Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́kinishke qaraı, osy ómir shyndyǵyn biz egemendigimizge qol jetkizgen ýaqyt aralyǵynda jadymyzdan shyǵaryp alyp, ǵylymdy uıymdastyrýdaǵy talaı múmkindigimizden aıyrylyp qaldyq. Sol sebepten de ekonomıkamyzdyń damýy negizinen shıkizattyq baǵyttan shyǵa almaı, tıimdiligi men básekelestigi tómen deńgeıde qalyp otyr. Árıne, ony ornyna keltirý bir kúndik tirlikpen shektelmeıtin, ınemen qudyq qazǵandaı ýaqyt pen shydamdylyqty talap etetin kúrdeli jumys ekeni belgili.
Memleket basshysynyń otandyq ǵylym máselesine erekshe kóńil bólip, osy salada túbegeıli ózgeristerdi júrgizý men qarjylandyrý kólemin arttyrý jóninde bergen naqty tapsyrmalary ǵylymnyń damýyna jańa serpilis berip jatyr. Oǵan dálel – jańadan qabyldanǵan «Ǵylym men tehnologııalyq saıasat týraly» zań, keıingi jyldary ǵylym salasyn qarjylandyrýdyń 3,5 esege artqany, sonyń ishinde Ulttyq ǵylym akademııasynyń qaıta qurylyp, oǵan erekshe mártebe berilgeni.
Alǵashqy kúnnen bastap-aq Ulttyq ǵylym akademııasy aldyna qoıylǵan mindetterdi jańa kózqaras negizinde oryndaýǵa kiristi. Eń aldymen, saladaǵy qalyptasqan jaǵdaıǵa júıeli túrde saraptama júrgizip, onyń damýyna tejeý bolyp otyrǵan sebepterdi anyqtadyq. О́ıtkeni olardy bilmeı jatyp salada túbegeıli ózgeristerdi júrgizý múmkin emes. Sonyń qorytyndysy men damyǵan elderdiń oń tájirıbesine súıene otyryp akademııanyń 10 jylǵa, ıaǵnı 2035 jylǵa deıingi damý strategııasyn daıarladyq. Ǵylymda eń mańyzdysy – ǵalymdarǵa durys maqsat qoıý. Ǵylymı izdenisterdiń basym baǵyttaryn anyqtaý maqsatynda alǵash ret ǵalymdardyń, memlekettik organdar men bıznes qurylymdarynyń qatysýymen izdenisterdiń 30 salalyq jáne óńirlik forsaıttyq sessııalaryn júrgizip, ǵylymymyzǵa tán 200 strategııalyq mańyzdy taqyryptardy anyqtap, quzyretti mınıstrlikke tabystadyq. Bul – óte mańyzdy is. Sebebi bizde osy ýaqytqa deıin ǵylymı zertteýlerdiń baǵyttary men taqyryptaryn ǵalymdar men ǵylymı uıymdardyń tek óz múmkinshilikterine negizdelgen usynystary boıynsha belgileý oryn alyp kelgen. Iаǵnı bul iste memleketimizdiń damý strategııasy, onyń básekelik basymdyqtary, jańadan týyndap kele jatqan tehnologııalardy qoldaý jáne óndiristiń naqty suranystary tolyq eskerilmegen. Munyń ózi bólingen qarjynyń tıimsiz jumsalýy men ǵylymı izdenister nátıjeleriniń óndiriske engizilmeı sórelerde jatýyna ákelip soqqan. Joǵaryda atalǵan ǵylymı zertteýlerdiń taqyryptary kelesi jyldan bastap qoldanysqa engizilmek jáne sol arqyly ǵylymǵa beriletin qarjynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkinshilik týady.
Eń bastysy, biz ǵylymdy damytýdaǵy basym baǵyttardy aıqyndaýdyń jańa tujyrymdamalyq tásilderin usyndyq. Qazirgi tańda Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa 3 jylǵa ǵylymnyń 7 basymdyǵyn bekitedi, olar óz kezeginde taǵy 153 mamandandyrylǵan basym ǵylymı baǵytqa bólinedi. Biraq shyn máninde, bul – basymdyqtardy anyqtaý mehanızmi emes, ǵylym baǵyttary boıynsha bıýdjet qarajatyn bólýdiń ǵana shemasy. Osyǵan baılanysty akademııa ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligin qamtamasyz etetin eldiń básekelestik artyqshylyqtaryna negizdelgen ǵylymdy damytý basymdyqtarynyń jańa júıesin usyndy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi óz tarapynan 2026 jyldan bastap Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń qyzmetine sol ózgeristerdi engizýge mindettendi.
Ǵylymymyzdyń kelesi bir kúrdeli máselesi – ol ǵylymı kadrlardyń tapshylyǵy men olardyń kásibı quzyrettiliginiń tómendigi. Álemde orta eseppen árbir mıllıon turǵynǵa 1 500 ǵalymnan keledi eken. Al bizde bul kórsetkish 1 089 ǵana. Iаǵnı biz álemniń deńgeıinen qalyp turmyz. Al eń mańyzdysy, ǵylymı mamandardy daıarlaýdyń sapasy óte tómen. Bul máselelerdi sheshý baǵytynda biz keshendi sharalardy júzege asyrýǵa tıistimiz.
Ǵylymdy qarqyndy damytýdyń eń sara joly – ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq baılanystardy damytý jáne sol arqyly ózimizde joq ǵylymı bilim men quzyrettilikti elimizge tartý. Sondyqtan akademııa janynan Ońtústik Koreıa, Germanııa jáne Qytaı ǵalymdarymen birlesip 3 halyqaralyq ǵylymı ortalyq quryldy. Mysaly, jaqynda akademııamyzda Qazaqstan-Qytaı ǵylym jáne tehnologııa transferti ortalyǵyn qurý týraly kelisimge qol qoıdyq. Onyń sheńberinde jasandy ıntellekt jáne ornyqty damý jónindegi halyqaralyq ǵylymı zerthana qurylatyn boldy. Ol bizge olardyń úlken keńistik derekterin paıdalana otyryp, jasandy ıntellektiń kómegimen tabıǵı apattardy aldyn ala boljaýǵa múmkindik bermek. Bul jobaǵa Qytaı tarapynan salynatyn ınvestısııa kólemi 1 mlrd ıýan nemese 70 mlrd teńgeni quraıdy. Osyndaı jobalar negizinde elimizdiń ǵylym salasyna tartylatyn sheteldik ınvestısııalardyń kólemin arttyrý búgingi tańdaǵy basty maqsatymyzdyń biri bolý kerek.
Ǵylymymyzdyń taǵy bir júıeli máselesi – ǵylymnyń jergilikti jerlerde damymaı otyrǵany. Qazirgi ýaqytta ǵalymdarymyzdyń jáne de ǵylymǵa bólinip otyrǵan qarjynyń úshten ekisi Astana men Almatyda shoǵyrlanǵan. Jergilikti bıýdjetterdiń ǵylymǵa qosyp otyrǵan úlesi 1%-dan aspaıdy. Osyndaı sebeptermen bizde óndiris pen ǵylymnyń arasynda úlken alshaqtyq oryn alǵan. Al damyǵan elderdiń tájirıbesine keler bolsaq, olardyń ekonomıkadaǵy jetistikteriniń barlyǵy da jergilikti jerlerdegi ǵylym men óndiristiń tyǵyz qarym-qatynasynda jáne de osy istegi jergilikti bıliktiń belsendiliginde ekenin kóremiz. Kórsetilgen kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen oblystyq ákimdikterde aımaqtyq ǵylym men tehnologııalar keńesteri qurylyp, óz jumystaryn bastap jatyr. Ulttyq akademııa osy iske óziniń metodıkalyq keńesteri men praktıkalyq kómekterin kórsetý arqyly tıisti úlesin qosyp keledi. Qazirgi tańda bul máselege baılanysty 5 oblysta Ulttyq akademııa Prezıdıýmynyń kóshpeli otyrystary ótkizildi jáne de bul jumys ary qaraı jalǵasady.
Mine, osyndaı ǵylym salasynda qordalanyp qalǵan kúrdeli máselelerdi júıeli túrde sheshý arqyly akademııa otandyq ǵylymdy zaman talabyna saı jańa deńgeıge kóterýdi óziniń eń negizgi mindeti dep sanaıdy. Osyny júzege asyrý arqyly biz ǵylymdy «ǵylym saıasat úshin» degen qaǵıdatqa sáıkes memlekettik basqarý júıesiniń mańyzdy bóligine, damyǵan elderdegideı memlekettik organdarǵa ǵylymı keńes pen qabyldanatyn sheshimderine táýelsiz saraptama berip otyratyn jetekshi kúshke aınaldyrýǵa meılinshe yqpal etemiz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Ulttyq quryltaı múshesi, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti
