Kemeńger jazýshy Júsipbek Aımaýytuly áıgili «Ánshi» degen áńgimesin «Jetishatyr – jaqsy qala» dep bastaıtyny esińizde me? Iá, bul shynymen jaqsy qala. О́ıtkeni munda hakim Abaıdyń, Alash arystarynyń izi jatyr. Álemniń uly jazýshysy Fıodor Dostoevskıı men Shyǵystyń shoq juldyzy Shoqan Ýálıhanovtyń qadamy túıisken jer. Onyń bárin baılanystyryp turǵan – rýhanı orda oblystyq Abaı kitaphanasy. Olar dál osy ǵımaratta júrmese de, sóresinde qoldarynyń taby qalǵan kitaptar tur.
Kireberistegi tebirenis osy bir oıǵa jeteleı jónelgeni bar. Mysaly, áıgili Aleksandrııa kitaphanasy (Egıpet), Vatıkan kitaphanasy (Rım), Márkázı ulttyq kitaphansy (Iran), Danalyq úıi (Baǵdat), Reseı ulttyq kitaphanasy (Sankt-Peterbýrg) sekildi quthanalar bar. Bizde she? Arysy Ǵun, Saq dáýirinen tam-tumdap jetken, Túrki qaǵanaty tusynda tasqa basylǵan, odan orta ǵasyr oıshyldarynan jetken qadaý-qadaý muralar, áıgili Altyn Orda ımperııasynan mıras bolǵan shyǵystyq jaýharlar, Abaı men Alash zamanynan qalǵan qazynalardyń úshten birin bir jerge toptastyrsa, búgingi qazaq balasynyń adamzatqa aıtary bar emes pe. Ol – Abaı kitaphanasy bolyp, rýhanı qundylyqqa ańqasy kepken adamzatqa esigin aıqara ashsa, káni...
Abaı alaqanynyń taby qalǵan
Aldymyzda – keń foıe. Aqparat taqtasynan 1883 jyly 3 qazanda Semeı qalasynda oblystyq Sanaq komıteti úıinde tuńǵysh kitaphana ashylǵany, alǵashqy jyly qoǵamdyq kitaphananyń 130 oqyrmany, onda nebári 274 dana kitap qory bolǵany týraly maǵlumat oqydyq. Bári de soqyrǵa taıaq ustatqandaı anyq bádizdelgen. Qoǵamdyq kitaphananyń ashylýyna Reseıden saıası jer aýdarylýshylar sebepker bolypty. Olar qazaq halqynyń uly aǵartýshysy Abaı Qunanbaıulynyń syrlas dosy Evgenıı Mıhaelıs bastaǵan, A.A. Leontev, P.D.Lobanovskıı, S.S.Gross, N.I.Dolgopolov sııaqty orys ıntellıgentteri. Onda oqymystylar jıi bas qosyp, pikir almasyp turypty.
«Mundaǵy hronologııalyq turǵydan ádebıetter tizimi XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XIX ǵasyrdy qamtıdy. 2023 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi TOP-5 kitaphanany týraly jarııalady. Bizdiń kitaphana sol úzdik bestikke engen» dedi kitaphana dırektory, aqyn Mereı Qart.
Bas kitaphanashynyń aıtýynsha, Semeı tarıhy men mádenıeti uly aqynnyń esimimen tyǵyz baılanysty, al Abaıdyń aqyndyq álemine tarıhy tereń kitaphananyń tıgizgen áseri zor. Oǵan daý aıta almadyq.
Al belgili abaıtanýshy ǵalym Asan Omarov bir esteliginde: «1878 jyldyń qysynda 12 ispen tergelgen 33 jastaǵy Abaı biryńǵaı oı eńbegine aýysty. Sol jyly Semeıde qoǵamdyq kitaphana ashyldy. Orys zııalylarymen dostasty», depti. Qarap tursam, ol kezde Abaı atamyz dál búgingi meniń jasymda eken. Muny bir ǵajaıyp sáıkestikke baladym...
Tarıhy tereń kitaphananyń shejiresine sál sheginis jasasaq, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Semeı jeri patshalyq Reseı úshin saıası aıyptylardy jazalaý oryndarynyń birine aınalǵany málim. Alaıda saıası jer aýdarylǵandar qalanyń mádenı-rýhanı ómirine tyń ózgerister ákelipti.
Máselen, 1869 jyly Semeı qalasyna jer aýdarylyp kelgen E. Mıhaelıs jazasyn óteı júrip úlken áleýmettik jumystarmen aınalysady, túrli zertteýler júrgizedi. Sol ýaqytta Mıhaelıs orys jaǵyrafııa qoǵamynyń «Izvestııasyna» máıekti maqala jazyp, Semeı qalasyndaǵy Oblystyq sanaq komıtetin uıymdastyrdy. Bul komıtet qazaq ólkesindegi ekonomıka, tarıh, sharýashylyq jáne tabıǵat salasyn saralaıtyn ǵylymı mekemege aınalady. Sonyń qasynan shaǵyn kitaphana qoryn ashady. О́zi osy mekemeniń tuńǵysh tóraǵasy bolypty. Sanaq komıtetine óziniń dosy, qazaqtyń oıshyly Abaı Qunanbaıulyn múshelikke kirgizedi.
Ol týraly sırek basylymdar qoryndaǵy Semeı oblystyq Sanaq komıtetiniń 1897 jáne 1900 jyldardaǵy málimetterinde jazylypty. Sanaq komıtetiniń tolyq músheleri jaıly derekter tiziminde: «E.P.Mıhaelıstiń ózinen keıin kitaphanany uıymdastyrýǵa qarjylaı kómek kórsetken pavlodarlyq kópes A.I.Derov pen Ibragım Qunanbaev», delingen. Iаǵnı Abaı úsheýiniń bir kúnde – 1886 jyly 4 mamyr kúni qabyldanǵany týraly málimet keltirilgen (Pamıatnaıa knıjka Semıpalatınskoı oblastı na 1897 g. – Semıpalatınsk, 1897. – s. 26. 37).
Al uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Mıhaelıs ózine kerek bir kitapty izdep kitaphanaǵa kelip turǵanda, sol jerde Tolstoıdyń kitabyn surap Abaı da tur eken. Mıhaelıske qyr qazaǵynyń sol kitapty suraýy tańsyq kórinedi. Sondyqtan ol Abaıdan «Tolstoı nege kerek?» dep suraǵanda, Abaı óziniń kitap qarastyryp júrgen jaıyn aıtady. Sodan ekeýi kitaphanadan birge shyǵyp áńgimelesip-aq ketedi. Taıaý arada syılas, aıyrylmas dos adamdar haline jetetinin kim bilgen», depti.
Myna bir derekti oqyǵanda bul kitaphananyń Abaı atamyz úshin qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn shyn sezine tústim. «Ulttyq aýyz ádebıetimizdi ana sútimen boıyna sińirip, meıiri qana sýsyndaǵan, odan soń Shyǵystyń injý-marjandaryn ıgergen Abaı úshin endigi tańsyq álem orys ádebıeti boldy. Ádette Abaı kitaphanada túnge deıin otyratyn. Oqıtyn, tolǵanatyn, qaıta oqıtyn... Spenser, Bokl, Darvın, ensıklopedııalyq sózdikter, anyqtamalyqtar, atlastar. Biraq bárinen buryn ony orys ádebıeti qyzyqtyratyn: Pýshkın, Lermontov, Krylov, Tolstoı, Saltykov-Shedrın...» dep jazypty. Orys ádebıetin meılinshe meńgergen Abaı budan keıin batys ádebıetiniń Andersen, Góte, Baıron, Shekspır, Shıllermen tanys bolǵany baıqalady.
Budan ózge sórelerden sóz alǵan áıgili abaıtanýshylar Kókbaı Janataıuly, Muhtar Áýezov, Qaıym Muhamedhanuly, Mekemtas Myrzahmetuly bolyp jalǵasa beredi. Alashtyń sońǵy tuıaǵy Qaıym Muhamedhanovtyń kóp tomdyǵynyń birin paraqtap kórdik. Onda búgin biz sóz etip otyrǵan qalalyq kitaphana qorynda sol zamanda myń tomǵa jýyq kitap qory bolǵany aıtylypty.
«Ol zamandaǵy Sibir qalalaryndaǵy kitaphanalardyń ishindegi eń baıy dep tanylǵan. Tarıh, fılosofııa, tabıǵattaný, taǵy basqa ǵylym salalaryna arnalyp jazylǵan kitaptardy jáne sol kezde Reseıde shyǵyp turatyn «Vestnık Evropy», «Nablıýdatel», «Rýsskıı vestnık», «Rýsskaıa mysl», «Istorıcheskıı vestnık», «Novoe vremıa», taǵy basqa jýrnaldardy jazdyryp alyp turdy» dep jazypty ǵalym.
Turaqty oqyrmandary qatarynda polıak revolıýsıoneri A. Iаnýshkevıch, orystyń áıgili saıahatshysy P. Semenov Tıan-Shanskıı sııaqty iri tulǵalar da kitaphanaǵa bas suqqany aıtylady.
«Sonaý XIX ǵasyrdan beri ǵulamalar murasyn ǵasyrdan ǵasyrǵa deıin saqtap, talaı oqyrman úshin bilim ordasy bolǵan kıeli shańyraq búginde jańa zaman talaptaryna saı qyzmet kórsetedi. Endigi maqsaty – qala jurtshylyǵynyń suranysyn qamtamasyz etý úshin kitaphananyń aqparattyq áleýetin arttyrý, oqyrman qaýymnyń talap-tilekterin oryndaý, elektrondyq resýrstardy tıimdi qoldaný», deıdi kitaphana qyzmetkerleri.
Alashtan AQSh-qa jetken ataǵy
Al 1885 jyly amerıkalyq jıhanger-qalamger Djordj Kennan (1845–1924) men sýretshi Djordj Forst Semeıge kelip, jańadan ashylǵan kitaphanamen tanysyp, onyń baı qoryna tánti bolady. Djordj Kennan 1885–1986 jyldary Semeıde bolyp, orys revolıýsıonerleriniń jer aýdarylǵan oryndary men túrmelerine zertteý jumystaryn júrgizedi.
«...Men onymen eki márte áńgimeleskenimde Dreperdiń «Ýmstvennoe razvıtıe Evropy» eńbegin jaqsy ıgergenin bildim, sizdi sendire alamyn» depti óz esteliginde A.Leontev. Bul Kennandy qaıran qaldyrady. Darvındi, Bokldi tereń zerttep júrgen, ózin tańdandyrǵan Ibragım Kononbaı (Ibragım Qunanbaev) týraly ol «Sıbır ı ssylka» kitabynda jazypty. «Dj. Kennan Abaımen kezdeskisi kelgen, biraq onyń sáti túspegen» (Ýnıversıtet Abaıa / V kn. Semıpalatınský -250 let. – Alma-ata: Kazahstan, 1968. – 46-55).
1870 jyly Nıý-Iorkte Kennannyń «Sibir jáne súrgin» degen kitaby jaryq kóredi. Eńbek Amerıkada 20 ret basylyp, kóptegen tilge aýdaryldy. Eýropa elderine de keńinen taralady. Kennannyń bul kitaby Reseıde de birneshe ret jaryq kóripti.
Bul derekke qarap, búgingi Semeı qalasyndaǵy Abaı kitaphanasyn álemge áıgili kitaphanalardyń biri dep aıtýǵa ábden negiz bar. Abaı jáne Semeı kitaphanasy týraly maǵlumat keltirilgen kitaptyń álemge keń taralǵany aıtylyp otyr.
Kóne kitaptar kómbesi
Kitaphananyń sırek qoryndaǵy qundy muralar Abaıdyń kitaphana ashylǵan kezeńnen bastap turaqty oqyrmany bolǵanyn kórsetedi. Altyn qordy quraıtyn ólketaný derekteri, oıshyldyń el ıgiligi úshin ǵasyrdan uzaq ýaqyt buryn atqarǵan qoǵamdyq qyzmetteri kórsetilipti. Onyń qaıratkerlik tulǵasyn aıǵaqtaıtyn túpnusqa jazbalar abaıtaný ǵylymynyń áli de qundy derekkózderi bolyp qala bermek.
«Búginde kitaphanada bes myńnan astam sırek qor bar. Olar sonaý 70-80-jyldardyń jańalyǵy men jańǵyryǵyn jetkizetin tarıh paraǵy. Sırek qorlarda Abaı, Shákárim muralary, latyn qarpindegi basylymdar, sol zamannyń áleýmettik jaǵdaıy týraly, Alash arystarynyń eńbekteriniń túpnusqasy saqtalǵan», deıdi qazynasy mol Mereı Qart.
Dırektor aıtsa aıtqandaı eken, sırek kitaptar bólimine kirgende qaıran qaldyq. Tipti muny kóne kitaptar kómbesi dep atasa da bolǵandaı-aq bar. Kóne kitaptardy saqtaýdyń mashaqaty óte mol. Muny men Astanadaǵy Sırek kitaptar men qoljazbalar ulttyq ortalyǵynda qyzmette júrgenimde óz kózimmen kórgenim bar. Sondyqtan onyń kútimine memleket tarapynan qomaqty qoldaý qajet.
«140 jyldan astam tarıhy bar Semeı qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy oblystyq kitaphananyń tarıhy tereńde jatyr. Oqyrmandardyń ystyq yqylasyna bólengen mádenıet oshaǵynyń shańyraq kótergenine ǵasyrdan artyq ýaqyt ótti. Kitaphananyń irge tasyn qalaýshylardyń, alǵashqy oqyrmandarynyń qatarynda – qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıuly tur. Bul kitaphanada qazaqtyń birtýar uldary – M.Áýezov, Q.Sátbaev, Q.Muhamedhanuly, Á.Nurshaıyqov syndy alyp tulǵalar bilim jınady. Uly Abaıdyń qolynyń taby qalǵan sırek qorlar qashan da qundy. Osyndaı baı murany saqtap kele jatqan, qart kitaphanaǵa «Ulttyq» mártebe berilse degen tilegimiz bar. Uly Abaı esimin ıemdengen bul kitaphananyń alda alar asýy men maqsattaryna «Ulttyq» degen anyqtaýyshtyń úlken kúsh beretinin de aıta ketkenimiz jón. Elimizden shyqqan qarymdy qalamgerler de, tanymal zertteýshi ǵalymdar da osy kitaphananyń qorymen áli talaı sýsyndaıtyny sózsiz. Alashtyń astanasynda, bıylǵy Abaı atamyzdyń 180 jyldyǵynda Ulttyq kitaphana dárejesin alsa úlken qýanyshty jańalyq bolar edi», dep kitaphana basshysy bazynasyn da tilge tıek etti.
Myń paraqtan bir qadaq
Myna bir papkadaǵy tizimde kórsetilgen esimderdi oqyp otyryp qaıran qalmasqa amalyń joq. Alash arystary oqyrmany bolǵan «M.Áýezov, Q.Sátbaev, S.Dónentaev, S.Toraıǵyrov, I.Baızaqov, S.Begalın, Názıpa men Nurǵalı Quljanovtar, Q.Bekhojın, Q.Amanjolov, E.Bekmahanov, A.Shamkenov, J.Jumaqanov, I.Jansúgirov, S.Muqanov, T.Moldaǵalıev, Q.Jumadilov, K.Orazalın, E.Permıtın, T.Ábdirahmanova, N.Anov, Á.Nurshaıyqov, Á.Sháripov, D.Cherepanov, A.S.Ivanov, P.Kýznesov, Q.Muhamedhanuly, Y.Mýsın, T.Ibragımov, t.b. sııaqty ataqty qalamgerler ár jyldary kitaphanamyzda bolyp, qazyna qorlarymen tanys boldy», dep jazylypty. Osy bir-aq tizim bul kıeli kitaphananyń qudiretin taıǵa tańba basqandaı áıgilep turmaı ma?
Bir ǵasyrdyń júgin bir-aq bettik paraqqa artý qııanat. Bul qasıetti quthananyń bir paraǵy ǵana. «Qazyna aralyn» armansyz aralap júrgenimizde kún uıasyna batyp, kesh kirip qalypty. О́zimdi beıne bir Shambalanyń qazyna toly úńgirine kirip, ár altyndy bir ustaı bergen pendege baladym. Qarmanǵanym kóp edi, qarmaǵanym osy boldy. Baıaǵydaı konspekt jazbadyq, burynǵydaı fotosýretin de túsirip jatpadyq, búgingi dıjıtal dáýiriniń bir ıgiligi – Text Fairy qosymshasymen kez kelgen derekti qaz-qalpynda elektorndy nusqasymen kóshirip otyrýdyń arqasynda – Abaı kitaphanasy týraly az-kem maǵlumat jınap qaıttyq. Bul jańa jasaqtalyp, qaıta qurylǵan Abaı oblysyndaǵy rýhanı tynys-tirshiliktiń bir kórinisi osy edi.
Abaı oblysy
