Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Atalǵan jınaqqa maqalasy engen Orynbor memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Galına Korableva Chkalov oblystyq bilim bóliminiń arhıvtik derekterine súıene otyryp, 1943–1944 jyldary oblysta 103 qazaq mektebi bolǵanyn jazady. Onyń 88-i bastaýysh, 14-i tolyq emes orta, bireýi orta mektep bolǵan. Bul jerde Orynbor oblysynyń sol kezdegi ataýy 1938–1957 jyldary Chkalov bolǵanyn eskerte ketý kerek.
Ǵalymnyń dereginshe, soǵystan keıingi jyldary qazaq mektepteriniń sany kóbeıe túsip, 126-ǵa deıin jetken. Bul kezeńde 118 bastaýysh, 8 jetijyldyq mektep jumys istegen. Al Orynbor memlekettik agrarlyq ýnıversıteti otan tarıhy kafedrasynyń oqytýshysy Olga Dorosheva keltirgen málimetterge sensek, 1940–1941 jyldary Chkalov oblysynda 145 qazaq mektebi bolǵan, onda 4 718 adam oqyǵan.
Soǵys bastalǵan 1941 jyly qazaq mektepteriniń sany 100-ge deıin kemıdi. Al 1945 jyly oblysta 103 qazaq mektebi jumys istep turǵan.
Qazaqtar qonystanǵan eldi mekender shaǵyn bolǵandyqtan ári shashyrańqy jatqandyqtan ondaǵy mektepterdegi oqýshylar sany 5-10 adamǵa deıin ǵana bolǵan.
«Ulttyq mektepterge, onyń ishinde qazaq mektepterge bilikti muǵalim mamandar jetispedi. 1930 jyldary tatar pedagogıka tehnıkýmy qazaq mektepteri úshin muǵalimder daıarlady. Munda biraz ýaqyt qazaq bólimi jumys istep turdy. Keıin Aqbulaq pedagogıka ýchılıshesi muǵalim daıarlady. 1936 jyly 48 qazaq bastaýysh mektebiniń muǵalimi, 15 tolyq emes orta mektep muǵalimi ártúrli kýrstardy támamdap shyqty. Soǵys jyldary qazaq mektepteriniń muǵalimderi Dambar pedagogıka ýchılıshesinde daıarlandy», deıdi zertteýshi.
1941–1942 jyldary Dambar ýchılıshesinde 47 shákirt oqytsa, 1943 jyly munda nebári 8-aq adam bilim alǵan. Bul ýchılıshede birde-bir qazaq muǵalim bolmaǵanyn da aıta ketý kerek, sabaqtar orys jáne tatar tilderinde ótken.
Avtor ulttyq mektep muǵalimderiniń biliktiligi óte tómen bolǵanyn atap ótedi. 1941–1942 oqý jyly 1-4 synyp muǵalimderiniń 41 paıyzynyń arnaıy pedagogıkalyq bilimi, al 5-10 synyp muǵalimderiniń 53 paıyzynyń joǵary bilimi bolmaǵan.
«1941–1942 oqý jyly Dambar aýdanyndaǵy orta jáne tolyq emes orta mektepterde biliktiligi qyzmetine sáıkes keletin birde-bir muǵalim bolǵan joq. Mysaly, Adam aýdanyndaǵy Aqqarǵa tolyq emes orta mektebinde oqý isiniń meńgerýshisi Erjanovtyń orta bilimi ǵana bolǵan. Soǵan qaramastan ol geografııa, fızıka, algebra, geometrııa, nemis tili, tarıh, ana tili, konstıtýsııa pánderinen sabaq bergen. Osynyń bári oqý sapasynyń quldyraýyna ákeldi», deıdi O.Dorosheva.
Budan keıingi jyldary qarjy tapshylyǵyna, ǵımarattar men muǵalim mamandardyń, oqý quraldary men mektep kerekteriniń jetispeýshiligine, eldi mekenderdiń bir-birinen shalǵaı, shashyrańqy jatqanyna baılanysty ulttyq mektepter birtindep jabylyp, onyń ornyna kóptildi mektepter ashyla bastaıdy. Mundaı mektepter eki nemese úsh tilde – orys-qazaq, qazaq-tatar, orys-chývash-mordva tilinde bilim beredi.
Oral óńirinde birqatar ulttyq mektepter orys tilinde oqytýǵa kóshiriledi. Bul orystildi emes mektepterdiń qysqarýyna ákep soqty. Osylaısha, ulttyq mektepter orys balalaryn qabyldaý arqyly birtindep joıyla bastaıdy. 1950 jyldyń aıaǵyna qaraı Orynbor oblysynda 63 tatar, 23 bashqurt, 20 qazaq, 7 chývash, 1 mordva mektebi qalady.
1960 jyly mektepter júıesi qaıta uıymdastyrylady: shaǵyn bastaýysh mektepter jabylyp, jeti synyptyq mektepter bolyp qaıta qurylady. Al keıbir jeti synyptyq mektepter orta mektepke aınalady. Bilim júıesi birjola orys tiline kóshedi de, qazaq mektepteri birjola joıylady.
Jitiqara qalasynyń turǵyny, búginde 80 jasqa aıaq basqan Raýshan Qojabekova osy mektepterdiń birinde oqyǵan. Bir jaǵy Qostanaı oblysynyń Jitiqara óńirimen shektesetin Orynbor oblysynyń Adam aýdanynda týǵan Raýshan apaı tórtinshi synypqa deıin sol óńirdegi qazaq mektebinde bilim alǵan.
«Kil qazaq turatyn Tereńsaıdyń úshinshi ferma degen jerinde dúnıege keldim. Sol jerdegi qazaq mektebine birinshi synypqa bardym. Alǵashqy ustazym Kósherbaı aǵaıym áli esimde. Sodan «Sovetskaıa Rossııanyń» Aqpar degen aýylyna kóship bardyq. Úsh shaqyrym jerde Eńbekshi degen ujymshar bar edi, keıin keńshardyń bólimshesi bolyp qaldy. Sol bólimshede jeti synyptyq qazaq mektebinde úshinshi synypty bitirdim. Ol jerden Chelıabi oblysyna qarasty Iýjnyı keńsharynyń bólimshesine kóship kettik. Ol jerde qazaq mektebi bolmady. 1957 jyl. Tyń naýqanynyń qyzyp turǵan shaǵy. Qazaq mektepterin jaýyp tastaǵan kez. Sodan orys mektebine baryp, bir synyp tómen oqydym. Oryssha bilmeıtin qazaqpyn ǵoı, ákem de ómir baqı oryssha sóılemeı ketti. Qıyn boldy, jarty jylǵa deıin túk túsinbeı júrdim. Solaı úırenip kettim ǵoı, qazir qazaqpen tildeskenniń ózinde kóbine oryssha qosyp sóıleımin. Osy tyń naýqany kezinde qazaq mektepteri jappaı jabylyp qaldy. Áıtpese, Adam aýdanynda on synyptyq qazaq mektepteri de jumys istep turǵan. Aǵaıymnyń balalary qazir Chelıabi oblysynyń Malınovka aýylynda turady. Shekaradan 25 shaqyrym jerde. Qazir mektepterde qazaq tilin oqytatyn bolyp jatyr dep otyr. Kóshesińder me desem, joq, kóshpeımiz deıdi. Úırengen, týǵan, ósken jeri, eshteńe deı almadym», deıdi Raýshan Baıbolqyzy.
1930 jyldary teriskeı elde qazaq mektepteriniń kóptep ashyla basta- ýyna, olardyń qysqa ýaqyt bolsa da jumys istep turýyna sol kezdegi astana Orynbor shahary, ondaǵy Alash zııalylary úlken yqpal etýi múmkin degen oı qylań beredi.
Qostanaı oblysy
