Qordaly qalyńnyń bir qyry

Maqalada beımaza kóńildiń oryndy suraqtary bar. Bári de óz kózqaras-tuǵyrynda qoıylǵan. Rasy kerek, osyǵan razy boldym. «Suraqsyz, eleýsiz, eskerýsiz qalǵan dúnıeden saqtasyn!» degen meniń ishki ustanymymdy aqtady. Túsinilmeı, túsiniksizdeý taǵdyr keshken, túrli oı salyp, kóńilderden ketpeı júretin «oqshaýlaý» dúnıelerde, degenmen, bir mán, maǵyna, opa bar. Keı shyǵarmashyǵa jetpeı, jetkizbeı júretin «sanadan ótip, júrekke jetse deıtin» týyndy syrynyń kilti osynda ma?

Atalǵan jarııalanymnyń negizgi mo­tıvi – «motıvasııa» (bul ekeýi tavtologııa emes) máselesi eken. Bul, anyǵy, sol trı­lo­gııa kótergen kóp qordaly jaıttyń bir qyry ǵana der edim. Oqyrmanǵa qa­jetti motıvasııanyń (maqsattar qoıý, so­larǵa talpynys) azdyǵy, tragedııalyq boıaý­lardyń basymdyǵy – sóz arqaýy bol­ǵan eken. Osy rette, aldymen, óz túsi­ni­gimshe, «motıvasııa» máselesin qaýzasam.

Tumandy tarıhtan bizge ólmeı jetken batyrlyq, lıro-epostyq jyrlar, ańyz-ertegilerde el rýhty tabıǵı motıvasııalar barshylyq. Ol qazynalarǵa biz táý ettik. Keshegi ǵana tarıhta týǵan dúnıelerde («sosrealızm» atty aıdarmen) motıvasııa degeniń shashetekten boldy. Ol eńbekterge bas ıdik. Anyǵy, adamdardy jappaı erlikke toǵytqan uly oqıǵalardy aıtpaǵanda, bergi, kózimiz kórgen, ár gektardan júz sentnerden kúrish, ár júz saýlyqtan eki júzden qozy alǵan erlikterdiń syrtynda sol keńestik, sosıalıstik motıvasııalar turdy. Jaý ala almaıtyndaı myqtylyq edi. Tek, solardyń arty ne boldy? «Aıaǵy dúnıeniń yryń-jyryń» (Á.Nurpeıisov. «Sońǵy paryz») shyqty emes pe? Adam tańǵalarlyq jaǵdaı. Sondaǵy basty sebep, ol motıvasııalarda «adam jany» degen ǵajaıyp dalada qaldy. Joq, dalada qalǵan joq; sol qoǵam adammen seıis-bapkerden artyq jumys istedi, pendeniń janyn da, tánin de bosatpady; ol, tek, temir sheńgelder arqyly, qyzyl nasıhattyń surapyl tásil­deri arqyly júzege asty. Kóp erlik solaı týdy: tańǵajaıyp Stahanov qoz­ǵalysy, ólermen tyń ıgerý, ekpindi BAM, aspanı rekordtar solaı ómirge keldi. Biraq adam janymen sol jumys – adammen emes, aıdaǵanǵa júrip, aıtqanǵa kónetin tobyr sanasyn shybyrtqylaýmen keltirý edi.

«Kúbisine – pispegi...» degendeı, sol ustanymdarǵa saı motıvasııaly shy­ǵarmalar boldy. Ol dúnıeler, sol tustaǵy álemniń erkin bolmys týyndylarymen salystyrýǵa kelmeıtin. Tipti aldyńǵy HIH ǵasyrmen de... Solaı, «aıaǵy yrı-tyrıǵa» jetken – sondaı adam janynyń qoltýma geroızmi, shyndyqty kánızak etip masaıǵan bılik óktemdigi, ámirshil-ákimshildiktiń búrkemeli avtorıtarızmi – bir jaǵy, senimshil halyqtyń shybyrtqy men jalǵan urandar astynda «bekigen» jasandy dili – ekinshi jaǵy, jeme-jemde eki jaqty – ekijúzdi ahýalǵa tartty. Jalǵan qundylyq quıryǵy bir-aq tutam. KSRO kúırep qaldy. Ony pálendeı joqtaǵan kópshilik te bolmady.

Sondaı «qyzyl» tárbıemen «óz áke­sin (Araldy) óz qolymen ádemi óltirýge «ósken» Medet» – romannyń dara tulǵasy – sol qoǵamnyń jemisi edi («Biz basqasha dúnıetanym, basqa qundylyqta óstik!» degen sol kezdiń erin kórsete qoıý qıyn bolar...). Ol antyna adal, diline berik adam. «Puttary» men senimi kúıregen sáttegi sondaı adaldyq adamynyń tragedııasy – rýhanı ólim edi. Keshegi djentlmen Medet pen búgingi jerkepedegi azǵyn Medettiń arasynda osyndaı taǵdyr kollızııasy jatyr. Ol óz ıdealyn umyta almaıdy, naýqanǵa ere almaıdy. Kemshiligi de, qasıeti de sonda. Sondaı berik dildiń jańa aqıqatqa qaraı synýy... «Synar» edi, tek, tóńirektegi sóz ben shyndyqtyń arasy keshegiden de túsiniksiz oǵan. Naýqanshyldar eshkimge opa bermegen. Dáýirler tabaldyryǵyn tobyrlana attap, keshegi de, búgingi de urandardy oısyz dabyralatyp shapqylaı beretinder oǵan túsiniksiz ǵana emes, jerkenishti. О́ıtken olar, onyń beti aýlaq, óz murattaryn taǵy da qınalmaı sata salýy ǵajap is emes... Prınsıpsizdik, jalǵandyq, satqyndyqqa «oblomov» qarsylyq sonan... Sol «esil asyl, berik jan tuǵyry» endi óliaranyń (abyrjy) tastandysy, tipti, qurbany. Medet aqyrynyń bıiktigi de, qasireti de sonda... Ázázil Vıadostyń («Abyrjy-2») sondaı jan qasıetin «kúldikke tastalǵan asyldaı» izdep kelý sebebi sonda. «Qyzyl» nasıhat ony tanyǵan («Ustaz» saıasaty), ony solaı týdyrǵan. Onyń tizginin qolǵa ustasań, onymen kez kelgen Bastılııany alýǵa bolady... «Jan» atty keremet, qadirin túsinip, qalaýyn tapqanǵa, asa qajet, «bar dúnıe baılyǵynan qymbat» qasıet. Sol qasıet myltyqsyz maıdan, uly óliaraǵa tap kelgen...

Oı-óremiz jetken bul ekskýrs – kóp jaıttyń tabantireri – adam jany degendi taǵy bir zerleý.

Shyǵarma – bolǵannyń nátıjesimen emes, soǵan jeter úderis, dınamıkasymen mándi. Medettiń «Abyrjy-1-degi» ishki, óz motıvasııasy – ótkennen aýyr arylý, katarsıs. Temirdeı senim men arly dildiń jańanyń anyq mánin qınala tanýy, qabyldaýy. Kórkem dúnıe úshin – zor maıdan alaby osynda. Bul jerden kóp «motıvasııa» izdeýdiń qajeti joq... Ekinshi kitap, sol adam jany tóńiregindegi ishki-syrtqy doda. Jannyń qaıta týýy ońaı is emes. «Qııalıstan» (jyndyhana) sol katarsıstiń taǵy bir elegi...

Búgingi oı týyndylary – qııalılar, kemshinder, tipti, jyndylar jaǵyn kóp qaýzaıtyn boldy. Jyndynyń da jyndysy bar. Biz burynnan biletin A.Chehov «Altynshy palata», Ý.Folkner «Shý men dolylyq» jyndylary, tereń astaryna kóp úńilmesek, tym natýraldi kórinedi. Al M.Býlgakov «Maıtalman men Margarıta» qııalılary (óliaradaǵy) aqyl-parasat sharttylyqtarymen bólekteý, erekteý. Osy, sońǵysy qısyndy kóńilge jaqyndaý. Biz de soǵan jaqyn boldyq... (Munyń keı ushqyndary, túsinikti sebeptermen, keshegi M.Maǵaýın, T.Ábdik dúnıelerinde de shań bergen). Bul sán qýý emes. Biz dúnıe kóshiniń orta tusyndaǵy jurtpyz. Ilgerige talpynys bar. Bıik deńgeıge kóterilý kópqyrlylyq, tereń plandar talap etedi. Báriniń qunar topyraǵy taǵy da, sol, adam jany... Úshinshi kitap – táýbege jetken dil bulqynysy. О́kinishti, kesheýil áreket, qıyn túıindi sheshim. Medettiń qısynǵa qaıshy áreketteri sonyń shalyǵy. Qansha jan talpynysy bolsa da, sátti fınal bola qoıýy neǵaıbyl jaǵdaı. Medettiń aqyry – sonyń qısyndy fınaly...

Romannyń uly jobasy osy. Al oqyrman úshin «motıvasııa» degen naqtylyqqa kelsek, «esh joraǵa kelmeıtin, bul jalǵannyń pándási emes» adamnan (Medet-daratulǵa) basqasyn oıǵa alsaq bolar edi. Ol – Aral degen gıpersezimi orasan Súıintaı-qııalı umtylysy, «Qazke» degen qazaqtyń aıqas ónerin, Aral jumbaqtaryna sonsha qush­tar О́ren-jas izdenisi, «Qııalıstandaǵy» Atymtaı, «Abyrjy» tolǵaýy men neshe túrli teńiz-hıkaıat tógýshi qart Qul­­ju­myr namysy... Medettiń aqyr-tile­gin­degi «Quljumyrdy saqtańdarshy! О́ren­di qor­ǵańdarshy!» degen táýbede, sol óli­aradaǵy ekidaı kóńildiń ótkenniń qazy­nasy men erteńniń tal­pynystaryna degen oıanǵan úmiti men tilegi bar. «Planetanyń parasat jeı­desi­nen – ápendiniń aqjulyq etigine she­ıin» (M.Qanaz. «Abyrjy» týraly sóz: «Tol­­qyndy tolǵam, tereń muń») úlken ara­­lyqty qamtý aýqymdy, «abyrjy» kezeń shyndyǵyn Aral fonynda aıtý maq­sat­ty kitap sózine qysqa bir toqtalym osy.

San ǵasyrlardyń myńdaǵan tomdary qaı tarıhı kezeń bolsyn, adam jany degen ǵaryshtyń tylsymyn aqtarýmen keledi. Bul álmısaqtan – qııametke sheıin jalǵasatyn tirlik. Olardyń qasynda bir úsh kitap nemene, táıiri!..

Álemde «motıvasııasyz» dúnıelerdi jurt nege izdep júrip oqıdy?

Adam jany – qara Jerdiń qunary sııaqty. Bizde azattyq ashqan keremet qunar bar. Halyq janynyń qunary. Tek sony adal nıet, alǵaýsyz kóńilde ıgerý jaıy?.. Materıaldyq dúnıe izine túskender sol ónerdi tez meńgerdi. Myna, eki ıyǵyn julyp jegen dúnıede, bul jetistik-ónerge shúkir deý kerek. Tek, sonyń ımanı mánin, izgi dánin izdeısiń... Adam, qoǵamdas jan-dúnıesiniń dáýir tabaldyryǵyndaǵy bastaý-negizderin izdegen talap kóp yǵystaýǵa ushyrady, álsizdik halinen shyǵa alar emes. Bir mysal: baılyq pen rýhanııat arasyna ­barer, tipti antogonıstik shek qoıylǵan­ǵa uqsady. Kedeı – baıdy jek kóretin, baı – qııal qýǵan «jalańaıaqtarǵa» muryn shúıiretin jaǵdaı keldi. Bul salaýatty, tolymdy qoǵam úshin durys jaǵdaı emes. Eki ıgiliktiń arasynda mundaı shekara kóterilýi – nonsens.

Sondaı adam bolmysymen bizdiń aýja­ı qordaly... Ol qunar bal da beredi, ý da beredi, ne egýińe, nemen qorektendirýińe baılanysty. Adal tyńaıtqysh – rızyq beredi, zaharly hımıkat – ý berýi múmkin... Sol qunarǵa biz ne sińirip jatyrmyz? Áleýmettik sana hali qalaı? Búgingi rýhanı bastaýlardy jantalasyp derlik izdeýler nege sonsha shýly da qaıǵyshyl?.. Qoǵam árkimge óbektegen balabaqsha emes, árıne. Qoǵam aldamshy, arzan shoýlardyń arenasy da emes. Qoǵam torly abaqty da emes. Adam janyna shyndyqtyń keńistik órisi kerek. Adamǵa ashyq, adal adamı qatynas, qurmet kerek. Sóz, ýaǵyz jáne shyndyq – shortan, shaıan, aqqýdyń «birligindeı» bolsa, sol jaman. Búginniń rýhanı izdenisinde osynyń qaıǵy taby bar. Árıne, búkil dúnıe absolıýtti izgilikten shekesi shylqyp tur deýge kelmeıdi... Keshegi keńestik tárbıeniń keı qasıetteri Ábdirovterdi, Narsutbaılardy... «Medetterdi» týdyryp edi. «Bizdiń tárbıe qazir onan da myqty!» dep ýáj aıtar bireý; ıá, tárbıe bar, biraq jaqaýratqan sóz – bólekteý, kóz kórip otyrǵan keıbir naqty ónege – basqasha. Al halyq, Qudaıǵa shúkir, naýqanshyl sóz ben shyndyqtyń, jelbýaz urandar men adal nıettiń arasyn anyq baǵamdaıtyn sanaǵa kóterilgen.

Motıvasııa syrtynda mártebesi bıik moral turady. Azat, kórkem, baı adam jany – izgi qoǵam kenishi. Ony arshý, «pisirý» sóz óneriniń, ónerlerdiń bir mindeti. Týyndylardyń «tanymdyq, tárbıelik, rýhanı lázzat» mıssııasyn da joqqa shyǵarýǵa bolmas...

«Abaı» arnasy, «Úrker» atty qazaq kórkem sóziniń qatparlaryn zerdeleý seıisi J.Qorǵasbek joǵarydaǵy suraqtardy mándirek maqsatpen qoıǵan bolar? Bir qaraǵanǵa, qarapaıym tárizdi suraqtar syrtynda, bul dúnıeni avtor qalaı tereńirek qaýzaıdy, astarda ne oılar bar? degen jaıttarǵa qozǵaý salý, ıaǵnı «provokasııa» (jaqsy máninde) jatqan sııaqty. Iá, avtorlar óz shyǵarmalary týraly, tylsymǵa buqtyrylǵan aqty-qaraly syrlaryn kóp jaryp aıta bermeıdi, sonyń asa bir reti kelmese. Bir jaǵynan, ol ádepke de qaıshy. «Aǵa, biz muny túsinbedik qoı?» degen ár aýandy oqyrman suraǵyna, men keıde, «shyraǵym, osyny ózim de túsine almaı júrmin» degen osaǵań-jaýappen (Ospan­han aǵa) qutylamyn. «Men túsinbedim, sondyqtan bul dúnıe jaman eken» degen shalaǵaı qaıyrý bolmasa boldy tek.

Oısyz dúnıe bolmaıdy. Tek ol ne aıtqysy keldi, qandaı aýqymda qamtydy jáne sony qalaı sheshti? Másele osy qatparlarda.

Bir týyndy qalyńynan qozǵalǵan bir syr jaıy osy.

Saılaýbaı JUBATYRULY