JAŃAShA JUMYS ISTEP ÚIRENEIIK

2009 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylý nátıjeleri týraly birer sóz Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamentinde qaralǵan Úkimettiń 2009 jylǵy respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýy týraly esebi osynyń aldyndaǵy esepterden edáýir ereksheligi bar. Ol Qazaq­stan Respýblıkasynyń jańa Bıýd­jet jáne Salyq kodeksteriniń negizinde ázirlengen, 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan úsh jyldyq respýblıkalyq bıýdjet sheń­berinde oryndalǵan birinshi esep bolyp tabylady. Onda Qazaq­stannyń áleýmettik-ekonomıka­lyq damýynyń negizgi kórsetkish­teri kórsetilip, Memleket basshy­synyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda alǵa qoıylǵan is-shara­lardy iske asyrý qamtamasyz etil­gen. Bul rette onyń qalyp­tasýy nátıjege baǵyttalǵan bıýd­jet jasaýdy engizýdi kózdeıtin memle­kettik josparlaýdyń jańa júıesi­ne sáıkes júzege asyryl­ǵanyn atap ótkenniń artyqtyǵy joq. Jańa bıýdjet saıasatyn engizý strategııalyq, ekonomıkalyq já­ne bıýdjettik josparlaýdy úıles­tirýge baǵyttalǵan bolatyn. Osy­ǵan baılanysty birinshi atqaryl­ǵan bıýdjettiń qorytyndylary depýtattardyń úlken qyzyǵýshy­lyǵyn týdyrdy, óıtkeni, bul jańa bıýdjet saıasatyn engizýdiń alǵash­qy naqty nátıjelerin kórý múm­kindigin týǵyzdy, sondaı-aq bıýd­jet jasaýdyń jańa tásilderi­niń tıimdiligin aıqyndaýǵa múmkindik berdi. 2009 jylǵy bıýdjettiń at­qarylýy týraly eseptiń mańyzdy­lyǵyn eskere otyryp, depýtattar ony jan-jaqty qarap, jumys tobynyń otyrystarynda, Parla­ment Senaty men Májilisiniń tu­raqty komıtetterinde talqylady. 2009 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti­niń jáne Esep komıtetiniń esep­terin qaraý sheńberinde ortalyq atqarýshy organdar men ózge de ortalyq memlekettik organdar tyńdaldy. Sonymen birge, 2009 jyly daǵdarysqa qarsy sharalar­ǵa bólingen qarajattyń paıdala­nýy týraly aqparatpen “Samu­ryq” UÁQ” AQ jáne “QazAgro” UBH” AQ-tyń esebi tyńdaldy. 2009 jylǵy esepti talqylaý nátıjeleri boıynsha Úkimet tutastaı alǵa qoıǵan maqsattardy atqaryp, eldiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq damýynyń negizgi makro­ekonomıkalyq kórsetkish­teriniń oryndalýyn qamtamasyz etkenin atap ótken jón. Úkimet ýaqtyly qabyldaǵan sharalar oń nátıjeler berdi: Qazaq­stan ekonomıkasy quldy­raý­dy boldyrmaı, óziniń makro­ekonomıkalyq turaqtylyǵyn saqtap qaldy; qarjy júıe­siniń turaq­tylyǵy qamtamasyz etildi; halyqaralyq jalpy re­zervter men Ult­tyq qordyń ak­tıvteri turaqty deń­geıde; ekono­mı­kanyń bel­gili bir deńgeıde ósýi qamta­masyz etildi. Osylaısha, Qa­zaqstan Respýb­lı­kasy Statıstıka agent­t­iginiń derekteri boıynsha 2009 jyly respýblıkadaǵy IJО́-niń jal­py kóleminiń ındeksi 15 887,8 mlrd. teńgeni qurady. 2009 jyly ınflıasııa deńgeıi 6,2 % boldy. El ekonomıkasynyń negizi bolyp otyrǵan keıbir salalarda oń úrdis saqtaldy. Ulttyq qordyń qarajatyn qosa alǵanda (24,4 mlrd. AQSh dollary), eldiń halyqaralyq rezervteri 2010 jylǵy 1 qańtarda 47,6 mlrd. AQSh dollaryn qura­dy, bul 2009 jylǵy 1 qańtarǵa qaraǵanda 1,9 %-ǵa artyq. Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ekonomıka salasyndaǵy kredıttik salymdary 2010 jylǵy 1 qańtar­daǵy ahýal boıynsha 7 644,1 mlrd. teńgeni qurady, bul 2009 jylǵy 1 qańtarmen salystyrǵanda 2,5 %-ǵa kóp bolyp otyr. Halyqtyń depozıtteri 28,5 %-ǵa ósip, 1 893,1 mlrd. teńge boldy. Bıýdjettiń atqarylýyn qarap otyryp, kiris bóliginde 2008 jyl­men salystyrǵanda oń serpinniń bar ekenin atap ótken jón. Eger 2008 jyly bıýdjet kirisi tek 99,6 %-ǵa ǵana atqarylyp, bıýdjetke 12,1 mlrd. teńge tússe, 2009 jyly kiris bóligi 100,4 %-ǵa atqarylyp, 2 779, 2 mlrd. teńgege jetti. Bul rette kiristerdiń oryndalýy salyqtyq (1 451,0 mlrd. teńge nemese 105,0 %) jáne salyqtyq emes (114,3 mlrd. teńge nemese 127,5 %) túsimder esebinen qamtamasyz etildi. Árıne, oń úrdisterdiń bolýyna qaramastan, 2009 jyly jekelegen pozısııalar boıynsha túsimderdiń tómendeýi oryn aldy. Mysaly, KTS boıynsha 16,1 mlrd. teńgege, sondaı-aq negizgi kapıtaldy satý­dan túsken túsimder boıynsha jáne transfertterdiń túsimderi boıynsha tómendeý baıqaldy. Bıýdjettiń shyǵys bóligin dına­­mıka boıynsha qarap oty­ryp, bıýdjettiń osy bóliginiń eń jaqsy atqarylý kórsetkishi 2008 jyly bolǵanyn, al eń nashar kórsetkishi 2009 jyly bolǵanyn aıtý kerek. Osylaısha 2007 jyly shyǵystar 98,8 %-ǵa oryndalyp, ıgerilmegen qarajat somasy 26,1 mlrd. teńgeni; 2008 jyly 99,5 %-ǵa oryndalyp, al oryndalmaý somasy 12,5 mlrd. teńgeni qurady. Al 2009 jyly shyǵystar boıyn­sha oryndalýy 98,1 %-dy qurap, ıgerilmegen qarajat somasy 59,4 mlrd. teńge deńgeıine jetti, bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 4,7 esege kóp. Bul rette bıýdjettiń shyǵys bóligine jyl saıyn qomaqty qarjy bólinetinin atap ótý qajet. Mysaly, 2007 jyly shyǵystar 2 094 459,3 mlrd. teńgeni, 2008 jy­ly, ol 621 579,5 mlrd. teńgege ósip, 2 716 038,8 mlrd. teńgeni qu­ra­sa, 2009 jyly olar 3 178 048,4 mlrd. teńgeni qurady. Bul 2008 jylǵa qaraǵanda, 462 009,6 mlrd. teńgege artyq. Budan biz respý­blıkalyq bıýdjettiń shyǵy­syna bólinetin qarajat dınamıka bo­ıynsha turaqty túrde ósý úrdi­sinde ekenin jáne negizinen mem­lekettiń áleýmettik mindette­melerin sheshý­ge baǵyttalǵanyn kóremiz. Memleket basshysynyń áleý­met­tik salaǵa qatysty tapsyrma­laryn iske asyrý úshin Úkimet barlyq sharalardy qabyldaǵan 2009 jyldyń bıýdjeti de osyndaı. Memleket basshysynyń 2008 jylǵy 6 aqpandaǵy “Qazaq­stan hal­qy­nyń ál-aý­qa­tyn arttyrý – mem­lekettik saıasattyń eń basty maqsaty” atty Jol­daýyn ne­gizge ala oty­ryp, zeı­netaqynyń eń tómengi mólsheri – 9 875 teńgege deıin, bazalyq zeı­netaqy tólem­der 5 388 teńgege de­ıin kóterildi. Zeınet­aqynyń orta­sha mólsheri 17 366 teńgege jetti. Memleket basshysynyń 2009 jylǵy 6 naýryzdaǵy “Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa” atty Qazaqstan halqyna Joldaýy sheń­berinde respýblıka bıýdjetinen halyqty jumyspen qamtý jáne jumyssyzdyq deńgeıiniń eleýli ósýin boldyrmaý maqsatynda 134,7 mlrd. teńge bólip, ol “Jol karta­syn” iske asyrý sheńberinde paı­dalanyldy. Jol kartasynyń ınvestısııa­lyq jobalaryn iske asyrý bastalǵaly beri 258 585 jumys orny ashylyp, 247 822 adam jumyspen qamtyldy. Alaıda, Úkimetke jáne onyń daǵdarysqa qarsy sharalaryna oń baǵa bere otyryp, biz depýtattar, Úkimet esebin qaraý barysynda qozǵalǵan jáne talqylanǵan prob­lemalyq máselelerdi aına­lyp óte almaımyz. Esepti talqylaǵan kezde damý­ǵa arnalǵan nysanaly transfert­terdi bólýge qatysty máselelerge basa nazar aýdaryldy. Bul rette, bıýdjet qarajatynyń edáýir ıgerilmeýi nysanaly transfert­ter­ge keletinin atap ótken jón. Búgingi kúni 16 óńirdiń tek qana tórteýi ózin-ózi qamtamasyz etedi, al 12 óńir dotasııalyq bolyp tabylady. Depýtattar qazirgi tańda dotasııalyq óńirlerdiń ózin-ózi qamtamasyz etýine qol jetkizý jóninde qandaı da bir saıasattyń joq ekendigin ádil atap ótti. Osy máselede, múmkin, Úkimet óńir­lerdi sýbvensııalyq sanattan shyǵý úshin kótermeleıtin naqty sharalardy pysyqtaýy qajet shyǵar. Bul máseleni sheshýde óńirlerge ortalyqtan daıyn qarajatty kútpeı-aq, ózderiniń ishki qorlaryn barynsha paıda­lanýǵa múmkindik beretin júıelik kózqaras qajet. Esepti talqylaǵan kezde kóptegen máseleler daǵdarysqa qarsy sharalar sheńberinde Ulttyq qordan 120 mlrd. teńge alǵan “UBH “QazAgro” qyzmetine baılanysty boldy. Depýtattar bul memlekettik qarajattyń qanshalyqty tıimdi paıdalanyl­­ǵanyna, qandaı nátıjelerge qol jetkizilgenine, qansha joba iske asyrylǵanyna, sondaı-aq ne iske asyrylmady jáne sebebi ne ekendigine yqylas qoıdy. Neǵurlym kóp talqylanǵan jáne depýtattar kóbirek kiná qoıǵan másele bıýdjet qarajaty­nyń 60,1 mlrd. teńge somasynda ıgerilmeýine qatysty boldy: onyń ishinde 59,4 mlrd. teńge bıýdjettiń shyǵys bóligin iske asyrǵan kezde oryn alsa, 0,7 mlrd. teńge bıýdjet kredıtteri boıynsha qalyptasty. Árıne, ıgerilmegen qarajat­tyń belgili bir bóligi obektıvti sebepterge baılanysty: memleket­tik satyp alý nátıjeleri boıyn­sha únemdeý, baǵamdyq aıyrmanyń ózgerýi, ókildik jáne issapar shyǵystaryn qysqartý jáne t.b. Biraq, kóptegen jaǵdaılarda bul ákimshilerdiń óz kinásinen bolǵanyn aıtqan jón. О́ńirlerge barǵan ýaqytta depý­tattar aldynda sheshýi respýb­lı­kalyq qarajaty esebinen qarjy­landyrýdy talap etetin problema­lyq máseleler qoıyla­dy. Alaıda, bıýdjetti bekitken kezde halyqtyń áleýmettik eleýli problemalaryn sheshýge baǵyttal­ǵan kóptegen de­pý­tattardyń usynystary Úkimet­tiń qoldaýyn­syz qaldy jáne olarǵa bıýdjetten qarajat bólin­bedi. Sonymen birge bıýdjettiń oryndalý nátıjesin qaraǵan kezde biz bıýdjet qara­jatynyń aıtar­lyqtaı ıgerilmeı qalý jaǵdaı­larymen kezdesemiz jáne osy oraıda bul úshin eshkim jaýap bermeıdi, bul óz kezeginde qarjy tártibine áser etedi. Osyǵan oraı, depýtattar bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalanǵany úshin zańnamalyq deńgeıde derbes jaýapkershilik belgileýdi usyndy. Nátıjege baǵdarlanǵan bıýd­jet jasaýdy engizgen kezde memlekettik organdar óz jumysyn túbegeıli qaıta qurady jáne óz isiniń maqsatyna jáne nátıjesine basa nazar aýdarady, bıýdjet baǵ­darlamalary damýdyń strate­gııa­lyq maqsatymen qatań baı­la­nysty bolady, al bıýdjet re­sýrstary tıimdi jáne sapaly nátıjelerge qol jetkizýge bóli­nedi dep boljandy. Joǵaryda aıtylǵandardan kórip otyrǵanymyzdaı, bıýdjet júıesin reformalaýdy júrgize otyryp, biz áli jańa­sha jumys isteýdi úı­rene alma­dyq. Sony­men qatar, 2009 jyl­ǵy bıýdjet­tiń atqa­rylý qory­tyn­dy­lary úsh jyl­dyq bıýdjetti iske asyr­ǵan kezde bıýd­jet baǵdar­lama­la­ry­­nyń ákim­shileri ja­ńa kóz­qa­rastardy paıda­lana almaǵa­nyn kór­setti jáne tıi­sinshe tıimdi jáne sapaly nátı­jeni qamtamasyz etý jónin­degi túpki maq­satqa áli qol jetkizilgen joq. Múmkin, bıýdjetti oryndaýǵa baılanysty mundaı jaǵdaıdyń sebebin bıýdjetti josparlaý qate­likterinen izdegen jón bolar. Osy máselede bıýdjettiń atqa­rylýy tórt kezeńniń: josparlaý­dyń, oryn­daýdyń, tekserýler men túze­týshi is-qımyldardyń birligin qamtamasyz etetin júıeli kózqaras qajet. Osyndaı kózqaras sheń­berinde árbir bıýdjettik sıkl aldyńǵy bıýd­jettik sıklde al­dyn-ala ma­qul­danǵan tıisti jylǵa ar­nal­ǵan orta merzimdi qarjy jos­parynyń negizgi ólshemderin qa­raý­dan, syrt­qy faktorlar men jaǵ­d­aılaryna taldaý jasaýdan, jospar jasalyp otyrǵan jyldaǵy negizgi bıýdjet­tik kórsetkishterge engiziletin ózgeris­terdi negizdeý­den, sondaı-aq kelesi jyldarǵa arnal­ǵan bıýdjet­tik jo­ba­laýlarǵa túzetý engizýden nemese olardy ázirleý­den bas­talýy qajet. Bıýd­jetti memleket­tik saıasattyń maq­sattary men josparlanatyn nátı­jelerin negizge ala otyryp qa­lypt­astyrý qajet, al bıýdjet shy­ǵystary bıýd­jettik baǵdarla­malar sheń­berinde túpki nátıje­lerge qol jetkizýge qyzmet etýi tıis. Tólebek QOSMAMBETOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylym­darynyń kandıdaty.