Mádenıet pen bilimdi retteıtin qujat

Májilis tóraǵasy aldymen «Respublica» partııasynyń tizimi negizinde saılanǵan Rýs­lan Berdenovtiń depýtattyq óki­let­tiligi toqtatylǵanyn habar­lady. Ol Shymkent qalasy ákimi­niń orynbasary bolyp taǵaıyn­dal­dy. Osyǵan oraı palata oty­rysynda Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasy onyń qyz­metin merzimi­nen buryn toq­tatý týraly usy­nym engizýi­men arnaıy qaýly qabylda­dy. Erlan Qoshanov Rýslan Ber­denov­tiń Parlamenttegi jumysy­n atap ótip, Alǵyshat tabystady. Al bos mandat «Respublica» partııasy» qoǵamdyq birlestiginiń múshesi Ekaterına Smolıakovaǵa berildi. Ol qatysýshylar aldynda depýtat retinde ant berdi. Sonymen qatar Májilistiń Áleý­met­tik-mádenı damý komı­tetiniń quramyna saılandy.

Keıin kún tártibine sáıkes depýtattar «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jol salasyn reformalaý máseleleri boıynsha óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynyń qory­tyndy ázirleýin qarady. Qujattaǵy eń mańyzdy normalarmen Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov tanystyrdy.

– Zań jobasy avtomobıl joldarynyń sapasyn arttyrýǵa jáne kólik ınfraquryly­myn damytý maqsatynda ázirlen­di. Qujatta jol bıtýmyn bólý úderisin reglamentteý jáne bıtýmdy tutyný kólemin boljaý, aqyly avtomobıl joldarynan alynǵan qarajatty avtomobıl joldarynyń ýchaskelerin salýǵa, jóndeýge jáne kútip ustaýǵa baǵyttaý qarastyrylǵan, – dedi N.Sabılıanov.

Budan soń jalpy otyrysqa «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine mádenıet jáne bilim berý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy kelip tús­ti. Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, qujat daryndy oqýshylardy qoldaý, onomastıka, «Aqylman» kartasyn engizý, kitaphana qoryn damytý syndy máselelerdi retteýdi kózdeıdi.

– Biz qarastyryp otyrǵan zań jobasynda eń bedeldi halyq­aralyq ǵylymı baıqaýlardyń jeńimpazdaryna jáne olardy daıyndaǵan ustazdarǵa bir ret­tik syıaqy berý týraly nor­ma engizilip otyr. Bul shara jas­tardyń ǵylymı áleýe­tin damytýǵa jáne talantty oqý­­shylardy yntalandyrý úshin mańyzdy dep sanaımyz. Son­daı-aq keıingi jyldary jeke­menshik bilim berý meke­meleri kóbeıip, sáıkesinshe olarǵa túrli tulǵalardyń esimin esh­qandaı resmı kelisimsiz berýi jıilep ketti. Keıbir fakti­ler qoǵamda rezonans týdyrdy. Endi jekemenshik bilim berý uıymdary tulǵalardyń esi­min bermes buryn, oblystyq onomas­tıkalyq komıssııanyń resmı maquldaýyn alýǵa mindetti bolady. Al «Aqylman kartasy» mek­tep oqýshylaryna mádenı uıym­darǵa barýǵa múmkindik bere­di, osylaısha olardyń eldiń máde­nı ómirine aralasý deńgeıin art­­tyrady. Mundaı bastamalar Fran­sııa, Germanııa, Italııa, Is­pa­­nııa sııaqty elderde sátti jú­zege asyrylyp jatyr, – dedi depýtat.

Buǵan qosa, Áleýmettik-máde­nı damý komıtetiniń tóraǵa­sy elimizde memlekettik kitaphana­da bilim berý jáne mádenı is-sharalardy aqyly ótkizý quqyǵy berilýi múmkin ekenin aıtty. Jańashyldyq kitaphanalardyń rólin tek kitap saqtaý orny retinde emes, zamanaýı mádenı-bilim berý ortalyǵy retinde nyǵaıtýǵa yqpaldasady dep otyr.

Qujattaǵy taǵy bir mańyzdy aspekti – 10–11-synypta oqı­tyn oqýshylar úshin mektep baǵdar­lamasymen qatar, suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha kəs­i­bı daǵdylardy meńgerýge múm­­kindik berý týraly norma. Bul osyndaı múmkindigi bar jer­­lerde oqýshylardyń qalaýy­­men iske asyrylmaqshy. Máse­len, aýdan ortalyqtarynda oqý­shy­lar bir aýysymda oqıdy. Olar tústen keıin sol jerdegi kolledjge baryp, qosymsha jumysshy mamandyǵy boıynsha bilim ala alady. Talqylaý bary­synda Májilis depýtaty Anas Baqqojaev qalalardaǵy mektep oqýshylaryn aýyl sharýa­shylyǵy kórmelerine jıi aparýdy usyndy.

– Biz keńestik kezeńde mek­tepte oqydyq. Sol kezde jyl saıyn kúzde balalar aýyl sha­r­ýa­shylyǵy jumystaryna baratyn. Aýyl turǵyndary osyny jaqsy biledi. Aýyldaǵy balalar sharýanyń ónimdi alý úshin mańdaı terin tógip júrgenin, ónim qalaı alynatynyn biledi. Qazir halyqaralyq konvensııa­ǵa baılanysty balalardyń eńbe­gine tyıym salýdy qabylda­dyq. Biraq qazirgi jastarǵa qara­saq, ysyrapshyl. Dalada kar­top nemese sábiz jatsa, jerden alyp kóter­meıdi. Odan qaldy, azyq-túlik­tiń bári egistikte emes, dúken sóresinde ósedi dep oı­laı­dy. Son­dyqtan mektep oqý­shy­laryn, stý­dentterdi aýyl sha­r­ýashylyǵyna nege jumyldyr­maımyz? Aýyl sharýashylyǵyna qatysty túrli tegin kórmeler­ge barǵany durys bolar edi. Jyl saıyn osyndaı 4–5 kórme uıym­dastyrylady. Munda balalar tehnıkamen tanysyp, maldy baǵý jumystarynan jalpy túsinik alady, – dedi ol.

Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan balalardy eńbekke baýlý qazir jańa formada júzege asyrylyp jatqanyn aıtyp, jaýap qatty.

– Oqýshylar eńbek páni aıasynda tálim alyp jatyr. Son­daı-aq mekteptiń aınalasynda jylyjaılardy qurýǵa jumys istep jatyrmyz. Bul is-shara­lar tárbıe baǵytynda júr­giz­i­ledi. Balalardy daladaǵy eńbek­ke jappaı tartý usynysyn qol­damaımyz. Biraq oqýshylardy eńbek alańdarynyń qyzmetimen tanystyrýdy, kórmelerge barýdy uıymdastyramyz. Bıyl jumysshy mamandyqtar jyly aıasynda tıisti is-sharalar beki­tilgen. Onda joǵary synyp oqýshylaryn óndiris alańdaryna alyp barý eskerilgen, – dedi vıse-mınıstr.

Al depýtat Maqsat Tolyqbaev elimizde fonogrammamen án salýǵa tyıym salý kerek ekenin taǵy da qozǵady. Jalpy qolda­nys­taǵy zań boıynsha fonogram­mamen án aıtqan kezde konsert uıymdastyrýshylary kórer­menderdi eskertýge mindettelgen. Alaıda onyń aıtýynsha, bul ereje eskerilmeı júr.

– Biz bul zań jobasynda fonogrammamen án salýǵa tyıym salýdy belgileýge baǵyttalǵan túzetýler engizýdi usyndyq, biraq jaýapty oryndar qol­damaı otyr. Aıtatyn syltaý kóp, «óńirlerdegi tehnıkalyq quraldardyń 70%-y tozǵan» deıdi. «Jaraıdy» dep normany jeńildetip ber­dik, «konsert zaly tehnıkalyq qural­darmen tolyq qamtamasyz etilse, fonogrammany paıda­lanýǵa ty­ıym salynady» dedik, biraq bul norma da ótpeı otyr. Odan qaldy, bilikti dybys re­jıs­serleri jetispeıdi eken. Su­ranys bolmaǵan soń, árıne, jetispeıdi. Fonogrammany alyp tastasa, eń qymbat gonorardy dybys rejısserleri alady. Buǵan qosa taǵy bir jeńildik usyndyq, eger konsert ótetin oryn jabdyqtalmasa, mysaly, konsert stadıonda ótse, aýdıtorııany habardar ete oty­ryp, fonogrammany paıdalaný­ǵa ruq­sat etiledi dedik, buǵan da qarsy bolyp otyrsyzdar, – dedi M.Tolyqbaev.

Osylaısha, Májilistiń jalpy otyrysynda másele kótergen depýtatqa Mádenıet jáne aqpa­­rat vıse-mınıstri Aıbek Sydyqov túsinik berdi.

– Fonogrammaǵa qatysty birneshe jumys tobynyń otyrysy ótti. Qyzý talqylanyp jatyr. Memlekettik organ retinde mamandardyń pikirin tyńdap, múddeli jandardyń basyn qosyp, ashyq talqylaý kerek degen mámilege keldik. 11 naýryzda shoý-bıznes ókilderi, mádenı mekemeler basshylary, rejısserler jáne basqa mamandarmen sizder usynǵan mehanızmderdi talqylap, egjeı-tegjeıli py­syq­tap, Májilistegi zań jobasy­nyń ekinshi oqylymyna deıin bir sheshimge kelemiz degen senimdemin, – dedi A.Sydyqov.

Normalar jan-jaqty qaras­tyrylyp, kóptiń qoldaýymen zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Sondaı-aq depýtattar kórsetiletin qyzmetterdiń erkin saýdasy, ınvestısııalar qurý, qyzmeti jáne olardy júze­ge asyrý týraly kelisim­di ratı­fı­kasııalady. Qujat TMD-ǵa múshe elderdiń kórsetilet­in qyz­metteriniń erkin saýda aımaǵyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.

– Zań jobasy 2023 jylǵy 8 maý­symda Sochıde jasalǵan kórse­tiletin qyzmetterdiń erkin saýdasy, ınvestısııalar qurý, qyzmeti jáne olardy júzege asyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa baǵyt­­talǵan. Kelisim TMD-ǵa múshe memleketterdiń qyzmet berýshileri úshin seriktester nary­ǵynda neǵurlym tıimdi shart­tar usyný týraly mindet­temelerdi bekitýge múmkindik beredi. Ári qujat TMD keńisti­gin­de neǵurlym qolaıly ınvestı­sııalyq ahýaldy qurady, – dedi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev.

Jalpy otyrysta negizgi úsh másele qaralǵan soń, Májilis spıkeri Erlan Qoshanov depýtat­tyq saýaldarǵa kezek berdi. Jıyn­da depýtat Tańsáýle Serikov ata-anasyn qarttar úıine tapsyrǵan jandardyń jalaqysynyń 50 paıyzyn ustaý kerek degen usynys bildirdi.

– Búginde qarttar úıindegi qarakóz qarııalardyń 90 paıyzy – qazaq ultynan. Qarttar úıi qara shańyraq pa edi? Ne sebepti ata-analaryn qarttar úıine tapsyrady? Neke jáne otbasy týraly kodeksiniń «Kámeletke tolǵan balalardyń ata-analaryn kútip-baǵý jónindegi mindetteri­niń» 145-babynyń 1-bólimin­de «Eńbekke jaramdy kámeletke tolǵan balalar ózderiniń kómek­ke muqtaj, eńbekke jaramsyz ata-anasyn kútip-baǵýǵa jáne olar­­ǵa qamqorlyq jasaýǵa min­det­ti» jáne «balalarynan alıment óndirip alýǵa quqyly, ol sot tártibimen alynady». Esh­bir keıýana óz balasyna shaǵym túsir­meıdi, eshbir ata-ana alı­ment óndirýge ne densaý­lyǵy, ne namysy jibermeıdi. Sol sebepti bul bap oryn­dalmaı­dy. Sondyqtan ata-anasyn qart­tar úıine tapsyrǵan, qaraý­syz qaldyrǵan balalar, ata-analary­nyń esepshotyna tapqan jalaqy­synyń 50 paıyzyn mólsherlep mindetteý kerekpiz. Árıne, bul qarajat ata-anaǵa degen qur­metke teń kelmeıdi, degenmen materıaldyq óteýi bolýy kerek. Sonymen qatar 70 jastan asqan qarııalardyń atynda jyljymaıtyn múlki bolsa, óle-ólgenshe basqa adamnyń atyna rásimdeýge tyıym salýymyz kerek, – dep ol Úkimet basshysynyń orynbasary Ermek Kósherbaevtyń atyna depýtattyq saýal joldady.

Buǵan qosa jıynda áleý­met­tik jelilerde lotereıa uıym­dastyrýshylardyń zań­syz áre­ketteriniń jıilep ketkeni, medısına salasyndaǵy olqylyqtar, úı satyp alý úshin azamattardyń aqshasyn tikeleı nemese janama túr­de tartatyn kooperatıvterdiń kóbe­ıip ketkeni, olardyń qyz­metin qatań túrde baqylaý qajet ekeni týraly máseleler kóterildi.