USTAZ, QALAMGER, ǴALYM

1965 jyldyń kúzi. Orysy qalyń, qaza­ǵy 10 paıyzǵa áreń jetetin О́s­kemen qala­syn­daǵy Jambyl atyn­­daǵy qazaq orta mektep-ınterna­tynyń qabyrǵasynda bilim alý ol kezde arman bolatyn. Sebebi, bul qara­shańyraqta negizinen shalǵaı­daǵy aýdandar­daǵy malshylardyń, aýyl sharýa­shylyǵy salasynda eńbek etetinderdiń balalary ǵana bilim alatyn. Mektep-ınternat bolǵan soń onda bilim alý, tama­ǵyń, barlyǵy tegin – rahat. Bizder, Esimhan, Sháımerden, qos Er­kin, Bákón, Sáýle, taǵy basqalar “bıyl to­ǵyzyn­shy synypqa kimder, qaı aýyldan balalar kelip oqýǵa túser eken” dep áýes­tikpen qaraı­myz. Sol jyly Ulan aýda­nynan Beken Ibraev, Qaıyrǵazy Qunapın, Baýyr­jan Ákiramov, Aıtmuhambet Qasymov degen tórt órimdeı shákirt qatarymyzdy tolyqtyrdy. Ol kezde mektep-ınternattyń dı­rek­to­ry nebári 33 jastaǵy ózi kó­rikti, ózi ánshi, bilimdi de bilikti Ýálıahmet Baı­del­dınov bolatyn. Tá­jirıbeli ustaz shákirt­terdiń boı­ynda adaldyq pen izdengish, eń­bek­s­úı­gish qasıetteriniń mol bolýyna erek­she kóńil bóletin. Ol kezdegi Jambyl atyn­daǵy mekteptiń ataǵy oblysty bylaı qoı­yp, búkil elimizge dúrildep turǵan. Bilim sapa­sy qandaı edi. Mekteptiń dombyra orkes­trine Qurmanǵazy atyndaǵy konserva­torııany bitirgen Qanybek Aldashev jetek­shilik etetin. Júz adamdyq hor, úrlemeli aspaptar orkestri, foto, sýret salý úıir­melerinde júzdegen oqýshylar jattyǵatyn. Mekteptiń jas talanttary Jarma, Ulan aýdan­dary men Almatyda birneshe márte óz ónerlerin ortaǵa saldy. Biz Aıt­mu­hambet ekeý­miz mekteptiń dom­byra orkestrine qa­tystyq, men dombyrada, Aıtan (solaı atap kettik) bas dombyrada oınaıtyn. Mine, iz­denim, shákirtterin úıretýden ja­lyq­paı­tyn Ýálıahmet aǵanyń júregimizge salyp ket­ken ónegesi qazir de jemisin berip jatyr. Munyń aldynda joǵarǵy Taı­­ynty aýylyndaǵy segiz jyldyq mektepti úzdik támamdaǵan Aıtan buıyǵy, az sóılep kóp tyńdaıtyn, bilim alýǵa qushtarlyǵy erekshe bala bolyp shyqty. Áli esimde. Toǵyzyn­shy synypty aıaqtar kezde Aıtan maǵan V. Gıýgonyń sózine jazylǵan “Shyn adam ǵana” degen krıpto­gram­masyn kórsetip, osyny oblystyq “Kommýnızm týyna” jarııalasaq qaıtedi degen oıyn jetkizdi. Onda da batyly barmaı, jasqanshaqtap, kúbirlep jetkizdi. Gazetterge maqa­lalar jazyp júrgen meni beınebir kánigi jýr­nalıst dep eseptese kerek. Aqyry Aıtan­nyń sol krıpto­gram­masy gazetke jarııa­landy. Budan keıin de Aıtan oblystyq gazetke baýyr basyp, oqta-tekte maqalala­ryn gazetke joldap júrdi. 1968 jyl! Mektepti aıaqtaǵan jy­ly oqýǵa túse almaı qalǵan ekeýmiz endi Al­matyda jolyqtyq. Aıtmu­hambet Qasymov QazMÝ-diń fılo­logııa fakýltetine oqýǵa tústi. Men jýrnalıstıka fakýltetiniń stýden­timin. Qarashańyraq qanshama adam­dardyń baqytyn ashty deseńshi. Jýr­nalıst bolýdy armandaǵan Aıta­nymyz fılologııa fakýltenine oqý­ǵa túskenimen, bir búıregi bizge buryp turatyn. Bolashaq jýrna­lıs­termen jıi habarlasyp, aralasatyn. Alaıda, Aıtannyń baǵy asyp, juldyzy jandy. Ataqty ustazdar Beısenbaı Kenjebaev, Temirǵalı Nurtazın, Máýlen Balaqaev, Málik Ǵabdýllın, Káken Aqanov, Myrza­taı Joldas­bekov, Tursynbek Kákishev, Rymǵalı Nurǵalıev tárizdi Alash zııalyla­ry­nyń sarqytyn ishken, solardyń jolyn jalǵastyrǵan ǵalymdardan leksııa tyńdaý, oı bólisý kim kórin­genniń mańdaıyna jazyla beretin baqyt emes. Aıtan dosymyz ýnıver­sı­tette úzdik oqydy, konferensııa­larda baıandamalar jasap, ustazda­rynyń kózine tústi. Ásirese, ádebıet pen tarıh de­se Aıtan janyp túsetin. Shetel klassık­teriniń shyǵarmala­ryn sol kezdiń ózinde izdep júrip oqıtyn, kitaphanalardan shyqpaı­tyn. QazMÝ-de oqyp júrgende MGÝ-diń tarıh fakýltetin úzdik bitirgen Jampeıis Qaraǵusov degen ustaz bizge dáris oqydy. Bilimdi aǵa­myz bizge urysyp, “anaý fılologııa fakýltetindegi Aıtmuhambet Qasy­mov sııaqty tarıhty nege tereń zert­tep, oqymaısyńdar” dep renjıtin. Kerisinshe, fılologııa fakýltetiniń stýdentterine kýrstas do­sy­­­myz Káken Qamzın men Baqytjan Maıtanovty jaqsy oqyǵandary úshin úlgi etýge tyrysatyn. Qaıran stýdenttik shaq, qalaı jyldam ótti de­se­ńizshi! Dosymyz 1970 jyly JenPI-diń matematıka fakýltetinde oqıtyn Gúl­názı Aqataıqyzymen sha­ńyraq kóterdi. Gúlnázı de bizden bir synyp tómen oqyǵan, Kúrshimniń qyzy. Oqýlaryn úzdik bitirgen jas mamandar Úlken Na­ryn aýda­nynyń Paramo­nov­ka orys orta mektebine qazaq tiliniń muǵalimi, al ju­baıy mate­matıka, fızı­ka sabaqtarynan dáris oqı­tyn ustaz bolyp ornalas­ty. Bir jyldan keıin Aı­tan mektep dırektorynyń oqý isi jó­nindegi oryn­ba­sary bolyp taǵaıyndaldy. Al 1975-1977 jyldary kórshi Aly­baı segiz­jyldyq orys tildi mekte­biniń dırektory bolyp jemisti qyzmet atqardy. Jýrnalıstıkaǵa degen qushtar­lyq, adaldyq dosymyzdyń búıregin solaı qaraı tartyp turatyn. 1977 jyly Aıtandy О́skemendegi ped­kolledjdiń jataqhanasy janynan jolyqtyryp qaldym: “Ońqa, oblystyq gazetke qyzmetke alar ma eken? О́ziń de sóılesip kórseńshi. Jazǵan-syzǵandarymdy berersiń”, – dedi Aıtan. Arada birer aıdan keıin ol oblystyq gazettiń aýyl sharýa­shylyǵy bólimine ádebı qyzmetker bolyp ornalasty. Odan keıin par­tııa turmysy bólimine aýysty. Má­denıet, ónerkásip bólimderin bas­qar­dy, jaýapty hatshy qyzmetine deıin kóterildi. Qashanda asyp-saspaıtyn, eki ólshep bir kesetin, syrbaz da aqyldy dosymyz 1997 jyl­ǵy shildeden gazettiń bas redak­to­rynyń orynbasary, sońǵy eki jarym jyldan beri bas redaktory qyzmetin jemisti atqaryp keledi. Tarıh pen ádebıetti qatar unatatyn Aıtannyń myna erligi jaıly qalaı aıt­pasqa? Qazaqtyń tuńǵysh áskerı ushqyshy, jerlesimiz, Marqakól men Zaısannyń tól týmasy Jaqypbek Maldybaevtyń esimi kómeskilenip ketken. Onyń erligi men órligin tereń zerttep, Máskeý men Reseıdiń birneshe qalalarynyń shań basqan muraǵattarynda uzaq ýaqyt otyrýǵa týra keldi. Aqyry ózine qajet qu­­jat­tardy taýyp, ony jaryqqa shy­ǵardy. Shyn máninde Jaqypbek aǵamyzdyń qazaqtyń tuńǵysh áskerı ushqyshy ekenin dáleldedi. Ol jaı­ly maqalasy Qazaq ulttyq ensı­klopedııasynyń 6-tomyna engizildi. Osydan on shaqty jyl buryn zaı­sandyqtar Aıtandy arnaıy shaqyr­typ, Balaǵazy degen ıppodromda qa­lyń jurtshylyqtyń kózinshe jýrnalıske qurmet kórsetip, ıyǵyna shapan jaýyp, tulpar mingizgen kezde qalamger qarymynyń jemisin bere bastaǵanyna rıza bolǵanbyz. Budan keıin Aıtanǵa kúrshimdikter qurmet kórsetti. Sheńgeldi aýylyndaǵy mek­­tep­ke batyr ushqyshtyń esimin ber­gizýge de muryndyq bolǵan, adal do­sy­myz. Ol ol ma, О́ske­mendegi Aby­laı ketken kenti mańynda J.Mal­dy­baevqa arnalǵan eskertkish taq­ta­nyń ornatylýyna kóp eńbek sińirdi. Jýrnalıst kóp júredi, kóp kó­redi, oıǵan-túıgenderin qalamymen jyrlaıdy desek, Aıtannyń kóp­shi­lik bile bermeıtin jaqsy qasıetteri az emes-aý. Budan shırek ǵasyr bu­ryn Armenııanyń Spıtak qala­synda kúshi 9 ballǵa jetken sumdyq zilzala bolǵan kezde jýrnalıst ózi suranyp, birden apat aımaǵyna ushyp ketti. Spıtaktyń toǵyz qabatty úılerin salǵan kezde quımatas emes, bal­shyqty paıdalanǵandary kózge uryp turdy. Sapasyz salǵan záýlim úıler bir sátte jermen-jeksen boldy. Qaza tapqan adamdar sanynda shek joq. Sonyń bárin kózben kórgen qalamger elge oralǵan soń ocherkter toptamasyn tizbelep, gazetke jarııa­laı bastady. Adamdardyń bir-birine degen ystyq sezimi, týystyǵy joǵal­maǵan eken, Aıtannyń maqalasynan keıin iri kásiporyndar basshylary men tipti qara­paıym adamdar redak­sııaǵa kelip, arnaıy ashylǵan esep­-shot­qa qarjy aýdara basta­dy. Altaı­dyń alty aıǵa sozylatyn qaqaǵan qysynda óndiristik kólemde júzim ósirgen D. Pankratevti, sonaý 1915 jylǵy Ahmer aýylyndaǵy tuńǵysh qazaq qyzdary mektebine ustazdyq etken Ǵaısa Aıazbaevty, alǵashqy dıpkýrer Lıdııa Taýer sııaqty tarıhı tulǵalardy oblys qana emes respýb­lıka oqyrmandaryna da tanystyr­ǵan qa­lamger qarymyna kópshilik joǵary baǵasyn bergen de. Qalanyń rámizderin bekitken kezde О́skemenniń “Ýst-Kamenogorsk” bolyp bekitilip ketkenine ashý sha­qyryp, gazetke ótkir syn jazyp, artynan eki tilde jazylýyna Aıtan dosymyz yqpal etken. Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýr­nalıster odaqtarynyń mú­she­leri, “Eren eńbegi úshin”, “Astana­nyń on jyldyǵy” medaldarynyń ıegeri, QR mádenıet qaıratkeri A.Qa­symov bes-alty kitaptyń avto­ry. “Altaıdan ushqan aqıyq” atty kitaby osydan on jyl buryn ja­ryq­qa shyqty. Onda qalamger tuń­ǵysh áskerı ushqysh J. Maldy­baev­tyń erlik joldary jaıly syr shert­ken, ózi zerttegen baı muraǵattardy engizgen. Budan keıin “Arýlar álemi”, “Úmit patshalyǵyna saıahat”, “Qyzyl qyrǵynnyń qurbany”, “Tarıhı jol” atty kitaptary jaryq kórip, oqyrmandarynyń joǵary baǵasyn aldy. О́zi basqaryp júrgen oblystyq “Dıdar” gazeti endi bir jyldan keıin 80 jyldyq mereı­toıyn atap ótpek. Alǵash Rıdderde “Jumysshy” degen atpen jaryq kórgen gazettiń shyǵý, ósip-órkendeýi jaıly uzaq ýaqyt zertteý júrgizdi. О́tken jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń ǵy­lymı keńesinde “Shyǵys Qazaqstan oblystyq gazetiniń qalyptasý, damý kezeńderi” taqyrybynda kandıdat­­tyq dıssertasııany abyroımen qorǵady. Jetekshisi – ǵylym doktory, professor Baý­yrjan Jaqyp. A.Qa­symov S.Aman­jo­lov atyndaǵy Shy­ǵys Qazaqstan memle­ket­tik ýnı­ver­sıteti jýrnalıstıka fakýl­tetiniń stýdentterine de dáris oqyp turady. – Jýrnalıstıka salasynda qyz­met etkenime 33 jyl ótipti. Jan-jaǵyma qarap, oı tastasam áli de tyndyratyn jumys je­tip artylady. Eki jyl buryn oblystyq “Dıdar” jáne “Rýdnyı Altaı” gazetteri birigip, holdıng dúnıege keldi. Bilikti de bilimdi oblys ákimi Berdibek Sa­parbaev biz­ge árdaıym kóńil bólip otyrady, holdıng basshysy bolyp belgili aqyn, jazýshy, “Daryn” Memlekettik jastar syılyǵynyń ıegeri Nurjan Qýantaıuly taǵaı­yndaldy. Nurjan inimiz gazettiń mazmunyn da, bederin de ózgertip, eń bastysy, oqylatyn gazetke aınal­dyrdy. Ádebıet, óner, aýyl sharýa­shylyǵy, ekonomıka betteri berilip turady. Qazir aptasyna alty, segiz betten úsh ret shyǵamyz, taraly­my­myz jıyrma myńǵa taıady. Gazet – halyqtyń kózi, aınasy desek, sol úrdisti jalǵastyrý maqsatymyz – deıdi Aıtan dosymyz. Aıtan men Gúlnázı balalaryna joǵary bilim bergen, urpaq tár­bıesine kóńil bóletin otbasy. Úlken qyzdary Alma Almatydaǵy IýSAID-tyń Qazaqstanda shaǵyn kásip­ker­likti damytý baǵdarla­masynyń dırek­tory. Uly Erbol qurylys, kólik sala­syn­da qyzmet etedi, odan Ernar degen neme­re­leri ósip keledi. Kenje qyzy Aıgúl aǵylshyn tiliniń mamany, “Kaza­tom­promda” qyz­mette. Mine, ustaz, qalamger, ǵalym, jýr­na­lıst 60-tyń asqaryna shyq­qan Aıt­muhambet Qasymov dosymyz eli­ne abyroıly, ardaq tutatyn azamat. Ońdasyn Elýbaı, О́SKEMEN.