Atalǵan baıqaýǵa Reseıde turatyn aqynnyń tikeleı urpaǵy keledi eken degendi estip eleń ete qaldyq. Maqsatymyz tektiniń tuıaǵyn óz kózimizben kórip, áńgimege tartý edi. Oǵan dáneker bolǵan Abaı mýzeıiniń qyzmetkeri Meıramgúl Seıitjaparqyzy ekenin aıta ketken jón.
– Amangeldi Ahmetqalıuly, sizden Kókbaı atanyń urpaqtary jóninde suraıyn dep edim...
– Kókbaıdan eki bala boldy. Bir ul, bir qyz. Men uly – Ahmetqalıdyń balasymyn. Kókbaıdyń nemeresimin. Meniń ákemniń bes balasy bolǵan, qazir sodan úsheý qaldyq. Al qyzy – Qalysh. Onyń uly – Tóken Nurtazın. Jıenim Tókenniń tórt-bes balasy bar. Bireýi – Qarlyǵash Nurtazına. О́zi jýrnalıst, bálkim biletin de shyǵarsyz. О́zimniń bir ulym, bir nemerem bar. Biz Ombyda turamyz.
– Ombyǵa qalaı baryp júrsiz?
– 1961 jyly mekteptiń sońǵy qońyraýynda dırektor: «Bıyldan bastap 11 jyl oqısyńdar» dedi. Ol kezde 7-synypta jáne 10-synypta mektep bitirý keshi bolatyn. Sony estigen soń on shaqty ul-qyz aryz jazyp, mektepten ketip qaldyq. Endi qaıda barý kerek? О́zim Semeıde, Ertistiń jaǵasynda dúnıege kelgenmin. Týǵan qalamdy óte jaqsy kóremin. Ol kezde 3 jyldyq ýchılıshe bolatyn. Bylaısha aıtqanda, tolyq orta, alǵashqy arnaıy bilim beredi. Men sonda keme júrgizý mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Ol kezde keme tarıh qoınaýyna sińip bara jatqan. О́ıtkeni dızelmen júretin sý kólikteri damı bastaǵan edi. Sondyqtan biz alǵashqy rýldi motorıst maman bolyp shyqtyq. Birde Ombyǵa, sosyn Tobyl qalasyna, Tarǵa júzip bardyq. Odan keıin ómirdiń aǵysymen júzdik... On jeti jasymda kettim, sodan beri Ombyda turam. Oıymda qazaqsha jaqsy jetkize almaı qalam ba dep BAQ ókilderinen alystaý júremin.
– Qazaqshańyz jaqsy eken. Sonymen Ombyǵa baryp, nemen aınalystyńyz? Ol jaqta turaqtap qalýǵa ne túrtki boldy?
– Men sol Semeıde jumys istep júrgende úı kezegine turdym. Meniń kezegim kelip qalǵanda, mekeme bastyǵy «Sen áli jassyń, myna bir kári kapıtan zeınetke shyǵyp jatyr. Bul úıdi soǵan bereıik te, sen kúte tur» deıdi. «Joq, men kúte almaımyn, balaly boldym», dedim. Aıaǵy daý-damaıǵa aınalyp, qysqasy, sol keme sharýashylyǵyndaǵy jumysymnan shyǵyp kettim. Ol kezde Ombyda Ertistiń ústinen kópir salyp jatqan. Sol jaqqa, katerlerge qutqarýshy bop jumysqa ornalasatyn boldym. Birde gazet oqyp otyrsam, Sverlovsk zań ınstıtýty oqýǵa qabyldaý týraly habarlandyrý jarııalapty. Prokýratýrada keshki oqý bolatyn, soǵan qujatymdy tapsyryp, zań salasyna aýystym. Aldymen halyq sotynda on jyl istedim. Eki-úsh márte halyq sotyna saılandym. Keıin jańa zań qabyldanyp, Prezıdent ókimimen taǵaıyndalatyn boldy. Odan soń oblystyq sotta on bes jyldaı qyzmet atqardym. 2010 jyly otstavkaǵa kettim. Qazir zeınetkermin.
– Balalaryńyz Ombyda tura ma, olardyń qazaqshasy qalaı?
– Iá, Ombyda bárimiz birge turamyz. Pedıatr-dáriger. О́kinishke qaraı, balam qazaqshany umytyp qaldy. Úsh jasyna deıin Semeıde sheshemniń qolynda boldy. Sonda kórshilerimiz «Úıińe qaıt, seniń balań oryssha jylaýdy da bilmeıdi» dep aıtatyn, qazaqshadan basqa biraýyz bilmeıtin. Balabaqshaǵa barǵan soń oryssha úırenip aldy. Men reıste jumysbasty bolyp júrip ony anda-sanda kóretinmin, qystygúni ǵana birge bolamyz, al jazdygúni tipti kezdespeımiz. Solaı ósti. Qazir nemerem Ernazar 7-synypta oqyp júr. Dám tartyp, mine, Semeıge keldik, atamnyń basyna baryp qaıttyq. Qazaqsha qarapaıym sózderdi biledi, biraq áńgimelese almaıdy. Olar túgil meniń jaǵdaıymdy kórip otyrsyz ǵoı...
– Elge qaıtý oılaryńyzda bar ma?
– Endi bylaı oılap kórińiz, men on jeti jasymnan beri Ombydamyn. Bala, nemere, jıenderim sonda. Bárin tastap men qaıda baramyn? Munda kimim bar? Bir apaıym ǵana qaldy, odan basqa eshkim joq.
– Omby qalasynda qazaqsha bilim beretin mekemeler bar ma?
– Ombyda qazaqtar kóp, sany jaǵynan orystardan keıin ekinshi orynda. Omby qazaqtarynyń basyn qosatyn etno-mádenı uıym bar. Biraq onda ana tilimizde bilim beretin joǵary oqý orny, kolledj joq. Qazaq tilin úıretetin ortalyqtar jumys isteıdi. Ondaǵylar meniń nemeremdi de ákelińiz, úıretemiz dep aıtady. Oǵan nemerem qazir oqý oqıdy, jattyǵýǵa barady. Jazǵa shyqqansha qoıa tursyn deımin.
– Endi ákeńizge oralaıyq, ol kisi de 30- jyldary qýǵyn-súrgin kóp kórgen tárizdi?
– Ákem Ahmetqalı da kezinde jap-jaqsy óleń jazǵan. Biraq jazǵanyn bizge kórsetken joq. Jýyrda ol kisiniń eki dápterin taýyp aldym. Arab grafıkasymen (tóteshe – B.Q) jazylǵandyqtan onda ne jazylǵany áli beımálim. Ákemniń óleńderi me, álde Kókbaı atamnyń óleńderi me, bilmeımin.
– Ákeńizdiń derekterin taptyńyz ba?
– Taptym. Qazaqstannyń bas prokýratýrasy 1989 jyly aqtaǵan eken. Men muny bilmeppin, bir kúni Almatydan sot ókimi keldi. Sol kisi sottyń tóraǵasymen sóıles dedi. Sol ýaqytta Reseıde ákimshilik zań shyqty. Qazaqstanda ondaı shyǵa qoımaǵan kez. Ákemniń qujattaryn izdedim, Semeıde prokýratýrada boldym, búkil jerden izdedim, arhıvterdi aqtardym. Sóıtsem ol kisi KarLag-ta 3 jyl otyrypty. Qaraǵandyǵa bardym, onda da qujattary joq. Sodan álgi Almatydan kelgen sotqa tapsyrdym. Bir aptadan soń ol: «Tabyldy, ákeńizdiń qujaty Almatynyń arhıvinde» deıdi. Almatyǵa qalaı barǵanyn bilmeımiz. Sóıtip, Omby prokýratýrasyna aıtyp, suraý saldyrdym. Keldi. Qylmystyq isin qarap, oqyp shyqtym. О́zimizdiń aǵaıyndardyń bos sózi eken. «Ahmetqalı bylaı aıtqan, solaı aıtqannan» basqa áketip bara jatqan bálendeı eshteńe joq. Qylmystyq jaýapkershilikke tartatyndaı esh aıyp tappadym. Zaman solaı bolǵan shyǵar...
– Omby qazaqtyń tarıhı derekteri kóp saqtalǵan jer ekeni belgili. О́ıtkeni Semeı Batys-Sibir general gýbernatorlyǵyna qarady ǵoı deımin. Osy rette Kókbaı ata jóninde qolyńyzǵa eshteńe túspedi me?
– Ombynyń oblystyq arhıvinde Qazaqstanǵa qatysty derek kóp. Tarıhı derekterdiń kóbi sonda saqtalǵan. Al Kókbaı atamyzdyń Muqyr bolystyǵy boıynsha bıler soty bolyp saılanǵany jóninde qujat jáne general-gýbernatordyń «bitistirýshi sot bolyp taǵaıyndalsyn» degen buıryǵy tabylǵan.
– Ákeńiz Ahmetqalı týraly izdestirip edim. Tegi – Qajybaev bolypty. Sonyń sebebin aıtyńyzshy?
– Ákem túrmeden shyqqan soń jumysqa turady. Jumys istep júrgen jerleri onyń bir jarym aıdan keıin sottalǵanyn biledi de, túrli syltaý taýyp, jumystan shyǵaryp jiberedi eken. Kókbaı qajynyń uly ekenin bilgen. Sodan amalsyz Qajybaev dep famılııasyn ózgertedi. Biz solaı Qajybaev boldyq. KarLag-tan shyqqan soń soǵysqa attanypty. Soǵysqa da Qajybaev bop ketken. Qan-qasap qyrǵynnan aman-esen keldi, biraq bir qolynan jaralanyp, shyntaǵyn snarıady julyp ketipti. Qolyn moınyna asyp, kóterip júretin. Ákem 1970 jyly 64 jasynda dúnıeden qaıtty.
– Qazir de tegińiz Qajybaev pa?
– Joq, qazir Kókbaev. Sot bop istep júrgenimde, famılııamdy ózgertip aldym.
– Ýaqyt bólip, áńgimeleskenińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
Abaı oblysy
