Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kıikterdiń jappaı qyrylýynyń negizgi sebebi qatarynda tabıǵı, antropogendik faktorlar bar. 2015 jyly kıikterdiń jappaı qyrylýy sibir jarasynan degen boljam aıtyldy. Aýrýlardyń jappaı taralýy tabıǵı ortada ómir súretin janýarlardyń ımmýnıtetiniń álsireýine, ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna ákeledi. Janýarlardyń tabıǵı tirshilik etý ortasy, ekologııalyq jaǵdaılar ózgergen saıyn, olardyń ómirine qaýip tónedi. Aýyl sharýashylyǵynyń damýy, egin sharýashylyǵynyń ósip-órkendeýi, tyńaıtqyshtar men pestısıdterdiń qoldanylýy tabıǵattaǵy ózgeristerge, jerdiń qunarlylyǵynyń joǵalýyna áser etedi. Bul óz kezeginde kıikterdiń azyq tabý qabiletin tómendetip, olardyń qýatyn álsiretedi.
Klımattyń ózgerýi, ásirese temperatýranyń kóterilýi, jaýyn-shashyn mólsheriniń aýytqýy kıikterdiń mekendeıtin aımaqtarynyń júıesine zııan keltiredi. Bul faktor da kıikterdiń azyq tabýyna, kóbeıýine teris áser etedi. Adamdardyń is-áreketteri de, mysaly, kıikterdiń mıgrasııalyq joldaryna kedergi keltiretin qurylystar, joldar, sýqoımalary sııaqty ınfraqurylymdyq jobalar salý, sondaı-aq zańsyz ańshylyq – olardyń popýlıasııasyn azaıtýǵa sebep.
2020 jyly kıikterdiń kóbi ashtyqtan, azyq tapshylyǵynan ólgen edi. Aldyn ala jasalǵan boljamdarǵa sáıkes bıyl da ashtyq, azyqtyń jetimsizdigi sebep bolǵan syńaıly. Oblystaǵy oqys jaǵdaıǵa baılanysty Jezqazǵan, Qarajal qalalarynda arnaıy shtab quryldy. Onyń jumysyna tabıǵat ınspektorlary, tótenshe jaǵdaılar departamenti ókilderi jumyldyryldy. Qostanaı, Aqmola, Qyzylorda oblystarynan «Ohotzooprom О́B» RMQK qyzmetkerleri kómekke keldi. Olar qazirde qysta ólip, qar astynda qalǵan ólekselerdi kún jylynbaı jınap alyp, joıý maqsatynda tynbaı jumys istep jatyr. О́lekselerdi jınaý barysynda Keńgir sýqoımasyna qatysty kedergiler kóp. Soǵan qaramastan «Ohotzooprom О́B» RMQK bas dırektorynyń orynbasary Bahtııar Ramazan jergilikti tótenshe jaǵdaı departamentiniń qutqarýshylary Keńgir sýqoımasyn tyńǵylyqty tazalap jatqanyn málim etti.
Ulytaý oblysy boıynsha Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Zakarııa Turalıev:
«Janýarlardyń neden ólgenine zoologııa ınstıtýtynyń mamandary zertteý júrgizip jatyr. Qardyń qalyń túsýi, azyqtyń azaıýyna baılanysty ashtyqtan qyrylýy múmkin. Qys aıynda qarǵa maltyǵyp qasha almaı, buralqy ıtterge talanyp ólgen kıik ólekselerin de jıi kezdestirýge bolady. Búginde Ulytaý oblysy ákiminiń tapsyrmasyna sáıkes Ulytaý oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń qyzmetkerleri, «Ohotzooprom О́B» RMQK ınspektorlyq quramy, tótenshe jaǵdaı departamenti, Jezqazǵan, Qarajal qalasy ákimdiginiń qyzmetkerleri birlesip, kıik ólekselerin mal qorymdaryna tastady. Oǵan Jezqazǵanda alty arnaıy tehnıka, Qarajal qalasynda arnaıy tehnıkalar men 11 jumys toby jumyldyryldy», dep málimdedi.
Kópti kórgen qarııa, Jezqazǵan qalasynyń qurmetti azamaty, ardagerler keńesiniń tóraǵasy Murat Qazambaev máselege qatysty óz oıyn bylaısha jetkizdi:
«Ohotzooprom О́B» RMQK-niń bir aqparatyn oqyp otyrsam, «Aqbóken – Jaıyq jáne Betpaqdala popýlıasııasy» dep jazypty. Keshegi keńes úkimeti tusynda aqbókender Betpaqdala men Ústirt popýlıasııasy dep bólinetin. Jylda júzdegen myń kıik túrli sebeppen ólip jatyr. Birde oǵan kináli ýly shóp dedi, birde eginge sepken hımıkattar dedi, bıyl qys qatty, qar qalyń degen ýájdi aıtady, áıteýir syltaý tabylady. Bıyl Ulytaý oblysynda kóktemde on myńǵa jýyq kıik óleksesi qar erigende tabylyp jatyr. Janýardyń mundaı jaǵdaıǵa qalaı dýshar bolǵandyǵy jaıynda durys zertteýler júrgizilmedi. Kıik tuıaǵymen ózin-ózi asyraıtyn janýar. Joǵaryda aıtylǵandaı, keńes dáýirinde elimizde kıiktiń eki iri popýlıasııasy bolǵan. Betpaqdala popýlıasııasynyń kıikteri qar túse Betpaqdalaǵa bet alatyn. Ol jerde jazǵy ýaqytta sý bolmaıdy, shóleıt jer. Alýan túrli shóbi kúzge taman ǵana pisedi, sýyq urǵanda ashy shópterdiń ýyty qaıtady da, qar tússe, ol jerdi kıik jaılaıtyn. Ol kezde Saryarqanyń qysy qatty, qardyń qalyńdyǵy bir metrden asatyn. Sol ýaqyttaǵy kıikter nege Saryarqada qalmaı, Betpaqdalaǵa bardy? Kıikter qar erı bastaǵanda Saryarqa dalasyna kelip laqtaıtyn, laǵy óse kele soltústikke qaraı, Esildi jaǵalap, kúzde qarmen jarysa Betpaqdalaǵa bet alatyn. 2000 jyldardyń basynda kıiktiń Betpaqdala popýlıasııasy tolyǵymen joıyldy. Sol kezde «Ohotzooprom», taǵy da sondaı mekemeler qurylyp, kıiktiń Ústirt popýlıasııasyn saqtap qalýdy qolǵa aldy. Resmı málimetke 2003 jyly kıik 21 myń bas bolǵan eken, 2023 jyly onyń sany 1 mıllıon 915-ke jetipti. Osy eki mıllıondaı kıik Oral, Jaıyq tóńiregindegi egistik aımaqtarǵa úlken zııan keltire bastaǵany málim. Sodan keıin olardyń biraz bóligin Yrǵyz ózeniniń boıymen baıaǵy Betpaqdala popýlıasııasynyń arnasyna túsirdi. Olardy malsha aıdady, kıiktiń sońynda júzdegen mashınamen «baqtashylar» júrdi. Bul janýarlar sonyń saldarynan baıyrǵy tabıǵı júrisinen jańylyp qaldy. Menińshe, olardy baıaǵy órisine salyp úıretpeı, janýarlar qalypty ómir súre almaıdy. Olardy baǵýdyń, oǵan qyrýar qarjy shashýdyń da keregi joq».
Kıikterdiń jappaı qyrylýy – elimizge ǵana emes, búkilálemdik ekologııaǵa salqynyn tıgizetin salmaqty problema. Bul máseleni sheshý jolynda tabıǵatty qorǵaý, ǵylymı zertteýler júrgizý, zańsyz ańshylyqpen kúres, ekologııalyq bilim syndy keshendi is-sharalar qabyldanýǵa tıis. Tabıǵı azyq resýrstarynyń jetkilikti bolýyn qamtamasyz etý, mal sharýashylyǵyna zııan keltirmeı, qorektik ósimdikterdiń sanyn arttyrý da kerek. Kıikter, basqa da jan-janýarlarǵa qatysty halyqty aqparattandyrý, ekologııalyq tárbıe berý – apattyń aldyn alýdyń bir joly. Bir sózben aıtqanda, kıikterdiń saqtalýy – elimizdiń ekologııalyq tepe-teńdigi men bıoalýantúrliligin saqtaýdyń mańyzdy quramdas bóligi.
Ulytaý oblysy
