Kollajdardy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ortalyqtandyrylmaǵan degen uǵymnyń arajigin ajyratyp aıtatyn bolsaq, bul eldi mekenderdiń turǵyndary uńǵymadan shyqqan sýmen kúneltedi. 17 eldi mekenniń turǵyndary aýyzsýdy tasymaldap iship otyr. Eger ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtalǵan eldi mekenderdiń respýblıkadaǵy kórsetkishi 97%-dy qurasa, bizdiń óńirde 93,3% ǵana. 2024 jyly mıkrobıologııalyq kórsetkishter saraptalyp, aýyzsýdan jeti myń synama alynǵan. 312 cynamanyń talapqa saı emes ekendigi anyqtalǵan. Sondaı-aq sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishter jónindegi 7384 synamanyń 804-i jaramsyz bolǵan. Iаǵnı paıdalanýǵa bolmaıdy. Ásirese Jarqaıyń, Shortandy, Esil, Atbasar, Astrahan aýdandaryndaǵy aýyzsýdyń sapasy máz emes.
Mamandardyń aıtýynsha, qysqy maýsymda mıkrobıologııalyq kórsetkishterdiń talapqa saı bolmaýy sırek. Aýyzsýdyń sapasy qyzyl sý júretin kóktemgi kezde qatty baıqalady. Oblys ortalyǵynda da dál osyndaı kórinis. О́ńirde tabıǵı sýdyń tuzdylyǵy da jıi. Máselen, Shortandy aýdanynda birneshe eldi meken amalsyzdan tuzdy sýdy paıdalanyp otyr. Ondaı jerlerde aýyzsý kózin almastyrǵan lázim.
Tyǵyryqtan shyǵar ekinshi jol – taza sý kózinen qubyr tartý. Qubyrdyń jaıy da oılandyrarlyq. 2024 jyly sý qubyrlaryna 11 márte tekseris jumystary júrgizilgen. Birjan sal, Atbasar, Selınograd aýdandarynda sanıtarlyq talaptyń saqtala bermeıtindigi anyqtalǵan. Jaýapty mekemelerge aıyppul salynǵan. Áıtse de, jospardan tys jasalǵan tekserister barysynda bir mekemeniń uıǵarymdy oryndamaǵany anyqtalǵan. Sondyqtan sotqa júginýge týra kelgen. Ol degenińiz, qosymsha aıyppul arqalaý. Aıyppul da eshteńe emes shyǵar, onyń arǵy jaǵynda «birinshi baılyq – densaýlyq» dep paıymdaıtyn jurttyń densaýlyǵyna keler zııandy aıtsańyzshy.
О́ńirdegi jaǵdaı osyndaı bolǵanda oblys ortalyǵyndaǵy aýyzsýdyń sapasy tipti syn kótermeıdi. Bul arada memleketke ókpeleýdiń esh qısyny joq. Qanshama jyldan beri sapasy kúmándi sý iship kele jatqan qala turǵyndary aryz-shaǵymyn joldaǵanymen, áli de nátıje shyǵar emes. Bıýdjettiń mıllıondaǵan teńge qarajaty bosqa ketken syńaıly.
2011 jyly sý jelilerin tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtyp, bastapqy qalyptan áldeqaıda keńeıtý arqyly 60 myń tekshe metr sý ótkizýge qaptal jetetin sý tazalaý qondyrǵysynyń qurylysy bastalǵan bolatyn. Sary sýdan saǵy synǵan qala turǵyndary jaǵymdy jańalyqtan qulaqtanyp, bir jelpinip qaldy. Tapsyrys berýshi – qalalyq ákimdiktiń qurylys bólimi. Jumysty «AEGISinc» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa aldy. Memlekettik satyp alý kelisimsharty boıynsha 1,623 mıllıard teńgeniń kelisimsharty jasaldy. Alǵashqy jyly qarjynyń 538,1 mıllıon teńgesi ıgerildi. Merdiger uıym sehtyń, sý sapasyn saraptaıtyn zerthananyń ǵımarattaryn jarym-jartylaı kóterdi. Áıtse de kelesi jyly konkýrstyń jumysynan kinárat shyǵyp, qalalyq sot qurylys jumysyn toqtatý týraly sheshim shyǵardy.
2012-2013 jyldary konkýrs qaıta ótkizildi. Bul joly «AP Impeks» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jeńimpaz bolyp tanyldy. Qala turǵyndarynyń úmit oty qaıta laýlady. «Qyrsyqqanda qymyran irıdi» degendeı, 2013 jyly 181,24 mıllıon teńge ıgerilgenimen, bar jumys kilt toqtady. Sol kezde memlekettik aýdıtorlar qarjy zańnamasynyń kóp buzylǵandyǵy týraly málimdeme jasaǵan. 2021 jyldyń basynda sońǵy merdiger kelisimshartty oryndamady. Bul joly Kókshetaý qalasynyń qurylys bólimi shartty buzý jónindegi tıisti sharalar qabyldamady. Aldyn ala tólemaqy esebinde jasalǵan qarajat bıýdjetke qaıtarylmady. Ile-shala jobanyń quny birneshe ese qymbattap ketti. Mine, sol ýaqyttan beri Kókshetaý halqy aýyzsýǵa jaryǵan emes. Qazir qurylys jumystary qaıta jalǵasyp jatyr. Súzgilerdiń negizgi bóligi aýystyrylǵan. Qala turǵyndaryna qajetti sýdyń 70%-y Shaǵalaly sýqoımasynan alynady. Qalǵany Sergeev sýqoımasynyń qubyry arqyly jetkiziledi.
Esil aýdanynda ashyq sý kózinen aýyzsý alyp, kádege jaratyp otyrǵandar da bar. Bir jaqsysy, jergilikti kásipker sýdy tazalaıtyn qurylǵy ornatqan. Aýyzsýdyń talapqa saı bolmaýy juqpaly aýrýlardyń órshýine sebepshi. О́tken jyly Atbasar qalasynda bir mezgilde úsh birdeı adam sary aýrýǵa ushyraǵan. Keıin taldaý júrgizilgen kezde káriz joldarynyń jarylǵany anyqtalǵan. Aýrýdyń taralýyna osy apattyń sebep bolýy ábden múmkin.
О́ńir turǵyndaryn aýyzsýmen qamtamasyz etýdi jaqsartý maqsatynda bıyl 34 mıllıard teńge qarajat bólingen. Buǵan deıin aýyzsýdyń azabyn tartyp kelgen eldi meken turǵyndary sapaly sýǵa qol jetkizýi ábden múmkin. Onyń ishinde Kókshetaý da bar. Sý tazartý qurylǵylaryn salyp, súzgilerdi jańartý jobasy bıyl aıaqtalmaq. Qurylys-montaj jumystary júrgizilip jatyr. Jalǵyz qural-jabdyqtar ǵana emes, jumys isteıtin qyzmetkerlerdi oqytyp, úıretý isi de qolǵa alynǵan.
Qalanyń káriz tazartý júıesi ábden eskirgen. Stansıonnyı kentin sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etýge kelesi jyly jetkilikti qarajat qarastyrylmaq. Jelilerdi qaıta qurý isi de qolǵa alynatyn bolady.
Qıyn túıinniń sheshimi tabylǵansha qala turǵyndary kóshe boılaı azyq-túlik dúkenderi men kópqabatty úılerdiń janyndaǵy sý súzgisinen aýyzsýyn tasymaldap júr. Bul qolqanaty joq egde adamdarǵa qıyndyq týdyryp otyr. Alda kóktem. Jyl saıyn qubyr sýynyń laı bolyp aǵatynynan ábden zárezap bolǵan qala turǵyndary ishken sýymyz adal bolsa eken dep tileıdi. Qazirgi sý ishpek túgil jýynýǵa da jaramsyz.
KО́KShETAÝ
