Bul Qarjylyq monıtorıng agenttigi qolǵa alǵan bastama. Sonyń aıasynda qaladaǵy kolledj ben joǵary oqý orny stýdentterine «Qarjylyq qaýipsizdik negizderi» taqyrybynda mańyzdy dárister oqyldy. Ondaǵy basty maqsat – jastardy qarjylyq alaıaqtardan qorǵaý, olardyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý men der kezinde durys sheshim qabyldaýǵa úıretý.
Máselen О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetinde Shymkent qalasy boıynsha Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi jedel ýákili podpolkovnık Kamılhan Ismaılov dáris oqyp, qarjylyq qaýipsizdik, drop uǵymy, alaıaqtyq túrleri men qarjy pıramıdalarynan saqtaný joldary jaıynda keńinen aqparat berdi.
Jalpy alaıaqtyq máselesi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń da nazarynda. Memleket basshysy únemi el azamattarynyń, ásirese jastardyń qarjylyq saýatyn arttyrý, olardy alaıaqtyqtan saqtaý úshin turaqty túrde túsindirý jumystaryn júrgizý qajettigin eskertip keledi. Sondyqtan uıymdastyrýshylar bul bastama jastarǵa úlken kómegin tıgizedi degen senimde. Spıkerler «XXI ǵasyrdaǵy sandyq tuzaqtar», «Droptar degen kimder?», «Qarjylyq pıramıdaǵa qalaı aldanbaýǵa bolady?», «Onlaın nesıe jáne onyń qaýpi» taqyryptarynda dárister oqydy. Jáne ony stýdentterge qarapaıym mysaldar, beınerolık, suraq-jaýap oıyndary men ınteraktıvti trenıngter arqyly túsindirip berdi.
Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń resmı derekterine súıensek, byltyr elimizde 29 qarjylyq pıramıda anyqtalyp, 327 alaıaqtyq chat buǵattalǵan. Bul chattarǵa qatysýshylar sany 1,5 mıllıonnan assa, olardyń kópshiligi jastar ekeni málim boldy. Al úshinshi megapolıste alaıaqtyqqa qatysty ister ózge óńirmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı kóbeıgen.
Shymkent qalasy ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń basqarma basshysy Muhamedqasym Ospanovtyń aıtýynsha, Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń bastamasymen elimizdiń barlyq óńirinde 6-10 sáýir aralyǵynda keń aýqymda túsindirý jumystary júrgiziledi. Sonyń nátıjesinde jastar arasynda ınternet-alaıaqtyqtyń, onyń ishinde dropperlik pen qarjy pıramıdalarynyń keń taralýyna jol berilmeıdi degen úmit bar. Memleket osylaısha qarjylyq qaýipsizdikke mán berip otyr.
О́z kezeginde alaıaqtyqtan qorǵaný baǵytynda shaharda belsendi jumystar atqarylyp jatyr. Aıtalyq Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń uıymdastyrýymen 6 joǵary oqý orny men 39 arnaýly bilim berý mekemesinde stýdenttermen kezdesýler ótkizildi. Onda alaıaqtar qoldanatyn aıla-tásilder, qarjy pıramıdalarynyń negizgi belgileri, sondaı-aq olarǵa qalaı qarsy turý kerektigi jaıynda jan-jaqty túsindirildi.
«О́kinishke qaraı, qazir Shymkent qalasy respýblıkadaǵy qarjylyq alaıaqtyqqa qatysty tirkelgen ister sany jaǵynan aldyńǵy orynda tur. Sondyqtan osy máseleniń aldyn alý, boldyrmaý maqsatynda jastarmen belsendi túrde aqparattyq jumys júrgizip otyrmyz. Bul bastama stýdentter úshin óte paıdaly bolmaq ári olardyń tarapynan keri baılanys bolady dep senemiz» dedi ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń basqarma basshysy.
Byltyr departament 24 qarjy pıramıdasyn áshkerelep, olardy jarnamalaǵan 300-den astam ınternet-resýrsty buǵattaǵan. Sonymen qatar, alaıaqtardyń qolyna túspeı saqtalyp qalǵan «fıshıng» sıpatynda 1,5 mıllıon shamasyndaǵy habarlama anyqtaldy. Sondaı-aq alaıaqtyq boıynsha qalada bıyl úsh qylmystyq is qozǵaldy. Bul isterde aınalymda bolǵan qarajattyń jalpy somasy 1 mıllıard teńgeden asyp, onyń 170 mıllıon teńgeden kóbi memleketke qaıtaryldy, al qalǵan qarajat pen múlikke tyıym salyndy.
«Alaıaqtardyń basty nysanasy – jastar men jumyssyz azamattar sondaı-aq zeınetkerler. Olar osy atalǵan toptaǵy kisilerdi tez ári ońaı paıda tabýǵa qyzyqtyrady, joǵary paıyzben kiriske kenelýge ýáde beredi, sóıtip halyqtyń senimine ábden kirip alady. Mundaı alaıaqtyq shemalarmen kúresý úshin biz árbir azamattyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrýdan bastaýdy jón kórdik» dedi ekonomıkalyq qylmystardy tergeý qyzmetiniń ókili M.Ospanov.
Mamandardyń aıtýynsha ınternet alaıaqtar kóbinese shetelde otyryp jumys isteıdi. Sondyqtan olarmen kúresý, aldap alǵan aqshalaryn ıelerine qaıtaryp berý óte qıyn. Budan qutylýdyń eń ońaı joly alaıaqtarmen eshqandaı jaqyn baılanysqa shyqpaý. Keıbireýler ótirik qońyraý shalady. Nemese áleýmettik jelige silteme arqyly ótip tanysy qatysyp jatqan bir baıqaýǵa qoldaý bildirip jiber dep te quryǵyna baılaýǵa tyrysady. Osynyń bárine aldanyp qalmaý kerek. Sondyqtan qarjy salasynyń mamandary azamattardy óte muqııat bolýǵa shaqyrady. Ásirese búgingi sıfrlyq tehnologııa óristegen zamanda kez kelgen adamnyń bet-beınesin jasap, daýysyn uqsatyp áleýmettik jelige salyp jiberý op-ońaı. Onyń ústine kompıýterdiń qulaǵynda oınaıtyn alaıaqtar ózderi qurbandyqqa tańdaǵan kez kelgen adamnyń derekterin qajetti bazalardan qınalmaı taýyp ala alady. Sebebi eshkimge tańsyq emes, bul kúnde azamattar elektrondy sıfrlyq kilt arqyly barlyq qujatty rásimdeıdi. Bankten de nesıeni onlaın rejıminde alyp júr. Sol úshin osynyń barlyǵy alaıaqtar úshin taptyrmas olja.
Sondyqtan mamandar jastardy árkez abaı bolýǵa shaqyryp otyr. Sebebi sońǵy jyldary «jumys usynamyz», «aqsha tabýdyń ońaı joly» degen jarnamamen jastardyń senimine kirip olardyń jeke málimetterin bógde adamdarǵa bergen, artynsha ózderi de zańnyń aldynda jaýapty bolǵan jaǵdaılar kóbeıip barady. Qarjylyq monıtornıg agenttigi uıymdastyrǵan is-sharaǵa óner salasyndaǵy tanymal tulǵalar da qoldaý kórsetip, alaıaqtan qorǵanýǵa qatysty ómirlik tájirıbelerimen bólisti. Aıtalyq, jastardyń yqylasyna bólengen «Mıllıon» jaıdarman komandasy men ánshi Machenski sahna tórinde ózderiniń alaıaqtardan qalaı qorǵanatyny jóninde qupııalaryn aqtardy. Olar jastardy áleýmettik jelilerde kún saıyn taralyp jatqan kúmándi siltemeler men usynystardan saq bolýǵa shaqyryp, mundaı jaǵdaıda adam ózin qalaı ustaýy kerektigi týraly naqty keńester berdi.
