Anam meni adam qataryna qosý jolynda ómirdiń bar qıyndyǵyn bastan keshe júrip eńbek etken eken. Týǵan jerdi tastap, Túrikmenstan asýyna da aýmaly-tókpeli zaman jeli sebep bolsa kerek. Qazir balalyq shaq – bal dáýren dep ataıtyn kezeń men úshin anaý aıtqandaı qyzyqqa toly bolmaǵany, kerisinshe, soǵys kezindegi, soǵystan keıingi aýyr turmys taýqymeti, joq-jitik, jaýtańkóz tirshilik balalyqty umyttyryp, tyrbanyp tirlik istep, tiri qalyp, arpalysyp alǵa umtylý áreketimen ótti.
Munyń bárin eske alyp otyrǵan sebebim, bıyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jeńispen aıaqtalǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Qazaq halqy – adamzattyń qas jaýy – nemis fashısterine qarsy joıqyn shaıqasta babadan qalǵan erlik pen órlik murasyn abyroımen jalǵastyrdy. Bul soǵys Qazaqstan tarıhynda máńgi oryn alady.
Soǵys bastalǵan alǵashqy aılardan-aq maıdan dalasynda qan keship, kúshi basym jaýǵa qarsy erlikpen soǵysa júrip, tutqynǵa túsip qalǵan soldattardy joǵary basshylyq tarapynan satqyn dep jarııalaý jaý tylynda partızandyq kúreske belsene aralasyp, soǵys aıaqtalǵan jyldary elge oralǵan jaýyngerlerdiń taǵdyryn tálkekke ushyratty. Sondaı jannyń biri – soǵystan keıin elge oralǵan Atyraý oblysynyń Inder aýdanyndaǵy Eltaı aýylynyń týmasy Seıilhan Ǵabdýllın. 1921 jyly dúnıege kelgen ol ata-anasynan erte aıyrylyp, atasy men ájesiniń qolynda tárbıelenedi. 1939 jyly ásker qataryna alynyp, Qyzyl Armııanyń 89-atqyshtar polkinde jaýyngerlik qyzmetin atqarýǵa kirisedi. Keńes úkimetiniń Fındermen soǵysyna bastan-aıaq qatysyp, sodan soń quramynda Seıilhan bar atqyshtar polki Latvııanyń Kaýnas qalasy mańynda nemis áskerlerimen soǵysýǵa daıyndyq júrgizedi. Alaıda kúsh teń emes edi. Sondyqtan ormandy jerlerdi panalap, nemistermen qasha soǵysý taktıkasyn ustana otyryp, Lıtva jerinen ótip, Belorýssııaǵa jaqyndaǵanda nemis áskeriniń qorshaýynda qalǵandaryn túsinip, komandırler eki nusqany usynady. Biri – ashyq soǵysqa kóship, túgeldeı qyrylý, ne aman qalý úshin kúshi áldeneshe basym jaýǵa tutqynǵa berilý. Nátıjesinde, ekinshi nusqaǵa tańdaý jasaldy.
Seıilhan aǵamyzdyń ómir tarıhyndaǵy jan tózgisiz azapty kezeńderi – tutqyndaǵy jyldary. Soǵys tutqyndarynyń taǵdyry tarıhtyń aqtańdaq betteriniń biri sanalady. Totalıtarlyq memlekettiń solaqaı ustanymdary «soǵys jaǵdaıynda tutqynǵa túsý» degen uǵymdy moıyndamady. Sol sebepten tutqynǵa túsken áskerılerge senimsizdikpen qarap, olardyń qapasta jatyp ta kúresken erlikteri esepke alynbady.
Seıilhan aǵa tutqynda kórgen azaptan moıyǵan joq. Ataqty Býhenvald lagerinde tozaqty kúnderdi bastan ótkerdi. Nemisterdiń jumysqa jaramaı qalǵan, kúndelikti azaptan ábden tıtyqtap qaıtys bolǵan ólikterdi shuńqyrǵa kómip te, órtep te jatatyn sumdyqtaryn óz kózimen kórdi. Lagerde ólmestiń kúnin keship júrgen tutqyndardy bir kúni poıyzǵa tıep, basqa jaqqa ala jóneldi. Tutqyndardyń jańa kelgen mekeni Belgııanyń Svarberg degen kómir shahtasy eken. Osy shahtada kómir qazýmen, ony syrtqa tasymaldaýmen shuǵyldanyp júrgen kezinde Madııar Baıjanov degen jerlesimen sóz baılasyp, qashýdy oılastyrady. Aqyry bul áreketti júzege asyryp, ekeýi basyn qaýip-qaterge tigip, shahtadan qashyp shyǵyp, ný orman-toǵaıǵa jasyrynyp úlgeredi.
Mine, osy kezeńnen bastap, Seıilhan aǵa nemis fashısterine qarsylasý baǵytyndaǵy partızan otrıadtaryna qosylyp, soǵys aıaqtalǵansha jaýyngerlik mindetin múltiksiz atqarady. Bul jóninde soǵys kezinde Belgııa aýmaǵynda nemis basqynshylarymen bitispes kúres júrgizgen «Za Rodıný» brıgadasynyń komandıri K.Shýkshın men onyń orynbasary I.Dıadkınniń estelikterinde aıtylady jáne qol qoıyp qarsylasý otrıady quramynda soǵysqanyn kýálandyratyn qujat ta beriledi.
Soǵystan keıin Madııar Baıjanov keńes ókimetiniń solaqaı saıasatyna senbeı shetelde qalyp qoıdy da, elin, jerin saǵynǵan Seıilhan Ǵabdýllın aýylyna oraldy. Alaıda keńes ókimeti Seıilhandy senimsizdikpen qarsy aldy. Alty jylǵa sozylǵan tozaq otynan qutyldym ba dep kelgen jaýyngerdi arada on bes kún ótpeı jatyp-aq UQK-ge shaqyrtyp, tergeýdi bastady. Uryp-soǵý, qamaý birneshe aıǵa jalǵasyp, jalpy senimsizdik kórsetý ondaǵan jyldarǵa sozylyp, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ǵana sál saıabyrsyǵandaı boldy.
1993 jyly, 49 jyldan keıin, Jazýshylar odaǵynyń hatshysy Qaldarbek Naımanbaev Madııar Baıjanov men Seıilhan Ǵabdýllındi Almaty qalasyna shaqyrtyp, qos maıdangerdi kezdestirip, baýyrlar maýqyn basyp, kóz jasyna erik berip edi. Bul olardyń jaryq dúnıedegi sońǵy kezdesýleri edi.
1941 jyly Eýropanyń Neman ózeni ótkeli mańynda qorshaýda qalyp, tutqynǵa túsken qarapaıym qazaq jaýyngeri, Jaıyq boıyndaǵy shaǵyn aýyldyń týmasy Seıilhan Ǵabdýllınniń 1939 jyly Almatydan bastalǵan áskerı joly ony Pren, Kaýnas, Saksonııa, Drezden mańyndaǵy Býhanvald lagerlerine, eń aqyry Belgııanyń Svarsbergtegi kómir shahtasyna deıin jetkizgen eken. Sóıtip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń búkil azapty jyldaryn bir adamdaı-aq basynan ótkergen, aqyrynda 1944 jyly 4 sáýirde Belgııanyń jerastyndaǵy shahtasynan kómir tıegen vagonetkamen qashyp shyqqan Seıilhan Ǵabdýllın bostandyqqa jettim-aý dep keýdeni kere bir demalǵanymen de qasiretti bul joldyń Qazaq eli táýelsizdikke jetken 1991 jylǵa deıin sozylatynyn «506885» nómirli tutqyn oılamaǵan da shyǵar.
Mine, sol bostandyq aspanyn alǵash kórgen, ózi odaqtastar áskeriniń quramyndaǵy Amerıka jaýyngerlerimen birge azat etken el – Belgııa Koroldigi qart jaýyngerdi kóziniń tirisinde birneshe ret qýantty. Alǵash ret 1998 jyly 6 qazanda joldanǵan Opglabbeek qalasynyń Dýmasy jáne qala merine qarasty bólimniń bastyǵy hat arqyly 1944 jyly 28 qyrkúıekte óz qalasyn azat etkeni úshin shyn nıetten alǵys aıtyp hat joldady.
Odan soń Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı 2005 jyly 12 sáýirde sol Opglabbeek qalasynyń meri Bennı Spreývers osyndaı mazmunda alǵysy men syılyǵyn joldaǵan edi. Al Otanyn qorǵap, qanyn tókken qart jaýyngerdi keńes odaǵy Stalınniń qandy №217 buıryǵynan asa almaı, týǵan jerinde júrse de mundaı az-maz qýanyshtardy da oǵan qımaǵan edi. Osy jaılardyń barlyǵyn jazyp, Belgııanyń Qazaqstandaǵy elshiligine hat joldaǵan, búginde Aqtaýda turatyn maıdangerdiń uly Qajymurat Haırýshevtiń eńbegi esh ketpedi.
Koroldiktiń ókili, Qazaqstandaǵy elshisi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendal 2019 jyldyń 4 qazanynda Atyraý oblysy Inder aýdany topyraǵyna taban tıgizip, Eltaı aýylyndaǵy serjant Seıilhan Ǵabdýllın beıitine gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti. Sebebi bul eldiń, sonyń ishinde qalanyń azat etilgenine 2019 jylǵy qyrkúıekte 75 jyl tolǵan eken. Sheteldik qonaqty Inder aýdany ákimi Meıirim Qalaýı qabyldap, elimizdiń bostandyǵy men tutastyǵyn qorǵaýǵa qatysqan ult batyrlary Syrym, Isataı-Mahambet, Jıembet, Malaısary, Murat jortqan dalanyń búgingi tynysymen tanystyrdy.
Elshi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendaldiń atasy men ákesi de osy shahtada jumys istep, óziniń balalyq shaǵy Seıilhan aǵamyzdyń soǵys jyldarynda partızandyq qurǵan aımaqta ótipti. Bul týraly elshiniń ózi mádenıet úıinde aýdan halqymen kezdesýde erekshe tolǵanyspen áńgimeledi.
Osyndaı ystyq yqylasqa toly kezdesýge sebepshi bolǵan maıdangerdiń úlken uly Qajymurat ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan áke rýhyn ardaqtap, eki tilde basylǵan «Qıly taǵdyr» atty qos kitap pen derekti fılm shyǵarǵan. 2008 jyly bul kitaptardyń tusaýkeseri Aqtaý qalasynda ótti. Bul is-shara bir adamǵa jeke sezim berdi. Ol 87 jasynda tórde otyryp, halyqtan ózi jaıly jyly sózderdi birinshi ret estip otyrǵan Ǵabdýllın Seıilhan edi. Konslagerden qashyp, Belgııa, Fransııa ormandarynda partızan bolyp, eline oralǵannan keıin NKVD, KGB, UQK-niń qadaǵalaýynda júrip, 63 jyl boıy bir adamnan ashyq ózi týraly jyly sóz estimegen adam.
«Azaptan qashyp shyqqan ákem jat jerde júrgendikten oǵan ústindegi túrme kıimin jedel aýystyrý ońaıǵa soqpapty. Sodan ormanda turatyn bir qart erli-zaıyptylar kómektesip, eski de bolsa ózderiniń baryn kıgizgen eken. Ákem qashqyn jaýyngerge qamqorlyq kórsetip, elge oralýyna jaǵdaı jasaǵan belgııalyq otbasyna ómir baqı qaryzdarmyn dep ótti. Men ákemniń olardy qalaıda taýyp, alǵys aıtýym kerek degen tilegin esimnen shyǵarmaı kóp jumystandym. Biraq tabý múmkin bolmady. Elshi myrza, búgin sizge qazaqy ishik kıgizip, sol áke aldyndaǵy paryzdan qutylǵym keledi», dep Qajymurat qonaqty ortaǵa shaqyryp, syı kórsetti. Onyń jubaıyna da ulttyq kıim usyndy.
Negizi jaýynger ári partızan Seıilhan Ǵabdýllın júrip ótken Opglabbeek, Boverloo, Soltústik Fransııadaǵy Sant-Amand, Marsel, Italııanyń Sısılııa, Sardınııa, Mramor teńizimen Túrkııa arqyly Qara teńiz, Odessa joldarynyń barlyǵy búginde ertegi sııaqty. Biraq bul qolǵa túsken, odan qashyp shyǵyp, qarsylasý maıdanynda soǵysqan qazaq jigitiniń azapty joly bolsa da, onyń sonsha qıyndyqqa tózip, ónegeli ómir ıesi atanýynyń ózi erlik edi.
Muńdy estelikke toly jyly júzdesýdiń sońynda Seıilhan Ǵabdýllınniń búgingi urpaqtary Kúlásh, Qajymurat, Marat, Zııash, Muhıt, Álipten taraǵan nemere-jıen, shóbereler ortaǵa shyqqanda, tipti sahnaǵa syımaı ketti. Bul bir tolǵanysty jaǵdaı jınalǵan qaýymǵa, sonyń ishinde sheteldik qonaqtarǵa da erekshe áser etti. Sol arada elshi «men sizdi jaqsy kórip kettim» dep aǵynan jarylyp, Qajymurat myrzaǵa rızashylyqpen qolyn usyndy.
«Adamnyń basy – Allanyń doby» degendeı, Seıilhan men Madııardyń jerasty kómir óndirý shahtasyndaǵy lager nómirleri 6686 jáne 6687 bolsa, baraktaǵy jatatyn oryndary da jáne jerastynda kómir oıatyn ýchaskeleri de qatar bolǵan. Madııar Parıjde jerlense, Seıilhanǵa týǵan jerden topyraq buıyryp, Inder aýdanynyń Eltaı aýylynda jatyr. Qajymurat myrza, qaı ýaqytta da ózine tán adamgershilik, saýapty sharýalardyń ortasynda júretin ádetine basyp, arnaıy kisi jiberip, Parıjdegi Madııardyń jerlengen jerinen jáne óz ákesiniń basynan topyraq aldyryp, Qarabýra panteonynda qatar eki tasbelgige topyraq salynǵan kapsýlany jerledi.
Qajymurat Seıilhanuly jaqynda Atyraý oblysynyń ákimi Serik Shápkenovpen kezdesip birneshe usynys jasady. Parıjde Madııardy jerleýge berilgen jer 30 jylǵa satylǵan eken. Búginde munyń merzimi ótip barady-mys. Ol jer basqa adamdarǵa satylyp ketýi múmkin. Qajymurat ákimdi osy máseleden habardar etti, sondaı-aq Seıilhan jaýyngerdiń Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda erligi atalyp ótse eken degen tilegin de jetkizdi.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
Ardagerler uıymy ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
