi, Ulybrıtanııa býllıngpen kúresý, Japonııa jumys júktemesin azaıtý sharalary arqyly bul máseleni sheshýge tyrysyp jatyr. Elimizde de tıisti sharalar júrgizilip, zań qabyldanǵan.

Mekteptegi álimjettik – áleýmettik qubylys

Psıholog mamannyń aıtýynsha, jas muǵalimderdiń býllıngke ushyraýy – ujymdyq psıhologııa men bilim júıe­sindegi qurylymdyq máselelerden týyn­daıtyn kúrdeli qubylys. «Mektep – ıerarhııalyq qurylym, munda tá­jirıbeli muǵalimder men ákimshilik joǵary mártebege ıe, al jas mamandar baǵynyshty rólde. Keı jaǵdaıda úlken býyn óz bedelin saqtaý maqsatynda jas muǵalimderge qysym kórsetýi múmkin. Bul – «topishilik domınanttyq minez-qulyq» dep atalatyn psıhologııalyq mehanızm. Eger ujymda jas muǵalimderdi synaý, kóp júkteme artý, emosıonaldyq qysym kórsetý qalypty qubylysqa aınalsa, bul minez-qulyq avtomatty túrde qaıtalana beredi. Jas maman ne osy júıege beıimdeledi, ne oǵan qarsy shyǵady. Jas mamandar mektepke úlken yntamen, jańa kózqaraspen keledi, alaıda qaǵazbastylyq, ákimshilik qysym olardy kúızeliske ushyratady. Bul – «realıstik dıssonans», ıaǵnı kútken dúnıesi men shynaıy ómirdiń alshaqtyǵynan týyndaıtyn kúızelis. Býllıngke ushyraǵan muǵalimder beıimdelý, qarsylasý, qashý sekildi psı­hologııalyq qorǵanys mehanızmderin qoldanady. Al qazirgi jastar kóbine bul júıege baǵynǵysy kelmeıdi. Sondyqtan olar kóbine jumystan bas tartady. Biraq bul bilim sapasyna kesirin tıgizedi. Bul qubylyspen kúresý úshin mektepterde mentorlyq baǵdarlamalardy kúsheıtý, emosıonaldyq turaqtylyqty damytý, ujymishilik kommýnıkasııany jaqsartý, býllıngke qarsy naqty saıasat qalyptastyrý qajet. Jas muǵalimderdi júıege ıkemdeýge ǵana emes, olardyń qoldaý tabýyna, bilim júıesine jańa ózgerister engizýine múmkindik berý ma­ńyzdy», deıdi psıholog Aızada Serik.

Zań bar, biraq...

Joǵaryda jazyp ketkenimizdeı elimizde muǵalimderdiń quqyqtaryn qor­ǵaý, olardyń kásibı mártebesin art­tyrý jáne júktemesin retteý maq­sa­tynda birneshe zańnamalyq aktiler qabyl­danǵan. Sonyń eń negizgileriniń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń «Pedagog mártebesi týraly» zańy. Bul zańnyń basty maqsaty – muǵalimderdi artyq júktemeden bosatý, olardyń jumys jaǵ­daıyn jaqsartý, quqyqtaryn qorǵaý. Zań boıynsha pedagogterdi quzyretine kirmeıtin mindetterge tartýǵa tyıym salynady. Iаǵnı muǵalimderge artyq esepter tapsyrý, qoǵamdyq jumystarǵa májbúrleý, mektepten tys qyzmetterge jegý zańsyz áreket dep sanalady. Eger pedagog kásibı mindetterinen tys jumystarǵa tartylsa, oǵan qatysty sharalar qoldaný qarastyrylǵan. Pedagogterdiń quqyqta­ry men mindetteri zańda naqty kórsetil­gen. Muǵalimder psıhologııalyq qysym men býllıngke ushyramaýǵa tıis. Eger mundaı jaǵdaı bola qalsa, olar bilim berý uıymynyń basshylyǵyna, bilim basqarmalaryna nemese quqyq qorǵaý organdaryna shaǵymdana alady. «Pedagog mártebesi týraly» zań – muǵalimderge qatysty zańsyz talaptardy shekteýge, olardyń quqyqtaryn saqtaýǵa jáne bilim berý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat. Biraq onyń tolyq oryndalýy qalaıda zańnyń tıimdi júzege asyrylýyna, qoǵamda muǵalimderge degen kóz­qarastyń ózgerýine baılanysty bolmaq.