Tolǵaýy toqsan maıdan taqyryby

Adamzatqa qanquıly soǵysty bastap bergen, Eýrazııa keńistiginde uly ımperııasyn quryp, álemdi aýzyna qaratatyn úshinshi Reıhtyń týyn kóteremin dep, jantalasqan Adolf Gıtlerge baı­la­nysty tarıhı da, saıası kózqaras ta bú­gingi kúni eshkim kútpegen basqa baǵytqa buryldy. Gıtlerdi aqtap alǵysy keletin saıası kúshter de, saıası partııalar da álemdik arenada bas kótere bastady...

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ashy shyndyǵyn, onyń alyp kelgen alapat azaby men qan qasap qasiretin, sol jyl­dar­daǵy qazaq soldatynyń kórgen mehnaty men bastan keshirgen qaterli kúnderin ­kór­kem shyǵarmalaryna arqaý etken qazaq qalamgerleri az bolǵan joq. Bul qalam­ger­lerdiń barlyǵy da soǵys jylda­ryn basynan ótkizgen, oq pen ottyń ortasy­nan aman oralǵandar edi. Olar soǵys­tyń ­kúlli shyndyǵyn óz kózimen kórdi, okop­ta birge jat­qan qarýlastarynyń oqqa ­ushyp, ­qyr­shynynan qıylǵan taǵdyrlaryn júregi­nen ótkizip kelgendikten, birden qalamǵa otyrdy.

Soǵys kúndeligin kúnbe-kún aq qaǵaz­ǵa túsirip, bolashaq shyǵarmalarynyń alǵashqy betterin okopta jatyp jaza bastaǵan Baýyrjan Momyshuly, Málik Ǵabdýllın, Qasym Qaısenov, Ázilhan Nurshaıyqov, Ábý Sársenbaev, Qasym Amanjolov sııaqty qalamgerler qazaq ádebıetine bási bıik týyndylar syılady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqy­rybyna qalam terbegen klassık qalam­gerlerimiz de boldy. Osynaý taqyrypty ár janrda tereń beınelep, Otan qorǵaý, týǵan el, týǵan jer úshin kúres ústinde kórinetin keıipkerler shoǵyry Muhtar Áýezovtiń, Ǵabıt Músirepovtiń, Asqar Toqmaǵanbetovtiń, Ábdilda Táji­baev­tyń, t.b. týyndylarynda kórinis berdi.

T. Ahtanov, Á. Sársenbaev, D.Ábilev, A.Jumaǵalıev, Q. Amanjolov, B.Bul­qyshev, Á.Egizbaev, Q.Ábdalıev, J.Ma­ǵaýın, M.Tur­maǵambetov, T.Toqma­ǵam­betov, Sh.Seı­­dehanov, T.Álmuhanbetov, S.Kóshek­baev, S.Baq­bergenov, T.Jarokov, K.Toqaev, B.Soq­paqbaev, J.Saın, Q.Ábdiqadyrov, О́.Qa­na­hın, Q.Bekhojın, T.Ber­dııarov, S.Omarov, Q.Shańǵytbaev, J.Ti­lekov, Q.Isabaev, Q.Satybaldın syn­dy aqyn-jazýshylar birden maıdan da­la­syna attandy. Qanshama qazaq qalam­ger­leri maıdannan oralmady. Aýyr ja­ra­la­nyp, múgedek bolyp, merziminen buryn oralǵandar qatary da az bolǵan joq.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, maıdan gazetteriniń betterinde óziniń otty, rýhty, jaýyngerlik jyrlarymen tany­lyp úlgergen jas aqyndar leginen Qasym Amanjolov, Syrbaı Máýlenov, Juma­ǵalı Saın, Hamıt Erǵalıev, Juban Mol­daǵalıev, Saǵynǵalı Seıitov, Toqash Ber­dııarov syndy qalamgerler soǵys taqy­rybyna jańa lep, jańa poetıkalyq izdenis arnasynda qunarly, tyń shyǵar­malarymen birden kózge tústi.

Sol jyldardaǵy soǵys taqyrybyn keń qamtyp, halyqtyq poezııa tilinde, dás­túrli jyraýlyq, jyrshylyq óner­diń kórkemdik boıaýymen astastyra tol­ǵaǵan, jyrlaǵan halyq aqyndary Jam­byl Jabaev, Nurpeıis Baıǵanın, Kenen Ázirbaev, Shashýbaı Qoshqarbaev, Nur­lybek Baımuratov, Nartaı Beke­janov, Doskeı Álimbaev, t.b. qazaq ádebıetine ózindik qoltańbasymen kelip qosyldy. Jambyl Jabaevtyń áıgili «Lenıngradtyq órenim» jáne soǵys­ta mert bolǵan perzenti Alǵadaıǵa arnap jazǵan sıkl óleńderi keńes odaǵy kóleminde mıllıondaǵan oqyrmandy baýrap aldy.

Jalpyulttyq, jalpyhalyqtyq mán­ge, mazmunǵa ıe bolǵan osynaý qasıetti ta­qy­rypqa at basyn burmaǵan, shyǵar­ma jazbaǵan qazaq qalamgerleri óte az. 1960–1970 jyldary ádebıet kóshine kelip qosylǵan jas qalamgerlerdiń ózi tikeleı so­ǵys shyndyǵyn sýrettemese de, sonaý soǵys jyldaryndaǵy aýyl ómiri, soǵys­tyń kesirinen jastaı jetim qalǵan jesir ana­lar men jetim balalar taǵdyryn, solar­­dyń basyna túsken soǵys taýqymetin tereńnen tolǵaıtyn tartymdy týyndylarymen tanyla bastady.

Sherhan Murtaza, Saıyn Muratbekov, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjeke, Oral­han Bókeı, Marhabat Baıǵut, Qýan­dyq Túmenbaı, Naǵashybek Qapalbek­uly, t.b. jas daryndar osynaý taqyryp­taǵy al­ǵash­qy povesterimen, áńgimeleri­men oqyr­­­man nazaryn ózine aýdardy. О́rteń­ge shyq­qan urpaqtyń býyny retinde áde­bıet aı­dynynda jarq etip kóringen osynaý bir shoǵyr jas jazýshylar keıinnen, sek­se­ninshi jyldary týǵan ádebıetimizdiń negizgi júgin arqalaǵan tegeýrindi topqa aınaldy.

Maıdanger qalamgerler Baýyrjan Momyshulynyń, Qasym Qaısenovtiń, Ádı Sháripovtiń, Ázilhan Nurshaıyqovtyń, Ábdijámil Nurpeıisovtiń, Tahaýı Ahta­novtyń, Kemel Toqaevtyń shynaıy derekke qurylǵan, soǵys shyndyǵyn naqty tarıhı oqıǵalar men naqty qalalar, naqty mekenderde ótken soǵys kórinisterin keń qamtyp, naqty áskerı qolbasshylardyń ómirbaıanyn, qatardaǵy qazaq soldatynyń erlik isterin baıandaıtyn kópqyrly sıý­jettik arnalardy bir shyǵarmanyń boıy­na syıǵyza jazǵan týyndylary oqyr­man yqylasyna bólendi. Ázilhan Nur­shaıyqovtyń «Aqıqat pen ańyz» dep atala­tyn roman-dılogııasy halyq batyry, dańqty áskerı qolbasshy Baýyrjan Momyshulyna arnalady. Halyq batyryn sóılete otyryp, onyń maıdandaǵy erligin, polk komandıri, erjúrek, soǵys ónerin áıgili áskerı sheshimderimen, qaıt­pas, qaısar minezimen ańyzǵa aınaldyrǵan qazaq perzentiniń beınesi somdalady.

Berdibek Soqpaqbaevtyń «О́lgen­der qaıtyp kelmeıdi», Ázilhan Nurshaıy­qovtyń «Aqıqat pen ańyz», Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Kútken kún» romandary janrǵa tyń serpin ákelip, tosyn sıýjet, kompozısııalyq qurylym jańalyǵymen, qunarly tilimen, maıdan shyndyǵyn keń qamtyp, qaıtalanbas keıipkerler beınesin somdaǵan jańalyǵymen keldi.

Baýyrjan Momyshulynyń, Málik Ǵabdýllınniń áskerı prozasy, Qasym Qaısenovtiń, Ádı Sháripovtiń partızandar ómirine arnaǵan shyǵarmalary soǵys taqyrybynyń jańa betterin ashty.

Soǵys shyndyǵyn tereń psıhologııa­lyq taldaýlarǵa arqa súıep otyryp, árbir keıip­kerdiń ishki jan dúnıesine tereń úńi­letin sýretker qalamger Tahaýı Ahta­nov­tyń «Qaharly kúnder», «Boran», «Shy­ra­ǵyń sónbesin» romandary óziniń san qyr­ly kórkemdik boıaýymen ádebıetimizdiń tórine kóterildi. Soǵys shyndyǵy men sol tustaǵy qoǵamdyq-saıası, áleýmet­tik qu­bylystardy tereń sabaqtastyryp qalam terbegen jazýshynyń tyń, tosyn izdenis­teri qazaq prozasynyń jańa belesi retinde baǵalandy.

Al endi Tahaýı Ahtanovtyń alǵashqy týyndylarynyń biri «Qaharly kún­der» romany jaryqqa shyqqanda ádebıet syny jarysa jazdy. Jańa týyndy, kór­kem­­dik bitimi dara týyndy úlken ádebı tal­qy­laýǵa tústi. Osy romanymen-aq jazý­shy áde­bıettegi úlken jolyn, sýretkerlik jolyn bastap ketti. Bul shyǵarmada qym-qıǵash, oqyr­mandy jalyqtyryp jibe­retin, bitip bolmaıtyn shytyrman oqıǵa­lardy qosa, qat-qabat jarystyra beretin sıýjet joq. Onyń esesine jaý ótinde júrgen, ajal aýzyndaǵy qazaq jaýyngerleriniń taǵdyry, shekken azaby men kórgen mehnaty, Otan qorǵap júrgen adamnyń barlyq qasıetteri synǵa túsetin soǵys shyndyǵy aldyńǵy qatarǵa shyǵady.

Jazýshy adam janynyń tragedııa­syn túp-tamyryna deıin úńilip zertteıdi. Árbir keıipkeriniń júreginiń túbine tereń boılaıdy. Jasandy, jyltyraq boıaýy joq. Qany sorǵalaǵan maıdan shyndyǵyn kóz aldyńa ákeledi. Sýretkerge osydan ar­tyq qandaı olja kerek? О́z taqyrybyna, óz keıip­kerine adal bolýdyń etalonyn da kórsetken maıdanger jazýshy Tahaýı Ahtanov edi.

Maıdanger qalamger Kemel Toqaev týǵan ádebıetimizdiń tabaldyryǵyn ımene attap, óz baǵytyn, óz soqpaǵyn, óz taqy­ry­byn tanyta keldi. «Soldat soǵysqa ketti» atty romany tutastaı Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys tusynda qazaq soldaty basynan keshirgen tarıhı shyndyqqa arnalady. Áý degennen áskerı ýchılısheni endi aıaqtaǵaly otyrǵan qazaqtyń qos jigitiniń maıdan shebine attanyp bara jatqan sátterine kýá bolamyz.

Qos keıipkerdiń keıingi ómir joly maıdan dalasynda, ıaǵnı Stalıngradtan bastap Ýkraına, Belorýssııa, Polsha jerlerin belindegi bes qarýymen, sur shınel, soldat etigimen júrip ótken san taǵ­dyrly, azaby men tozaǵy qatar túsip jatatyn qalyń oqıǵalardyń boıa­masyz kórinisi oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy.

Jazýshy Kemel Toqaev maıdan shyn­dyǵyn shynaıy beınelep jetkizýde kúr­deli sıýjet qurýdyń, shytyrman oqıǵa­lardy baýrap alatyndaı sýrettep berýdiń, nemese únemi jeldiń ótinde, ajal aýzynda arpalys, sharpysý, tartys, qantógis ústinde júretin keıipkerlerdi somdaýdyń sheberi ǵana emes, sonymen birge tabıǵat, qorshaǵan orta, eldi meken, taý shatqaly, qalyń orman kórinisterin de kórkemdik boıaýy qanyq, qunarly tilde, óte tartymdy, áserli sóıletetin sýretker qalamger edi.

«Túnde atylǵan oq» atty povesindegi birer tabıǵat kórinisterine kóz toqta­taıyqshy: «Tún. Dala shyrttaı qarańǵy. Jaýyn sebelep tur. Aspan tórinde naıza­ǵaı jalt etip, bultty tilip, shatyr-shutyr ete qaldy. Múlgigen orman ústi bir sátke jarqyrap ashylyp, qaıta túneredi. Myrzash qosaýyz myltyǵyn ıyǵyna asyp, bosaǵada turǵan. Ol jan-jaqqa kóz tastap, qulaq túrdi. Jaýǵan jańbyr senektiń tóbesine tyrs-tyrs tamady. Jat dybys joq. Álden ýaqytta shaqpaq taǵy shaqty...

Ormandy mylqaý qarańǵylyq basty. Myrzash ábigerlenip qarańǵy aspanǵa qadala qarady. Kisi túsken orman tusyn shapshań boljap aldy da, solaı qaraı bettedi. Aınalasy jylym, batpaq... Toq­tap-toqtap qulaq túredi. Álden ýaqytta jylym jaqtan bireýdiń yrsyldap, entik­ken úni estildi». Qysqa-qysqa sýretti sóı­lemder. Úlken apattyń, kózdep kele jat­qan ajaldyń aýzynda turǵan bas keıip­ker­diń sońǵy sátteri. Dál qazir birer sekýnd­tan keıin keýdesin dushpannyń oǵy tesip ótetin Myrzashtyń alaquıyn kóńili. Qalyń qabyrǵadaı tutasyp kele jatqan qarańǵylyq. Peızaj jasaýdyń sheberi ekendigin jazýshy soǵys taqyrybyndaǵy basqa da shyǵarmalarynda dáleldedi.

Túıindeı aıtqanda, soǵys taqyryby qazaq ádebıetiniń barlyq janrda jańa beleske kóterilýine jol ashqan úlken arnanyń biri boldy. Arqaly aqyn Qasym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyz», «Aqyn ólimi týraly ańyz» atty lırıkalyq óleńi men áıgili poemasynan bastap roman janryndaǵy Ǵabıt Músirepovtiń «Qazaq soldaty», Tahaýı Ahtanovtyń «Qaharly kúnder», «Boran», «Shyraǵyń sónbesin» týyndy­laryna deıingi shyǵarmalardyń barlyǵy qazaq ádebıetiniń jarty ǵasyrǵa jýyq eń bir eleýli kórkem murasyn dúnıe­ge ákelgen kezeń retinde tarıhta qaldy.

Syrbaı Máýlenovtiń jyrlaryndaǵy shynaıy keıipkerler de keshegi alapat álemdik soǵystyń qalyń ortasynda qolyna qarýyn ustap, ot pen oqtyń arasynan almaǵaıypta aman qalǵan qazaq jaýyngerleri boldy.

Volhovtyń ormandary men qorshaýda qalǵan Lenıngrad túbinde jaralanǵan kúnderin tógilte jyrlaǵan aqyn maıdan shyndyǵyn tereń beınelep jetkizedi.

«Turdym bir kez, Rostov qorǵanynda,

Júrdim Perm, Tagıldiń joldarynda.

Sverdlovsk ózenin keship óttim,

Boldym nýly Volhovtyń ormanynda.

Bir basymnyń qamyna qaramadym,

Zaryn uqtym ana men balalardyń.

Qystyń kúni, sheshýshi shabýylda,

Lenıngrad túbinde jaralandym.

Kóp soldattyń qostaryn daýyl jyqty,

Daýyl jyqty, japyryp jalyn jutty.

Solar úshin kelemin jolda júrip,

Solar úshin kóterip aýyr júkti».

Syrbaıdyń lırıkalyq qaharmany ishki jan dúnıesinde ótip jatatyn kóńil tolqyndaryn, sezim, syryn oqyrman aldyna jaıyp salady.

«Sapyrdy daýyl,

Tebirendi teńiz,

Týlady tolqyn,

Shaıqaldy shyń-quz...

Qyp-qyzyl órttiń ishinde júrmiz...

Kelmeıdi ólgim,

Kelmeıdi ólgim,

Qaıratym qaıda,

Kelshi osyndaıda!

Dedim de turdym,

Júgire berdim,

Qolymda naıza, shaǵylyp aıǵa», – dep jyrlaǵan Qasym aqynnyń qolyna qalam ustaǵan zamandastarynyń barlyǵy bir kez nazar aýdaryp, at basyn buryp, júrek qany­men jazǵan umytylmas jyldar she­ji­resi qymbat rýhanı muramyz retinde qasıetti ádebıetimizde qaldy.

Qanseıit Ábdezuly,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor