Úzdik týrıstik bes aýyl

Oblys ákimdikterine baı­qaýǵa óńirden úsh aýyldy usynýǵa múmkindik berildi. Qatysýshylardy irikteý kezinde tabıǵı, mádenı resýrstarǵa, eldi mekenderdegi dástúrli qyzmet túrleriniń saqtalýyna erekshe kóńil bólindi. Baıqaýǵa týrızm salasynyń sarapshylary men táýelsiz mamandar tórelik etti. Elimizdegi eń úzdik týrıstik aýyl atanǵan ólkeler BUU Dúnıejúzilik týrıstik uıymy (UN Tourism) ótkizetin «UN Tourism Best Tourism Village» halyqaralyq baıqaýyn­da qazaq eliniń týrıs­tik áleýetin tanystyrý múmkindigine ıe boldy.

«Biz dástúrli mádenıeti baı, ulttyq qolónerdi saqtaǵan, tabıǵı landshafttary erekshe aýyldardy anyqtaýǵa, ony damytýǵa nıettimiz. Olar jańa baǵyttar men aýtentıkalyq týrızmge qyzyǵýshylyq tanytqan saıahatshylarǵa tartymdy bolýy múmkin. Keıingi jyldary mundaı týrızmge degen qyzyǵýshylyq artyp keledi», dedi «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasynyń basshysy Qaırat Sádýaqasov.

Máselen, 2023 jyly Almaty oblysy­nyń Saty aýyly halyqaralyq deńgeıde eń úzdik týrıstik aýyl retinde tanylyp, bedeldi «Best Tourism Villages by UNWTO» syılyǵymen marapattalǵan edi. Sóıtip, baıqaý qorytyndysy boıyn­sha elimizdiń úzdik 5 týrıstik aýyly anyqtaldy.

• Lepsi (Jetisý oblysy, Alakól aýda­ny);
• Naǵı Ilııasov (Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdany);
• Han Ordasy (Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı ordasy aýdany);
• Poperechnoe (Shyǵys Qazaqstan oblysy, Rıdder aýdany);
• Shabanbaı bı (Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany).

Endi osy úzdik aýyldarǵa qysqasha anyqtama berip, saıahat jasap qaıtaıyq.

Kókqasqa kólder, kók tiregen taýlar

Lepsi aýyly – Almaty oblysynyń tabıǵaty erekshe jerleriniń biri de biregeıi. Jońǵar Alataýy jotasynyń soltústik betkeıinde, teńiz deńgeıinen 1 000 metr bıiktikte, Lepsi ózenin boılaı ornalasqan. Qyryq shaqyrym jerde Qytaı eli tıip tur.

Lepsi (Jetisý oblysy, Alakól aýda­ny)

Aýyl buryn Bórlitóbe aýdanynyń ortalyǵy bolǵan. Aýdan taraǵannan keıin eldi mekenniń eńsesi túsip, qańyraǵan ǵımarattar kóbeıip, halyq qalaǵa kóshe bastaǵan edi. Biraq keıingi jyldary aýyl turǵyndary aýyzbirlik tanytyp, Lepsiniń jańarýyna, jańǵyrýyna barynsha kúsh saldy.  Buǵan qosa Balqash kóline kelýshi týrıster osy Lepsi aýyly arqyly qatynaıdy.

2010 jyly Lepsi mańynda «Jońǵar Alataý» ulttyq parki ashylyp, aýmaqtyń tabıǵı ereksheligin taza kúıinde saqtaý memlekettik turǵyda qoldaý tapty. Taý­ly alqap, nýly orman, móldir sýly kól­der men ózender saıahattaýshylarǵa tumsa tabıǵat aıasynda demalýdyń tamasha múmkindigin usynady. Sondaı-aq Lepsige jaqyn jerdegi kesege tundyrǵan synaptaı jarqyraǵan Jasylkóldiń kórinisi de keremet.

Aqshanqan aýyl sulýlyǵymen qatar, bal sharýashylyǵymen de talaıǵa tanymal. Mundaǵy omartalardan alynatyn tabıǵı bal óziniń sapasy men til úıirer dámimen erekshelenedi. Bıik taý­ly aımaqta ósetin ósimdikterdiń alýan túrliligi Lepsi balynyń erekshe tabıǵı ónim bolýyna yqpal etedi. Osylaısha, Lepsi aýyly kókqasqa kólderi men kók tiregen taý­lary erekshe kórkimen kóz tara­tatyn oryn­dardyń aldyńǵy qatarynda tur.

Syr óńiriniń syrbaz kelbeti

Naǵı Ilııasov aýyly – damyǵan ınfraqurylymy men aýyl sharýashy­lyǵyndaǵy jetistikterimen áıgili. Soǵys jáne eńbek ardageri, sharýashylyq uıymdastyrýshysy Naǵı Ilııasov esi­min ıelengen aýyl tek aýyl sharýa­shylyǵymen ǵana emes, sondaı-aq rýhanı, týrıstik áleýetimen de erekshelenetin kórikti meken. Munda agrotýrızm túrleri qarqyndy damyp keledi. Demalýshylar jergilikti ónimderden dám tatyp, sharýashylyq jumystarymen tanysyp, aýyldyń tynys-tirshiligin sezine alady.

Naǵı Ilııasov (Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdany)

Alpys jyldyq tarıhy bar aýyldyń adam tanymastaı ózgerýine aldymen eldegi eńbekker azamattar yntaly boldy. Eldi meken 90-jyldary tozyp, kóp aýylmen birge kúıreýdiń az-aq al­dynda qaldy. Búginde aýmaqtyń kelbeti aıryqsha kórkeıip, halyqtyń eńse­si kóterilgen. Eńbek Eri Abzal Eralıev kúrish sharýashylyǵyn damytyp, turǵyndardy jumyspen qamtyp otyr.

2013 jyldan bastap munda aýqymdy abattandyrý, ınfraqurylymdy jańar­tý jumysy júrgizildi. Birneshe mádenı-áleýmettik ǵımaraty jańǵyrtylyp, keıbiri jańadan salyndy. Nátıjesinde, aýyl zamanaýı kelbetke ıe bolyp, oblystaǵy úlgili eldi mekenniń birine aınaldy. Kózdiń jaýyn alatyn gúlzarlar men zamanaýı úlgidegi árbir nysan týrısterge de tartymdy. Aýyl kósheleri tolyq asfalttalǵan. Kóshe boıyndaǵy kóshetter de jańala­nyp turady. Gaz qubyry júrgizilip, jaqyn arada ár úıdi kógildir otynǵa qosý ju­mysy bastalmaqshy. Týrızmdi damytý maqsatynda aýylda bıyl mýzeı ashý qolǵa alynyp jatyr. Onda aýyldyń tumsa tarıhy, tańbaly oqıǵalary, tuǵyrly tul­ǵalary, eńbekshileriniń eren eńbegi nasıhattalady.

Aýylda jastarǵa barlyq jaǵdaı ja­sal­ǵan. Birneshe oıyn alańy bar. Záý­lim sport kesheninde 150-ge jýyq bala shynyǵady. Onda respýblıkalyq jarys­tar, ústel tennısinen oblys birinshiligi dástúrli túrde ótip turady.

Aýyldyń qazirgi damýynda «Abzal ı K», «Maǵjan ı K» seriktestikteriniń úlesi zor. Olar sharýashylyq salasynda belsendi qyzmet atqaryp, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli yqpal etip keledi.

Tarıh pen tabıǵat talbesigi

Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeı ordasy aýdanynda ornalasqan Han ordasy aýyly XIX ǵasyrdan beri óziniń tarıhı, mádenı, tabıǵı qundylyqtarymen tanymal. Naryn qumynyń qushaǵynda, qaraǵaıly ormanmen qorshalǵan mekende jyldyń qaı mezgilin de baryp, tarıhı atmosferany aıqyn sezinýge bolady.

Han Ordasy (Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı ordasy aýdany)

Aýyldyń irgesi 1826 jyly Jáń­gir hannyń uıǵarymymen, tikeleı bas­shy­lyǵymen qalanǵan. Bastapqy kezde «Han ordasy», 1918 jyly «Orda qalasy» dep atalǵan. 1928 jyldan «Orda» dep atal­dy. 1917–1920 jyldary aýyl Bókeı obly­synyń, 1920–1925 jyldary Bókeı gýber­nııasynyń, 1925–1928 jyldary ýeziniń, 1928–1952 jyldary aýdannyń ortalyǵy, 1964–1997 jyldar aralyǵynda «Orda» keńsharynyń ortalyǵy boldy.

Han ordasy – qazaq dalasyndaǵy alǵashqy eýropalyq úlgidegi mektepter, aýrýhanalar, kitaphanalar ashylǵan tarıhı oryn. Bir sózben aıtqanda, dala­daǵy mýzeı ispetti. Munda XIX ǵasyr­dan saqtalǵan 40-tan astam tarıhı ǵıma­rat, 16 mádenı eskertkish, biregeı Han ordasy mýzeı-qoryǵy bar. Jáńgir han, kúıshi Dáýletkereı, etnograf-ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov keseneleri, áýlıe Saǵı haziret pen Súleımen hazirettiń qorymy – halyq táý etetin qasıetti oryndar.

Sondaı-aq aýyl agrotýrızm men ekotýrızmnen de kende emes. Kelgen qonaqtardyń sharýashylyqtarǵa baryp, aýyl ómirin sezinýge, ulttyq taǵamdardan dám tatyp, kıiz basý, atpen serýendeý sııaqty dástúrli qa­zaq mádenıetimen tanysýǵa múmkindigi bar. Tabıǵı shıpaly balshyqpen, kúmis ıon­dary bar mıneraldy sýmen em alyp, Na­ryn qaraǵaıynyń fıtonsıdti aýasymen de­malýǵa bolady. Bir sózben aıtqanda, bul jer­di tarıh pen  tabıǵat úılesimi dese jarasady.

Ekotýrızm jaýhary

Shyǵys Qazaqstannyń naq júreginde, asqaq taýlar men qoryqty ormandardyń arasynda asa sándi Poperechnoe aýyly bar. Bul jerde tańǵajaıyp tabıǵat qushaǵyna enip, taza taý aýasymen tynystap, qalanyń qarbalas tirshiligin bir sátke umytýǵa bolady. Aýyl Batys Altaı memlekettik tabıǵı qoryǵynyń janynda, Rıdder qalasynyń soltústik-shyǵys betinde, 28 shaqyrym jerde ornalasqan. Irgesinen Poperechka atty ózen aǵyp ótedi. О́lke óziniń baı bıoalýantúrliligimen tanymal. Munda kelýshiler jaıaý serýenge shyǵyp, jabaıy tabıǵatty tamashalap, ný ormannyń ýiline, bulaqtyń syldyryna qulaq túredi.

Kishkentaı ǵana aýyl bolǵanymen, Poperechnoe saıahattaýshylarǵa kóptegen qyzyq usynady. Munda 25 adamǵa arnalǵan úsh qonaq úı bar. Jergilikti maman Roman Fedorovtyń irimshik jasaýdyń erekshe sheberlik sabaǵyna qatysyp, kóne kásiptiń qyr-syryn úırenýge bolady. 250 jyldan astam tarıhy bar erekshe aýyldyń eskilikti turǵyndary óz ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin buljytpaı saqtaı bilgen, kúni búginge deıin barynsha ustanady. Munda at basyn burǵan týrısterge bári bir kisideı iltıpat bildirip, qurmet kórsetedi, qonaqjaılylyq tanytady. Úılerine shaqyryp, dám-tuz tatqyzady, turmys-tirshiligimen tanystyrady, shuǵyldanatyn kásibi jóninde baıandaıdy. Aýyldyń osyndaı magnıtshe tartyp turatyn magııasy eriksiz tánti etedi, tańdaı qaqtyrady.

Munda kelgen týrıster tabıǵattyń tańǵajaıyp sulýlyǵynan lázzat alady, erekshe bir erkindikti sezinedi, qut qonǵan jarastyqty mekende bereke-birlikpen, kelisimmen tirshilik etip jatqan túrli ult ókilderiniń beımaral ómirine kózaıym bolady.

Kóne tarıh kómbesi

Shabanbaı bı aýyly da – tarıhy baı, tabıǵaty tamasha mekenniń biri. Bul jer tarıh pen týrızmniń zamanaýı úı­lesimimen erekshelenedi. Aýyl ha­lyq­aralyq deńgeı­de tanylyp, «Green Destination» jobasy aıasynda álemdegi eń úzdik týrıstik baǵyttardyń biri retinde baǵalanǵan. Basty tabıǵı kórikti jeri – Qyzyloraı oazısi. Oazıs elimizdi álem­dik saıahattaýshylarǵa tanytyp otyr.

Shabanbaı bı (Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany)

Derekterge júginsek, búgingi Shaban­baı bı aýyly 1928 jyly Toqyraýyn aýdanynyń Shylym aýyly bolyp qu­ryl­ǵan. 1930 jyly Qońyrat aýdany, Amangeldi selolyq keńesi bolyp atal­ǵan. 1963 jyly qurylymy Aqtoǵaı selo­­lyq okrýgi, ataýy «Qaratal» sovho­zy bolyp ózgertiledi. 1994 jyly Shabanbaı bı selolyq okrýgi bolyp qaıta jańǵyrtylady.

Zerek, zerdeli, kókiregi qazyna, tolǵaýy tereń, alǵyr da tapqyr ádil bı Shabanbaı Qalqamanuly (1754–1839) esimin ıelengen aýyl aýdan ortalyǵy Aqtoǵaı kentinen shyǵysqa qaraı 45 shaqyrym jerde, Qyzylaraı taýynan bastalatyn Qaratal ózeni boıynda ornalasqan. Okrýg kólemindegi Ortalyq Qazaqstannyń eń bıik núktesi Aqsorań shyńynyń bıiktigi – 1 565 metr. Aýyldyń bir jaǵynda orman, ekinshi jaǵynda kókjıekke deıin – keń dala. Tabıǵı landshafttyń mundaı úılesimi baı, túrli flora men faýnany qamtıdy. Sonymen qatar Shabanbaı bı mańynan qola dáýirine jatatyn Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń eskertkishteri men turaǵy tabylǵan. Osy mańdaǵy taýlardan ǵalymdar tas dáýirine jatatyn jazbalardy, balbaldan bet álpeti egjeı-tegjeıli óńdelgen adam músinderin beıneleıtin ejelgi tas baǵanalaryn tapqan. Aýyl mańynan Toqyraýyn ózeni de aǵady. Onyń boıymen Uly Jibek joly ótkeni belgili.

Shabanbaı bı aýyly Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń atamekeni eken­digimen de erekshe tanymal. Osy óńirde 1866 jyly Alash kóshbasshysy, azattyq kúreskeri, darııa bilimdi ǵulama Álıhan Nurmuhameduly týǵan. Aýyl aýmaǵynda «Taldy beıit» atty qorym bar. Munda Álekeńniń ata-anasy jáne baýyrlary jerlengen. Qorym jer­gilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishterdiń tizimine engizilip, qorǵaýǵa alynǵan.

Aýylda ekotýrızmdi damytý 2008 jyldan bastaldy. Eldi mekenniń tý­rıstik áleýetine alǵashqylardyń biri bolyp «Avalon» týrıstik klýbynyń músheleri nazar aýdardy. Jıhankezder veloekspedısııa kezinde osy aýylǵa at basyn tiredi. 2009 jyldan bastap Shabanbaı bı aýylynda qonaqtardy qabyldaýǵa daıyn keıbir úılerge qonaqjaı márte­besi berildi. 2014 jyly aýylda alǵashqy «Sulýtas» qonaqúıi salyndy. Eýroodaqtyń qol­daýy­men jergilikti turǵyndar oqýdan ótti. Úkimettik emes uıymdardyń kúshimen Qyzylaraı qaýmalynyń aýmaǵy abattandyryldy, týrısterge aımaqtyń kartasy men jol kórsetkishi basyp shyǵarylyp, marshrýttar ázirlendi.

Týrısterdi bul jerde ejelgi arheolo­gııalyq eskertkishter men jartastardaǵy kóne sýretter erekshe qyzyqtyrady eken. Odan ejelgi órkenıettiń izin kórýge bolady. Bul ekonomıkalyq turǵyda damýdyń tetigi ǵana emes, mádenı murany saqtaýdyń jáne ony keler urpaqqa jetkizýdiń mańyzdy bir quraly bolyp otyr.