Noǵaı azamaty eki áıelimen birge, oń jaqtaǵy qazaq áıeli, sol jaqtaǵy túrki áıeli, ul bala túrki áıelinen týǵan
Ár kitaptan ultymyzǵa qatysty derekterdi kórgen saıyn qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı ketedi. Sodan keıin «osyny jurtshylyqqa tezirek jetkizsem» degen oı meńdeıdi. Árıne, onyń jalǵyz joly – jazý. Kezinde Amerıka alqabynan altyn tapqan adamdardyń teńdessiz qýanyshyn jazyp hatpen, aıtyp sózben jetkizý múmkin emes shyǵar. Meniki de tap sondaı bir murattyń ushqyny. О́ıtkeni AQSh arhıvterindegi halqymyzǵa qatysty árbir derek saf altynmen birdeı.
«Qytaılyqtar «Hasa» dep ataǵan qazaq – musylman kóshpelileri. Biz Reseıge barar jolda Qazaqstandy kesip óttik, jolymyzda kezdesken eń qyzyqty adamdar týraly osy kitapta aıtatyn bolamyz. Orystar olardy «kırgız» dep ataıdy, bul ataýdyń qazaqtarǵa esh qatysy joq «kazaktardan» aıyrý úshin qoıǵan bolýy múmkin».
Qolymyzǵa túsken kezekti bir qundy kitaptaǵy qazaqqa qatysty mazmundy oılar osylaı bastalady. 1927 jyly AQSh-tyń Boston, Nıý-Iork qalalarynda jaryq kórgen «Neffrıt qaqpasy arqyly jáne Ortalyq Azııa» atty Mıldred Keıbl men Francheska Frenchtiń birlesip jazǵan kitaby da nazar salýǵa turarlyq eńbektiń biri. Qytaıdyń soltústik-batys óńiri men Ortalyq Azııa aýmaǵyn emin-erkin aralaǵan áıel monahtardyń jazbasy retinde taralǵan bul eńbek – osydan bir ǵasyr burynǵy halqymyzdyń qoǵamdyq jaǵdaıy men sol kezdegi turmys-tirshiligin kóz aldymyzǵa ákeledi. Áýeli 1913 jyly Qytaıdyń Gansý ólkesine, Shyńjańǵa, Gobı shóline sapar shegip, birneshe jyldan keıin Ulybrıtanııaǵa oralǵanda qasynda bolǵan mylqaý tatar qyzyn asyrap alǵan Mıldred Kabeld pen onyń saparlastarynyń kim ekenine toqtalaıyq.
Mıldred Keıbl, Francheska French, Evangelın Franch 1923 jyly maýsymda Hýochjoýdan Orta Azııaǵa attanady. Kelesi segiz aıda olar 1 500 mıl (2 414 km) jol júrip, Uly qorǵannyń etegine jetedi. Sol saparynda olar hrıstıan dinin nasıhattaıtyn mektep ashyp, dindi úgitteıdi. Jaz aılarynda Hyshı dálizimen batysqa qaraı jyljıdy. Áıel monahtarmen birge qytaılyq dinge senýshiler de saparlady. Atalǵan úshtik Jıchýan aımaǵyna jetkende, sol jerden shirkeýge arnalǵan ǵımaratty jalǵa alyp, din qyzmetin jalǵastyryp, Injil men hrıstıan ádebıetterin satyp, taratty. Sınhaı provınsııasyndaǵy tıbet aýyldaryna, mońǵol qosyndaryna, Shyńjań ólkesindegi musylman qalalaryna deıin aralaıdy. Olar musylman áıelderimen tildesý maqsatynda uıǵyr tilin úırendi, bul olardyń mıssıonerlik mindetine basymdyq berdi. Degenmen ol kezde musylmandar arasynda hrıstıan dinine kelýshiler óte az bolǵan. «Biz shóldi bes ret aralap shyqtyq», deıdi olar óz jazbasynda.
Gansý, Shı-Án, Lanjý qalalaryn kesip ótip, Tıbet dalasyna jetip, Lamalar arasyna aıaldap, Altaı taýy bókterindegi mońǵol qonystaryna da atbasyn burady. Osy aradan Mońǵol hanshasymen kezdesip, onyń oryndyqta otyryp túsken salıqaly sýretin oqyrmanǵa usynady. Ári qaraı olar Sháýeshek arqyly jylystap, qyrkúıek aıynyń sońynda Zaısanǵa taban tireıdi.
«Bul jaqta keń ıyqty bir qazaqpen tanystyq. Qoldan tigilgen bylǵary etigi mońǵoldardikinen áldeqaıda erekshe bolyp kórindi. Al basynda úshkir keıipti tymaq. Ol ógizge minip, aıańdap ketip barady. Saýdalasqan sátte ógiz ústinen túsken joq. Qytaı tilin bilmese de, saýsaqtaryn qımyldatady. Al qazaq áıelderi kóbine úıde otyrady, túzde kóp júrmeıdi. Olar ústine qara ton kıip, aq shylaýysh orap alady».
Avtorlar Mıldred Keıbl, Evangelın French jáne Fransıska French
Bul jerde olar ózderi kezdestirgen qazaq eri men áıeliniń beınesin aıtyp otyr. Batystyqtardy kóbinde bir eldiń mádenıeti men tarıhy qyzyqtyratyny anyq. Onyń ústine, jıhangezder jol boıy kóp adamǵa, kóptegen oqıǵaǵa kezdesetindikten, baıqaý qabileti erekshe bolyp keledi.
«Kelesi jolda bir qazaq kıiz úıiniń aldyna aıaldadyq. Úı ıesi bizdi kóre sala «tigin mashınasynyń syryn bilesińder me?» dep surady. Jaǵdaıǵa qaraǵanda, olar orystardan tigin mashınasyn satyp alyp, ony júrgize almaǵan sekildi. Ári qaraıǵy jol barysynda Góbı jaqta bir noǵaı azamat pen eki ul bala bar bir top jolaýshyǵa kez boldyq». Osydan keıin avtor qasynda eki áıeli men kishkentaı uly bar noǵaı azamatynyń sýretin jarııalaıdy. 15-16 jastaǵy qazaq qyzy onyń sol jaǵynda otyr.
Sýrettiń túsindirmesinde avtor: «Noǵaı azamaty eki áıelimen birge, oń jaqtaǵy qazaq áıeli, sol jaqtaǵy túrki áıeli, ul bala túrki áıelinen týǵan», dep jazǵan.
Osydan keıin olardyń sapary Zaısan-Ertis óńirlerinde jalǵasady. Ertis ózenindegi salshynyń salǵan áni olardy tańǵaldyrady. Semeıge jetken soń úsh mıssıoner Novosibirge deıin poıyzben, odan ári Ombyǵa attanady.
«Omby jaqtan keme keldi. Ústine tıelgen astyq jerge túsirilgen soń, japa-tarmaǵaı kemege otyryp aldyq. Bizben birge birneshe qazaq kelip jaıǵasty. Olar bizge, biz olarǵa qarap tańyrqaı bastadyq. Bizdiń túsinigimizshe, olar kóshpeli dúnıetanymy men shekteýsiz kózqarastaryn bilimge ushtastyrǵan. Sol úshin de mádenıetti kórindi». Kemege otyryp. Ombyǵa jol alǵandardyń áp-sátte bir-birin túsingendegi jeke kózqarasy bolsa da, bul alystan kelgen, ózderin órkenıetti halyq sanaıtyn aǵylshyn áıelderiniń qazaqtar týraly pikiri.
Úsh aǵylshyn áıeli kemede kezdesken qazaqtardan sol kezdegi qoǵamdyq jaǵdaıdy tolyq surap-bilgenin ańǵardyq.
«Kemede álgi qazaq otbasymen jaqyn sóılestik. Áıeli qymbat palto, qup jarasqan kóılek kıipti. Basynda sándi bas kıim. Bilimdi ekeni birden kórinip tur. Balalary batyssha tárbıelenipti. Ashanada bir fortepıano bar eken. Álgi qazaq azamaty únemi onyń aldynda balasyn tizesine otyrǵyzyp alyp, bir qolymen qazaq mýzykasyn oınaıdy. Onyń bul ónerge mashyq ekenin túsindik». Avtorlar osylaı deı kele, «sondaǵy mýzykanyń notasy mynadaı» degen túsindirmemen shaǵyn notany usynady.
Atalǵan notany ánshi, ónertanýshy Erkin Shúkimánǵa kórsetkenimizde:
«Bul Abaıdyń «Qarashada ómir tur» atty ánine keledi eken, biraq qazaqta ne kóp, án kóp. Onyń qaısysy qaı án ekenin birden anyqtaý da qıyn» degen pikir aıtty. Al kúıshi Janǵalı Júzbaı bul notany tatardyń «Aı, bylbylym» áni» dedi.
Meıli, monahtarǵa kezdesken álgi qazaq kim bolsa da, óziniń mádenıetti, bilimdi ekenin Batys adamdaryna osydan bir ǵasyr buryn kórsete aldy emes pe? Bizge osynyń ózi maqtanysh hám kóńilge medeý.
Ári qaraıǵy betterde olar álgi qazaq azamaty týraly keńinen baıandaı túsken. Áıeli balasynyń tamaǵyn daıyndaýǵa ketip, balaǵa qaraý kerek bolǵanda ǵana ol mýzyka oınaýdy toqtatatynyn jetkizedi. Usynys boldy ma, álde kókireginen kúı tókken qazaq azamatynyń ónerinen shabyt aldy ma, úsh aǵylshyn áıel sol sátte «Alǵa hrıstıan sarbazdary» atty áýendi oınaı jóneledi. Ondaǵylar túgel qol soǵyp, qoshemetteıdi. Bul da úsh monahtyń qazaq dalasynan alǵan áseriniń bir parasy der edik. Qytaı saparynan oralǵannyń áseri me, olar kemede kezdesken qazaqtardy Shyńjańdaǵy qandastarymen salystyryp «olardan tym ózgeshe emes» degen tujyrym aıtady.
Mıssıonerler tynbaı mýzyka oınaǵan álgi azamatpen tym jaqyn sóıleskenin ańdadyq. Sol úshin de sonaý 1926 jyly «Qazaqtardyń sany qazir 7 mıllıonnan asady degendi aıtty» dep jazady. Sózin jalǵaı kele buryn-sońdy mundaı áleýetti adamdardy eshqashan kórmegenin maqtanyshpen jazady.
«Ár nársege ıkemdiligi, qarapaıymdylyǵy, álemdik saıasatqa degen tózimdiligi olardy jaqyn arada mańyzdy orynǵa shyǵarady. Anaý jerde otyrǵan medbıke formasyn kıgen qazaq áıelin qarańyzshy. Onyń sulýlyǵyna kózimiz toımaıdy».
Saparlarynda kezdesken ár qazaq monahtarǵa ózgeshe áser qaldyrǵany sózsiz. Sol úshin de avtorlar birlesip jazǵan bul kitabyna qazaqtardyń dara qalpyn beıneleıtin derekter men jazbalardy jarııalaǵanyn ańdadyq. Ultymyz týraly shetelde jaryq kórgen ár derek – qundy qazyna desek, bul da – sonyń bir parasy.
