Jasóspirimderdiń óz-ózine qol salýyna otbasylyq máseleler, mekteptegi qıyndyqtar, psıhologııalyq máseleler, áleýmettik qysym, jeke problemalar men oqıǵalar túrtki bolýy múmkin.
Osy oraıda psıholog, otbasylyq psıhodıagnostıka jáne psıhokorreksııa mamany Aıymgúl Erlanqyzymen qoǵamnyń qorqynyshyna aınalǵan jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdke baılanysty, bul oqıǵanyń sebepteri men aldyn-alý sharalary boıynsha oı órbittik.
Psıholog mamannyń paıymdaýynsha, jasóspirimder arasynda sýısıd oqıǵalarynyń jıileýine kóbinese qarjy máselesi, psıhıkalyq aýrýlar, qorshaǵan adamdarmen túsinispeýshilik otbasylyq jáne qoǵamdyq tárbıeniń joqtyǵy,zorlyq-zombylyq, esirtki qoldaný, ártúrli kompıýterlik oıyndar, atys-shabys, qantógiske toly fılmderdiń tikeleı áseri bar deıdi.
«Jasóspirimder arasynda sýısıdke ákeletin negizgi sebepter ártúrli bolýy múmkin. Mysaly, belgili psıhıkalyq aýytqýlar, sozylmaly-depressıvti kúı, otbasyndaǵy sheshilmegen kıkiljińder, dostardyń arasyndaǵy túsinispeýshilik, nemese sátsiz aıaqtalǵan mahabbat, erte júktilik, esirtki zattaryn qoldaný degen sııaqty máseleler jasóspirimder arasynda sýısıdke ákelýi múmkin. Sýısıd - demonstrotıvti nemese shynaıy bolýy múmkin. Demonstratıvti sýısıdti jetkinshekter ózderine kóńil aýdartý úshin jasaıdy», deıdi psıholog, otbasylyq psıhodıagnostıka jáne psıhokorreksııa mamany Aıymgúl Erlanqyzy.
Áleýmettik jelilerde býllıngtiń aldyn alý úshin, áleýmettik jelilerdi baqylap otyrý qajet. Áleýmettik jeliler arqyly sýısıd týraly aqparattardy taratýǵa qarsy sharalar qabyldaý mańyzdy.
«Áleýmettik jeliler men ǵalamtordyń jasóspirimniń psıhologııasyna áseri oń jáne teris bolýy múmkin. Oń áserin aıtatyn bolsaq, jasóspirimder áleýmettik jeli arqyly qarym-qatynas qajettigin qanaǵattandyra alady, qoǵamdyq-áleýmettik tájirıbeni jaqsy meńgeredi, vırtýaldy qarym-qatynas daǵdylaryn jaqsartady. Teris áserine keler bolsaq, jasóspirimder kıberbýllıngqa ushyraýy múmkin, nemese belgili bir minez-qulyqtyń paıda bolý múmkin. Sonymen qatar olar ózderine kerek emes nemese ózderiniń psıhıkalyq jaı-kúıi jaıly durys emes aqparattardy alyp ózderine zııan tıgizýi múmkin» deıdi maman.
Onyń aıtýynsha, mektepterde kásibı psıhologtar men áleýmettik qyzmetkerler jumys isteýi tıis. Olar oqýshylardyń emosıonaldyq jaǵdaıyn baqylap, qıyndyqtary týraly habardar bolýǵa kómektesedi. Sondaı-aq, balalarǵa sýısıd týraly durys aqparat berý jáne psıhologııalyq kómek kórsetý kýrstaryn uıymdastyrý óte mańyzdy.
«Balaǵa úsh taraptan da keshendi kómek kórsetilýi tıis. Eń birinshi kezekte ata-ana, ekinshi pedagogıkalyq orta, ıaǵnı balanyń oqý ornyndaǵy mamandar. Úshinshiden balanyń meken-jaıy boıynsha tirkelgen medısınalyq ortalyǵyndaǵy mamandar. Osy úsh taraptan da birdeı kómek kórsetilýi kerek. Ata-ana árqashan balanyń kóńil-kúıin, bolyp jatqan ózgeristerdi baıqap árqashan balamen baılanysta bolyp, balaǵa qajet kóńil bólý kerek. Sonymen qatar mektepte ómir qundylyqtaryna baılanysty trenıngter, leksııalar ótkizý óte mańyzdy. Al, medısınalyq mekemeniń tarapynan medısınalyq tekserister, ıaǵnı, ár jyl saıyn medısınalyq tekseristen ótken kezde jasósipirimderdiń tolyqtaı psıhıkalyq kúıi tekseristen ótý kerek. Neǵurlym erte jasalǵan dúnıeniń barlyǵy jasóspirimniń óz-ózine qol salýynyń aldyn alýy múmkin», deıdi Aıymgúl Erlanqyzy.
Búldirshinderdiń ómirin saqtap qalýda qoǵamnyń da róli aıryqsha. Mundaı jaǵdaıdyń aldyn alý úshin qoǵam eń birinshi kezekte dıagnostıka júrgize alý kerek deıdi maman.
«Ata-ana bolsyn, mektep qyzmetkerleri bolsyn balanyń sózindegi nemese kóńil-kúıindegi ózgeristerdi ýaqytyly baıqap, sol belgige nazar aýdarýy tıis. Sondaı-aq balamen ár ýaqytta tyǵyz qarym-qatynasta ata-ana bolǵannan keıin psıhologtar ata-anamen de jumys júrgizýi tıis. Pedagog mamandary da balanyń boıynda ózgerister paıda bolǵan kezed ne isteý kerek ekenin bilmeı qalatyn jaǵdaılar da kezdesýi múmkin. Sol sebepti, mektep qyzmetkerlerimen de aǵartýshylyq jumys júrgizý mańyzdy», dedi psıholog.
Sýısıdtiń aldyn alý – bul tek kásibı mamandardyń ǵana emes, ata-analardyń, mektepter men qoǵamnyń da birlesken kúsh-jigerin talap etedi. Ol tek bir adamnyń nemese otbasynyń máselesi emes, bul búkil qoǵamnyń jaýapkershiligin talap etetin jaǵdaı. Sýısıdtiń aldyn alý úshin ata-analar, mektep, qoǵam jáne memlekette at salysý qajet.
Qoǵamdaǵy eń qymbat qazyna – adam. Adam ómirin saqtaý jáne ony qorǵaý memelekettiń áleýmettik saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Osy maqsatta sýısıd máselesin qoǵamda, ásirese jetkinshekter arasynda boldyrmaýǵa barynsha kúsh salýymyz kerek.
