JETPIS BES JYLDYŃ JEMISI

Almaty oblysy Qarasaı aýdanynyń Almaly baq aýylynda  Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna (QazEО́ShǴZI) 75 jyl tolýyna arnalǵan “Eginshiliktiń, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men bıologııasynyń jetistikteri jáne bolashaǵy” atty eki kúndik halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.  Búginde atalmysh ǴZI Qazaqstannyń agronomııalyq ǵylymyn jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytý maqsatynda eginshilik, ósimdik sharýashylyǵy, seleksııa, tuqym sharýashylyǵy, agrohımııa, agrotopyraqtaný jáne agroekologııa salalaryn qalyptastyrýda jetekshi ról atqaryp keledi. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, “Egemen Qazaqstan”. Negizin sonaý 1934 jyly qala­ǵan V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstı­týty kezinde respýblıka kóleminde júrgizilgen eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy salalary boıynsha barlyq ǵylymı-zertteý jumysta­ryn biriktirýshi ǵylymı-ádiste­me­lik ortalyq bolyp qurylǵan-dy. Al odan keıingi jyldary respýb­lı­kadaǵy aýyl sharýashylyǵy ǵy­ly­mymen aınalysatyn mekemeler­diń júıeli jumystaryn uıym­das­tyrýda da úlken ról atqardy. Bú­ginde QazEО́ShǴZI shyǵarǵan sort­tar men býdandar Qazaqstanda jáne taıaý shetelderde 2,5 mln. ga egistik alqapta ósirilýde. Buǵan qosymsha sońǵy 10 jyl ishinde ınstıtýt ǵa­lym­dary 57447 úlgige taldaý júrgi­zip, astyq, dándi burshaq, tehnı­ka­lyq, maıly, jarma jáne mal azyq­tyq daqyldardyń ulttyq genetıka­lyq qoryn qalyptastyrdy. Má­se­len, osyndaı kópjyldyq jumys­tardyń nátıjesinde ınstıtýtta joǵary ónimdi ári ónimi sapaly, qorshaǵan ortanyń abıotıkalyq jáne bıotıkalyq faktorlaryna tózimdi aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynyń 400-den astam sorty men býdanyn shyǵardy. Olardyń 135-i óndiriske paıdalanýǵa ruqsat etil­gen. Instıtýt jyl saıyn astyq daqyldaryn – 450, jemdik dánnen – 130, dándi burshaqtan – 120, maqsarydan – 60, júgeriden – 50, mal azyqtyq daqyldan 10 tonnadan joǵary sapaly kondısııalyq tuqym óndiredi. Kez kelgen mekemeniń tabysty jumys atqarýy ony basqarýshy tulǵaǵa tikeleı baılanysty. Ins­tı­týt qurylǵaly ǵylymı mekemeni 14 dırektor: A.H.Avsarov (1935-1938), K.B. Babaev (1942-1948), A.J. Janǵalıev (1949-1952), A.I. Baraev (1953-1957), H.A.Arystan­be­kov (1957-1958), N.N. Nechıporenko (1958-1959), M.N. Erlepesov (1959-1975), I.Á. Ábýǵalıev (1975-1995), R.A. Orazalıev (1995-2003), A.I. Ábýǵalıeva (2003-2004), S.B. Ke­nenbaev (2004-2009) sııaqty elimizge belgili ǵalymdar basqaryp, mekeme­niń materıaldyq-tehnıkalyq baza­syn qurýda, alǵa qoıylǵan mindet­terdi sheshýde, jalpy elimizdegi agronomııa ǵylymynyń damýyna jáne ǵylym jetistikterin óndiriske engizýdegi is-sharalaryna kóptegen eńbek sińirdi. – Memleket tarapynan ınstı­týttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasaqtaýǵa, onda júrgizile­tin ǵylymı jumystarǵa, ǵalym­dar­dyń jaǵdaıy men jalaqysyn kóterý­de ıgi qadamdar jasaldy, – dedi bizge QazEО́ShǴZI dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Isataı Nurpeıisov. – Bıyl bas ǵımaratty kúrdeli jón­deýge 373 mln. teńge aqsha bólinip, eki aı boıy qurylys jumysy toq­tamaı júrgizilýde. Sondaı-aq jańa jobadaǵy zerthanany ashyp, oǵan eń zamanaýı keń taralǵan jańa qu­ral-jabdyqtarmen jaraqtandyrýǵa Úkimet 200 mln. teńge bólip otyr. Jaqynda seleksııalyq jylyjaı paıdalanýǵa berildi. Onyń maqsaty – seleksııalyq jumystardy jyldamdatý. Eger biz buǵan deıin klassıkalyq ádisti paıdalanyp, sort shyǵarýǵa 14-15 jylymyz ket­se, endi jylyjaı arqyly ýaqytty eki esege deıin qysqarta alamyz. Iаǵnı, 7-8 jylda jańa sort shy­ǵarý­ǵa bolady. Sosyn astyq taza­la­ǵysh júıe – tuqym sharýashyly­ǵyn­da óte bir qajetti agregat. Ol da jaqynda paıdalanýǵa berildi. Bıyl mashına-traktor parkin 85 paıyzǵa jańaladyq. Munyń bári ǵylymı jumystardy jaqsartyp, sapaly júrgizýge múmkin bermek. Qazirgi tańda ınstıtýttyń 7 ǵylymı bólimshesindegi 212 qyz­met­kerdiń 2-ýi QR UǴA akademıgi, 4-ýi QR AShǴA akademıgi, 17 ǵy­lym doktory, 40 kandıdat, qalǵan 87-si ǵylymı qyzmetker. Sońǵy jyl­dary aýyl sharýashylyǵy da­qyl­dary sorttary men býdandary 44 kýálik pen avtorlyq kýálikke qol jetkizgen. QR patentin alýǵa seleksııalyq jetistikter men ónertabystarǵa 114 ótinim berip, seleksııalyq jetistikter 20, ónertapqysh ádistik boıynsha 5 ınnovasııalyq patent ıelengen. Instıtýttyń jalpy tarıhynda 700-den astam dıssertasııalyq jumys qorǵalsa, jyl saıyn 30 aspırant pen doktorant oqıdy. Instıtýt birqatar halyqaralyq ǵylymı ortalyqtar men Reseıdiń ǵylymı-zertteý mekemelerimen tyǵyz baılanysta. Konferensııaǵa qatysýshylar aldymen jańadan ashylǵan jyly­jaıdy, tanaptyq stasıonar, kórme jáne analıtıkalyq zerthanalarmen tanysyp shyqty. Egis alqabynda birqatar ǵalymdarmen suhbattasý­dyń reti kelgen-di. Maıly jem-shópti daqyldar bóliminiń meńgerýshisi, QazUǴA-nyń akademıgi Meıirman ǴALIOLLA: – Búgin ǵalymdar úshin úlken meı­ram. Kezinde munda iri-iri ǵa­lymdar qyzmet istese, qazir de sol dástúr jalǵasýda. Qazaq negizinen mal ósirgen el. Mal ósiminiń 60-70 paıyzy onyń tamaqtanýyna baı­la­nysty bolǵandyqtan, mal azyǵyn­dyq jem-shóp daqyldaryna kóp kóńil bólinedi. Elimiz byltyr as­tyq­tan mol ónimge qol jetkizdi. Keıin satý máselesinde qıyn­dyq­tar bolyp, birshama astyq ótpeı qaldy. Eger osyndaı jaǵdaıda elimizde mal sharýashylyǵy damy­ǵanda, astyqtyń ózin mal azyǵyna paıdalanyp, et, sút óndirýge paı­dalanar edik. Kezinde sýarmaly eginshilik bóli­min 32 jyl basqarǵan a.sh.ǵ. d., pro­fes­sor Orynbek TО́REShEV: – Instıtýt egin sharýashyly­ǵy­nyń jańa sorttaryn shyǵaryp, má­denıetin kóterýde orasan eńbek si­ńirdi. Tipti onyń ǵylymı jumy­syn­daǵy mańyzdylyǵyna baıla­nys­ty Aýyl sharýashylyǵy akade­mııa­synyń fýnksııasyn da atqar­ǵan úl­ken qara shańyraq. Bul qara shańy­raq­tan qazirgi О́simdik qorǵaý, Meha­nızasııa, t.b. buryn bólim­she­leri bolǵan ǴZI-lar otaý bolyp shyqty. Mal azyqtyq daqyl jáne júgeri bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri, a.sh.ǵ.k. Bógenbaı ÁLMAHANOV: – Búginde bizder shyǵarǵan jú­geriniń 25 sorty bar. Qazaqstannyń aýa raıyna baılanysty ońtústikke 140 kúndik, soltústikte dán alý úshin 85-90 kúnge laıyqtalǵan sort­tarǵa qol jetkizdik. Soltústik aı­maq­tarda júgeriden dán alýǵa bolmaıdy degen qaǵıda qalyptasyp kelse, al bizdiń gıbrıt sorttan aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramaı 40-60 sentnerge deıin dán alasyz. Al ońtústikte myń sentnerge deıin súrlem, 140 sentnerge deıin dán beretin býdandarymyz bar. Keńes Odaǵy kezinde 1,5-1,7 mln. gektarǵa bizdiń júgeri sorttary egilse, búginde múldem az. Qazir mal basynyń, qus ósirýdiń kóbeıýine qaraı, suranys artyp keledi. Búkilreseılik seleksııalyq-tehnologııalyq ınstıtýty MǴM-si dırektorynyń genetıkalyq resýrs­tar jónindegi orynbasary jáne zerthana meńgerýshisi, Reseı a.sh.ǵ. d., professor, Tımırıazev atyndaǵy altyn medaldiń ıegeri Sulýhan TEMIRBEKOVA: – Atalmysh ınstıtýt KSRO ke­zinde tanymal jáne ataqty ıns­tıtýttyń biri boldy. Árıne, Keńes Odaǵynyń ydyraýyna baılanysty baılanystarymyz úzilip, qarjy­lyq jaǵy qysqarǵan soń alys-kelis azaıyp, aralasa almasaq, osy joly sol áriptestikti jalǵastyrý maqsatynda seleksııalyq ósimdik­ter, genetıkalyq materıaldar, mamandarmen ǵylymı aqparattyq jáne ǵylymı jumystarmen táji­rı­be almasý, birigip konferen­sııa­lar ótkizý jóninde kelisim-shartqa otyrmaqpyz. Meni Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń tek óz elinde ǵana emes, bu­ryn­ǵy Keńes Odaǵyna tanymal bol­ǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna de­gen kózqarasy, ınstıtýttyń mate­rıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etilýi qýantyp otyr. Al 700 ǵylym doktory men bir­neshe ondaǵan ǵylym kandıdatyn daıyndap shyǵarýy, ol ınstıtýt­tyń búgingi áleýetin, onyń osy jyl­dary qanshalyqty jemisti jumys at­qarǵan eńbeginiń ólshemin kórsetse kerek. О́simdik qorǵaý zerthanasynyń meńgerýshisi, a.sh.ǵ.d., professor Amangeldi SARYBAEV: – Barshaǵa belgili zııankes­ter­den, aramshópterden, aýrýlardan egistikke jylyna 25-30 paıyz zııan keledi. Soǵan baılanysty bizdiń zertteý baǵyttarymyz – aýrýlarǵa tózimdi sorttar shyǵarý, solardyń ja­sandy indet aıasyn jasap, sony baǵalaý, suryptaý, sosyn selek­sıo­nerlerge basty materıal retinde usy­ný. 25 jyldaı jasaǵan eńbegi­miz­diń nátıjesinde aýrýlarǵa tó­zimdi sorttar shyǵarýǵa qol jet­kiz­dik. Olar ónimdiligin joǵaltpaıdy, ol sorttarǵa egistikte ýly hımı­kat­tardy paıdalanýdyń qajeti joq. Konferensııanyń odan keıingi jumysy “Altyn Qarǵaly” keshendi qonaq úıinde plenarlyq otyrys­pen jalǵasyp, ekinshi kúni jıyn jumysy qorytyndylanyp, dele­gat­tar Almaty qalasy men aýdan­daryn aralady.