О́ńir órkendese, el damıdy

Ulttyq statıstıka bıýro­synyń málimetin­she, el bo­ıynsha ortasha aılyq ataýly jalaqy 2024 jyly 402,6 myń teńgeni qurady. Eń joǵary deńgeı Atyraý oblysynda – 620,4 myń teńge. Jetisý oblysynda bul kórsetkish 291,1 myń teńgeni quraıdy. Aıyrmashylyq eki eseden artyq. Keı óńirlerde qazirgi zaman­ǵy ınfraqurylymmen qamta­ma­syz etý deńgeıi joǵaryda atal­ǵan óńirlermen salystyrǵanda tómen. Memlekettik deńgeıde sheshim qabyldanbasa, kózge uryp turǵan teńgerimsizdikten aldaǵy jyldarda da qutyla almaımyz.

«Dúnıejúzilik bank sarapshylary «Uzaq merzimdi ınves­tısııalar úshin tabystar­dy arttyrý» atty sońǵy eko­nomıkalyq esebinde 2025 jyly bıýdjet tap­shylyǵy IJО́-niń 3,1%-yna deıin joǵary bolyp qalatynyn, al 2026 jyly 2,7%-ǵa tómendeıtinin boljaıdy. Shıkizat sektoryna joǵary táýeldilik turaqty ósýge kedergi keltirip, orta bıznestiń damýyn baıaýlatatyny sol esepte aıtylypty. Infraqurylym­dyq, energetıkalyq keshender­diń kenjelep damýy halyqtyń iskerlik belsendiligin shektep, óńirlerdiń ekonomı­ka­lyq ıntegrasııasyna kedergi keltiredi. Al sapaly bilimge jáne medısınalyq qyz­metterge qoljetimdiliktiń shek­telýi adamı kapıtaldyń múmkin­digine keri áser etedi», deıdi sarapshy Maǵbat Spanov.

Sarapshynyń aıtýynsha, óńirlik problemalardy baqylaýǵa alý jáne ókiletti bılik tarapynan baqy­laýdyń naqty tetigi joq.

«Bizde alǵa jeteleımiz dep úmit­tenip otyrǵan óńirlerdiń máselesimen jekelegen mınıstrlik aınalysý kerek. Ekonomıkalyq saıasatty reformalaý úshin óńirlerdiń damýy birkelki bolýy qajet. Memleket basshysy Quryltaıda osy máselege nazar aýdardy. Budan basqa, óńirlerge kóbi­rek derbestik berý kerek. Proble­many sheshý úshin birneshe baǵyt­ta jumys istegen jón. Árbir oblys shıkizatqa táýeldilikten qutylyp, adamı kapıtalyn jetildirýge basymdyq berilgen kezde ǵana tehnologııalyq logıs­tıka men taýar óndirisi máselesi sheshiledi. Bul eki baǵyt – IJО́ úshin sarqylmaıtyn resýrs. О́ńirler arasyndaǵy alshaqtyq týraly másele endi ashyq aıtyla bastaǵanynyń ózi – úlken jeńis. Biz óńirlerdiń damýy arasyndaǵy aıyrmashylyqty Úkimettiń qaýlysymen teńestire almaımyz», deıdi M.Spanov.

Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Atyraý oblysy qazba baıly­ǵymen erekshelense, Almaty ekonomıkasy turaqty, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik, óndiris pen saýda qyzmeti damyǵan. Al Astanada ulttyq kompanııalardyń bas keńseleri ornalasqan. Mysaly, 2007 jyl­darǵa deıin Qazaqstandaǵy donor aımaqtardyń sany 12 edi. 2025 jylǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjettiń donor-qalalary Almaty (251,5 mlrd teńge), Aty­raý oblysy (178,1 mlrd teńge), Astana (74,5 mlrd teńge) bolǵany, buryn donor deńgeıine jaqyndap qalǵan keıbir óńirlerdiń sharshap qalǵany Ulttyq statıstıka derekterinde aıtylǵan. Basqa óńirler bıýdjetten qarjylaı kómek, ıaǵnı sýbvensııa alady. Barlyǵy 2025 jyly oblystarǵa 5,7 trln teńge bólinbek.

Oblystarǵa beriletin sýbvensııa:

• Abaı oblysy – 251,8 mlrd teńge;
• Aqmola oblysy – 383,3 mlrd teńge;
• Aqtóbe oblysy – 318 mlrd teńge;
• Almaty oblysy – 203,6 mlrd teńge;
• BQO – 266,8 mlrd teńge;
• Jambyl oblysy – 465,9 mlrd teńge;
• Jetisý oblysy – 386,5 mlrd teńge;
• Qaraǵandy oblysy – 347 mlrd teńge;
• Qostanaı oblysy – 340,6 mlrd teńge;
• Qyzylorda oblysy – 476,7 mlrd teńge;
• Mańǵystaý oblysy – 166,8 mlrd teńge;
• Pavlodar oblysy – 146,6 mlrd teńge;
• SQO – 336,2 mlrd teńge;
• Túrkistan oblysy – 1,1 trln teńge;
• Ulytaý oblysy – 59,1 mlrd teńge;
• ShQO – 270,1 mlrd teńge;
• Shymkent – 251,2 mlrd teńge.

Respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń bıýdjeti:

• Almaty qalasy – 2,2 trln teńge;
• Astana qalasy – 925 mlrd teńge;
• Shymkent qalasy – 806 mlrd teńge.

«Másele zańdy tulǵalardyń qaıda tirkelgenine baılanysty. Bizdiń elde salyq naqty qyzmet orny boıynsha emes, tirkelgen jeri boıynsha tólenedi. Shymkentte ýran, Qyzylorda munaı óndirip jatqan iri kompanııalar kiristerin Almaty nemese Astanada emes, ózderi jumys istegen óńirlerde tirkese, donor óńirler týraly statıs­tıka da basqasha bolar edi. Qarjylaı kómek alatyn aımaqtardyń bıýdjet aldyndaǵy mártebesi birdeı. Biraq keler jylǵy dotasııa keıbir óńirler úshin 100%-ǵa deıin ósetini asa jaqsy jaǵdaı emes. Táýelsizdik tarıhynda eshbir aımaq dotasııadan donorlyqqa ótpepti. Demek, aımaqtardyń bir-birine táýeldi bolýyna dotasııada otyrǵan aımaqqa ǵana emes, ortalyq bıýdjettiń jalyna jarmasyp kelgen Úkimet te múddeli boldy. Mundaı jaǵdaı ortalyqtandyrylǵan bıýdjettik júıege táýeldi bolýy úshin tıimdi bolyp keldi. Biraq qazir jaǵdaı ózgerdi. Osyǵan deıin munaı bıýdjet úshin negizgi kiris kózi bolsa, qazir áleýmettik fýnksııany ǵana qoldaıtyn múmkindikpen shektelýge jaqyn qalǵanyn baıqap júrmiz», deıdi sarapshy Zamır Qarajanov.

Aýmaǵyna eki-úsh memleket syıyp ketetin Túrkistan oblysynyń ishinara bolsa da dotasııada otyrýy kúni búginge deıingi júrgizilgen reformalardyń keri jańǵyryǵy dep qabyldaný kerek deıdi sarapshy.

«Dotasııada otyrǵan aımaq ta turatyn halyq­tyń tabysy da sol deńgeıde bolady. Al tabys deńgeıi tómendep ketken aımaqtyń áleýmettik jaǵdaıy nasharlap, jastary donor aımaqtarǵa bet nápaqa izdep ketetini belgili jaı. Oblys ákimderiniń reıtıngisin jalǵan kórsetkishtermen emes, halqynyń ekonomıkalyq belsendi tobynyń qansha paıyzyn jumyspen qamtamasyz etip otyrǵanymen, aımaqta jumys istep jatqan óndiris oryndarynyń sanymen, halqynyń tabysy mólsherimen ólsheý kerek. Eger osy talapqa saı kelmeıtin ákimge jumysyn jalǵastyrýyna múmkindik berilmese, ákimder ınstıtýtynyń qurylymyna ózgeris ener edi. Mysaly, Reseı 2019 jyldan bastap ákimderdiń jumysyn osyndaı tásilmen baǵalaıtyn úrdis engizdi. Byltyrdan bastap nátıje bar. Byltyr 22 donor aımaq, bıyl Komı Respýblıkasy, sondaı-aq Amýr, Kemerovo jáne Novosibir oblystarymen tolyqty. «Reseıde «dotasııalyq ótili» 10 jyldan asyp ketken aımaqtarda qarjy bólý azaıdy. Bul ishki naryqqa qosymsha qarjy kózin izdeýge múmkindik berdi. Bizde donor aımaqtardyń sanynyń keıingi 10 jylda «qatyp qalýy» dotasııalyq oblystarǵa degen saıa­satty ózgertý qajettigin, ákimder ınstıtýtynyń qurylymyn ózgertý kerektigin kórsetip tur. Úkimet áreketsiz emes. Problemalardy joıý úshin reformalardyń qosymsha paketteri qabyldanyp jatyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi deńgeıinde bekitilgeli turǵan tujyrymdamany 2020 jyly qabyldanǵan «О́ńirlerdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń» qosymsha paketi dep qabyldaý qajet», deıdi Z.Qarajanov.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óńirlik damýdaǵy teńgerimsizdikti azaıtý qajettigin eskertti. Artta qalǵan óńirlerdiń máselesine keshendi túrde qaraýdyń mańyzyna toqtaldy. Ekologııa, ınfraqurylym jáne áleýmettik qamtamasyz etý sııaqty salalarda kórsetkishteri tómen óńirlerdi aıqyndaý qajettigin atap ótti.

ALMATY