Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
5 mln tonna turmystyq qaldyq jınalǵan
Otyrys barysynda Premer-mınıstr qaldyqtardyń jınalyp qalýy búgingi kúnniń eń ózekti máseleleriniń birine aınalǵanyn atap ótti. Ǵylymı zertteýler qaldyqtardy basqarý máselesine jete kóńil bólmeýdiń saldary ekologııalyq ahýalǵa, halyqtyń densaýlyǵy men turmys sapasyna áser etetinin kórsetip otyr.
– Qaldyqtardy basqarý júıesin damytýǵa byltyr elimizde arnaıy jeńildikpen qarjylandyrý tetigi bekitilgen edi. Búginde 94 jobadan turatyn pýl jasaqtaldy. Alaıda olardy iske asyrý barysy múldem mardymsyz. 67 joba qaralǵan. Sonyń 6-aýy ǵana 4 mlrd teńge kóleminde qarajatpen qamtamasyz etilgen. Bul jobalardy daıyndaý barysynda ákimdikterdiń tarapynan úılestirý sharalarynyń jetkiliksiz ekenin bildiredi, – dedi O.Bektenov.
Premer-mınıstr jobalardy iske asyrý, jabdyqtardy jańǵyrtý, jańa tehnologııalardy engizý boıynsha belsendi jumys qajet ekenin atap ótti. О́tken jyly óńirlerde 5 mln tonnaǵa jýyq qatty turmystyq qaldyq jınalǵan. Onyń shamamen 26%-y qaıta óńdelip, kádege jaratyldy. Buǵan negizinen qaǵaz ben plastık qaldyqtaryn qaıta óńdeý septigin tıgizip otyr. Sonymen qatar barlyq normatıvtik baza qabyldanǵanyna qaramastan, kommýnaldyq jáne basqa da qaldyqtardy órteý jobalaryn iske asyrý máseleleri sozylyp ketkeni de ózekti máselege aınalǵan.
О́ndiristik qaldyqtardy qaıta óńdeý máseleleri de óz sheshimin tappaı keledi. Jyl saıyn otandyq kásiporyndarda 1 mlrd tonnaǵa jýyq qaldyq jınalady. Olardy qaıta óńdeý kólemi shamaly, nebári 11%-dy quraıdy. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 70–80%-ǵa jetedi. Sonymen qatar ken oryndaryndaǵy úıindilerdiń quramynda baǵaly jáne sırek kezdesetin metall qospalary bar. Olardy alýǵa tıimdi jańa tehnologııalardy qoldaný qajet. Energetıka kásiporyndarynyń kúl úıindileri de kóbeıip barady.
Tıimdi basqarý júıesi kerek
Premer-mınıstr qaldyqtardy tıimdi basqarý úshin aıqyn júıe quryp, ony sıfrlandyrýǵa basa nazar aýdardy. Ol Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine basqa memlekettik organdarmen birge 1 qyrkúıekke deıin qaldyqtardyń barlyq túrin basqarý tujyrymdamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Bul tujyrymdama qaldyqtardy basqarý úderisin ortalyqtandyrýǵa, barlyq múddeli tarapty tartýǵa jáne sıkldik ekonomıka modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalmaq.
– Durys tásilderdi qoldaný arqyly qaldyqtardy joıyp qana qoımaı, olar óńdelip, qaıtadan kádege jaratylýǵa tıis. Sondyqtan da ozyq elderdiń osy saladaǵy tájirıbesin meńgerý kerek. Al mundaı jobalar bizde barshylyq. Otandyq taý-ken kompanııalary qaldyqtardy qaıta óńdep, 30-ǵa jýyq ónim túrin shyǵaratyn jobalardy bastady. Olardyń ishinde qurylys materıaldary men tyńaıtqyshtar shyǵaratyn ári basqa da kóptegen jobalar bar, – dep atap ótti Úkimet basshysy.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi О́nerkásip qorymen jáne ákimdiktermen birlese, qaldyqtardy basqarý salasyndaǵy jobalardy iske asyrý jumysyn kúsheıtip, 3 aı merzimde bekitilgen tizimniń ishinen qarjy bólingen jobalar sanyn 5 esege arttyrýy qajet. О́ńir ákimdikteri qaldyqtardy suryptaý jáne qaıta óńdeý jónindegi árbir jobaǵa olar iske qosylǵansha tolyq qoldaý kórsetýi kerek.
Sondaı-aq Premer-mınıstr Ekologııa, Energetıka mınıstrlikterine ákimdiktermen birlesip, qaldyqtardy energetıkalyq kádege jaratý jobalaryn anyqtaýdy tapsyrdy. Investorlardy tartý maqsatynda sáýir aıynda aýksıon ótkizý josparlanyp otyr. Sondaı-aq qaldyqtardy qaıta óńdeýdi damytý úshin ónerkásiptik jáne energetıkalyq kásiporyndardy qoldaý sharalaryn ázirleý júkteldi. Bul kómir hımııasy, qurylys materıaldary óndirisi jáne sırek kezdesetin metaldardy alý salalarynda jańa kásiporyndar ashýǵa múmkindik beredi. Kommýnaldyq jáne óndiristik qaldyqtardy basqarý, monıtorıngteý jáne baqylaý salasynda sıfrlyq sheshimderdi ázirleý mindeti qoıyldy.
Jeńildetilgen lısenzııa engizilmek
Elimizde 55 mlrd tonnaǵa jýyq tehnogendik-mıneraldyq qaldyq jınalǵan, olardyń basym bóligi Pavlodar, Qaraǵandy jáne Qostanaı oblystarynda shoǵyrlanǵan. Úkimet bul máselege erekshe nazar aýdaryp, sheshý joldaryn qarastyryp jatyr. О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Ersaıyn Naǵaspaevtyń aıtýynsha, eldegi 1 700-den asa TMQ-nyń 67%-y qaıta qaraýdy qajet etedi. Osyǵan baılanysty mınıstrlik tehnogendik qaldyqtardy óńdeýge jeńildetilgen lısenzııa engizý máselesin zertteýde. Bul bastama óndiristik qaldyqtardy qaıta óńdeýdi yntalandyryp, ekologııalyq júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi.
– Búginde sırek metaldar men sırek jer metaldary salasyn damytýdyń keshendi jospary aıasynda jol kartasy ázirlenip, ınventarızasııalaý jumystary bastaldy. Osy jumystar tehnogendik-mıneraldyq qaldyqtardy baǵalaýǵa, óńdeýge jáne ekologııalyq jobalarǵa ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Júzege asyrylyp jatqan jobalar ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa jáne salanyń ekonomıkalyq tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Tehnogendik-mıneraldyq qaldyqtar máselesin sheshý jáne arnaıy óndeý oryndaryna jetkizýge zańnamalyq normalar ázirlenip jatyr. Bul ásirese ekologııalyq máselesi bar monoqalalarǵa óte mańyzdy. Búginde Mınıstrlik tehnogendik-mıneraldyq qaldyqtardy óńdeýge arnalǵan arnaıy lısenzııa engizý máselesin qarastyrýda. Osy usynylǵan sharalar ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa, sondaı-aq óndiriste jańa shıkizat kózderin paıdalanýǵa múmkindik beredi, – dedi О́nerkásip jáne qurylys mınıstri.
Bizde tehnogendik-mıneraldyq qaldyqtardy óńdeý deńgeıi shamamen 11%-dy quraıdy, al damyǵan elderde bul kórsetkish 70–80%-ǵa jetedi. Qazirdiń ózinde mys, altyn, temir jáne basqa da shıkizatty óndirý kezindegi qaldyqtar qaıta óńdelip jatyr. Mysaly, Ulytaý oblysyndaǵy Koýnrad kompanııasy óz ken ornynyń tehnogendik qaldyqtaryn paıdalanyp, jylyna 12 myń tonna mys óndiredi – bul elimizdiń búkil mys ónerkásibiniń shamamen 3%-yn quraıdy. Keıingi eki jylda qaldyqtardy qaıta óńdeýge arnalǵan jalpy somasy 48 mlrd teńge bolatyn 3 joba iske qosyldy. Aldaǵy eki jylda quny 37 mlrd teńge bolatyn 4 joba iske asyrylady. Sonymen qatar qazir ónerkásip qaldyqtaryn qaıta óńdeýge arnalǵan 330 mlrd teńge bolatyn 25 joba iske asyrylýda. Onyń ishinde búgingi kúni 133 mlrd teńge bolatyn 8 joba iske qosyldy. Osy jyly 110 mlrd teńge bolatyn 7 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Aıtqandaı, qaldyqtardy tıimdi qaıta óńdeý boıynsha shamamen 317 mlrd teńge somaǵa jańa jobalar maquldanǵan. Ol elimizdiń 2029 jylǵa deıingi ulttyq damý josparynda suryptaý men qaıta óńdeý úlesin arttyrady.
– Osy jospardyń ındıkatorlaryn dekompozısııalaý sheńberinde barlyq óńirlerge josparly kórsetkishter belgilendi. Kommýnaldyq qaldyqtar boıynsha, jyl saıyn elimizde shamamen 4,5 mln tonna túziledi, 2024 jylǵy qaıta óńdeý jospary 30% bolsa, naqty óńdelgeni shamamen – 26%. Elimizdiń 20 óńirinen josparly kórsetkishke 7 óńir qol jetkizbedi. Olardyń ishinen: Ulytaý, Mańǵystaý oblystary jáne Almaty qalasyn erekshe atap ótemin. Biz bul salada qalyptasqan jaǵdaıdy túzetýge múmkindik beretin birqatar máselelerdi sheshýmen aınalasyp jatyrmyz, – dep atap ótti E.Nysanbaev.
Mınıstrdiń aıtýynsha, negizgi sebeptiń biri – ekonomıkalyq tartymdylyqtyń tómendiligi. 2021 jyly jańa Ekologııalyq kodeksti qabyldaǵan sátten bastap ákimdikter turmystyq qaldyqtar tarıfin qaıta qarap, máslıhattarda bekitýge tıis bolǵan. Búgingi kúni elimizdegi 211 aýdan men qalanyń 155-inde tarıfter qaıta qaraldy. Tarıfteri qaıta qaralmaǵan aýdan men qalalardyń basym bóligi – Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda.
Osyǵan baılanysty, qoldanystaǵy tarıfter tıisti qyzmet kórsetý shyǵyndaryn ótemeıdi. Mysaly, Atyraý qalasynda ákimdik eseptegen tarıf mólsheri 527 teńge bolsa, máslıhattardyń halyq múddesin eskere otyryp, bekitkeni – 379 teńge.
– Bul máseleni memlekettik-jekeshelik áriptestik arqyly sheshý josparlanýda. Onda turmystyq qaldyqtar úshin shekti, ıaǵnı ekonomıkalyq tartymdy tarıfti bekitý kózdelýde. Jeke seriktes aǵymdaǵy jáne shekti tarıftiń aıyrmasyn ýtıltólem esebinen alatyn bolady. Tıimdilikti arttyrý maqsatynda biz shekti tarıfterdi bekitýdi ákimdikter quzyretine beremiz. Zańnamaǵa tıisti túzetýler Parlament Májilisiniń qaraýynda jatyr, – dedi mınıstr.
Buǵan qosa mınıstrlik máseleni júıeli sheshý maqsatynda turmystyq qaldyqtar tarıfin 3 jylda keminde bir ret qaıta qaraý kezeńdiligi boıynsha kodekske túzetýlerdi ázirledi. О́tken jyldan bastap mınıstrlik qaldyqtardy jınaý jáne qaıta óńdeý kásiporyndaryn yntalandyrý maqsatynda «EsoQolday» baǵdarlamasyn qaıta iske qosty. Bıyl osy tólemderge 9,2 mlrd teńge qarastyryldy.
– Mysaly, polımer qaldyqtarynyń jınalǵan jáne qaıta óńdelgen ár tonnasy úshin bıyl tólemder somasy 71 myń teńgeden asady. Budan bólek, biz qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń menshikti júıesi bar óndirýshiler men ımporttaýshylardy ýtılalym tóleýden bosatý talaptaryn jeńildettik, — dep atap ótti E.Nysanbaev.
Atap aıtqanda menshiktegi mindetteme tek qaıta óńdeý jabdyqtaryna qoldanylady, al ǵımarattar nemese kólik quraldary jalǵa alynýy nemese aýtsorsıngke berilýi múmkin. Sonymen qatar 2031 jyldan bastap qaıta óńdeý úlesin qazirgi 30%-dan 40%-ǵa ulǵaıtý talaby qarastyrylýda. Sondaı-aq Memleket basshysynyń iri qalalarda qoqys óńdeý zaýyttaryn salý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý úshin ýtılalym esebinen jeńildetilgen qarjylandyrý mehanızmi bekitildi, jyldyq 3%-ben 15 jylǵa jáne eki jylǵa deıingi demalysy bar nesıeler kózdelgen. Mınıstrlik, ákimdikter usynǵan, quny 316,9 mlrd tengeni quraıtyn 67 jobany maquldady, onyń ishinde 43 joba qaıta óńdeýge baǵyttalǵan.
