Foto: ashyq derekkóz
Áýelde kóne túrik tilinde alǵys sózi «alqysh» dep atalyp, búgingideı madaqtaý, izgi tilek aıtý maǵynasynda jumsalǵan. Biraq ol qarapaıym eki aıaqty pendelerge aıtyla bermegen. Ony ıslam dinin qabyldamaǵan jurttyń folklorynan anyq ańǵarýǵa bolady. Mysaly «alqysh» altaılyqtarda qudiretke júginý mazmunyn ústese, sahalarda ártúrli rýh ıelerin ulyqtaý, qoshemetteý degen maǵynada qoldanylady.
Folklorıst ǵalym Seıit Qasqabasov osynaý alǵys, qarǵys, arbaý, jalbaryný sııaqty magııalyq qyzmet atqarǵan folklor úlgileri qoǵamnyń damý barysynda túrlenip, birte-birte jańa sıpatqa ıe bolǵanyn jazady.
Aıtalyq, Mahmut Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» eńbegindegi ıslamǵa qatysty uǵymdardyń basym kópshiligi túrikshe termındermen berilgen. Onda Allany «Ie», qurandy «bitik», paıǵambardy «ıalaýash» dep ataıdy. Qashqarı «Ialaýashqa alqysh bergil» tirkesin «Muhammedke salaýat aıt» degen mánde tarqatady.
Bul derekterden alǵystyń rızashylyqty jetkizý formasy ǵana emes, onyń sakraldi mánge ıe tutas qundylyq ekenin túsinemiz.
Endi alǵys aıtý qubylysynyń áleýmettik-fılosofııalyq qyrlaryna sholý jasap kórelik. Erte dáýirdiń eren oıshyldary alǵys uǵymyna erekshe mánmen qaraǵan. Senekanyń pikirinshe, alǵys – rýhty pendelik deńgeıden kóterip, ısi adamzatpen biriktiretin qural. Sıseron kúlli izgi qarekettiń anasy – alǵys dep bilgen. Arıstotetel de alǵystyń joǵarǵy qundylyq ekenin moıyndaǵynymen, biraq onyń «sen – maǵan, men – saǵan» degen ekiudaılyq teorııasyna negizdeletinin astyn syzyp aıtady. Berýshi men alýshynyń arasynda qoǵamdyq qarym-qatynasty týdyratyn kórinbeıtin baılanys baryn jetkizedi. Bul oıdy aǵylshyn fılosofy Tomas Gobbs te jalǵastyryp áketedi. Ol alǵysty beınebir qyzmet kórsetý úlgisi retinde túsingen.
Osy oraıda qazaq halqynyń alǵys týraly túsinigi men joǵarydaǵy eki oıshyldyń túsinigi arasynda edáýir aıyrmashylyq baryn ańǵaramyz. Asylynda alǵys – qyzmet kórsetý úlgisi emes, onyń nátıjesi. Ol qandaı nátıje? Qolmen ustap bolmaıtyn, biraq kóńilmen túısinetin, janǵa jaryq quıatyn rýhanı nátıje. Ulttyq tárbıede alǵystan ıakı batadan úlken nárse joq. Alǵysyn aıtyp, batasyn bergen adamnan dúnıelik nárse dáme etý – ádepsizdik bolyp sanalǵan. Halqymyzdyń «Altyn alma, alǵys» dep keletin mátelinen alǵystyń sakraldik mánin baıqaýǵa bolady.
Fılosof Jan-jak Rýsso «Alǵys aıtý — bul ótelýi tıis borysh, biraq ony eshkim kútýge quqyly emes» deıdi. Búgingi qoǵamǵa kerek sóz. Musylman peıishtegi rahatqa qol jetkizý úshin ǵana baýyryna qol ushyn sozbasa, baı-baǵlandar atymtaı jomart ataný úshin ǵana joq-jitikti jarylqamasa «bir kem dúnıeniń» ketigi tolar ma edi, kim bilsin?..
Túptep kelgende alǵys aıtý adamǵa onyń jaı ǵana bar bolǵany úshin eshteńeni dáme etpeı rııasyz rızashylq bildirý. Oǵan degen aınadaı kóńilińdi kórsetý. Ol úshin tileýles, duǵadar bolý.
