Mańyzy joǵary ınfraqurylym

«Nurly jol» – basty baǵdarymyz

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2030» Joldaýynda: «Tarıhı turǵydan alǵanda, elimizdiń aýmaǵy arqyly Shyǵystan Batysqa jáne keri qaraı kólik legi toqtaýsyz ótip jatty, al olardyń jyljý jıiligi búgingi kúni de saıabyrsıtyn emes. Qazaqstannyń mindeti otandyq kólik jáne kommýnıkasııa kesheniniń básekelestik qabiletin jáne aýmaǵymyz arqyly ótetin saýda leginiń ulǵaıtylýyn qamtamasyz etýde jatyr. Belgili bir dárejede bul sala birshama damyǵan, al uzaq merzimdi keleshekte jan-jaqty ósý strategııasyna ilesýge tıis, munyń ózi ulttyq rynokty jan-jaqty jetildirýge jáne bizdiń kólik jáne kommýnıkasııalyq qyzmetimizge den qoıatyn jańa rynoktar izdeýge saıady. Bul strategııa avtomobıl jasaý, týrızm, qyzmet júıesi, jol jáne kúrdeli qurylys salalaryn barǵan saıyn damyta berýge jáne otandyq ónimniń ózindik qunyndaǵy kólik shyǵynyn kemitýge járdemdesetin bolady», dep kórsetilgen. Ejelden bastap Uly Jibek joly Eýropa men Azııany kerýen jolymen baılanystyryp, Batys pen Shyǵys órkenıetiniń ózara yqpaldasyp damýyna múmkindik berdi. Barlyq dáýirlerde bul baǵyt erikti qaıyrymdylyq joly boldy. Eger qazirgi kezde temirjol magıs­traldary anyq belgilengen bolsa, avıasııalyq júıe men avtokólik ınfraqurylymy únemi ózgeristerge ushyrap otyr, osylaısha, Uly Jibek jolyndaǵy avtokólikter kerýenderi memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýy­nyń joǵary deńgeıin únemi qana­ǵattandyryp otyrýǵa ázirge jaramsyz dep qarastyrylýda. Joldar – memleket ınfra­qu­ry­lymynyń eń mańyzdy ele­­mentteriniń biri. Elimizdiń eko­nomıkalyq órkendeýi men qor­ǵanýǵa qabileti jol jelileri da­mýynyń deńgeıine tikeleı táýeldi. Osyǵan baılanysty, Qa­zaqstan Prezıdenti joldardy salý men jóndeýdi memlekettiń basym tapsyrmalarynyń biri retin­de alǵa qoıdy. Sonymen birge, Qa­zaqstan avtokólik salasynyń negizgi máseleleriniń biri – jol tósemderiniń júrip ótý qabiletiniń tez tozýy. Avtokólik joldarynyń tehnıkalyq jaǵdaıynyń tómendeýi jol qurylysyn jetkiliksiz deńgeıde qarjylandyrýmen tyǵyz baılanysty. Qazaqstannyń tarıhı jańa­rýyndaǵy túbegeıli ózgerister ulttyq qaıta damý, ǵylymı tanym, qazirgi zamanǵa saı ulttyq-memlekettik qurylys tájirıbesi prosesterin tabandylyqpen uǵynýdy qajet etedi. Qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­na aıryqsha áser etetin memlekettiń saıası jáne ekonomı­kalyq qyzmeti. Naqty dálelden­gen, durys baǵdarlanǵan saıa­sat qoǵamnyń ekonomıkalyq, ǵy­lymı-tehnıkalyq jáne máde­nı kúsh-qýatynyń ósýine yq­pal jasaıdy, sonymen birge, táýel­sizdikti nyǵaıtý, jetildirý men qoǵamdy túbegeıli ózgertýdiń alǵysharttarynyń biri. Kólik jáne kommýnıkasııalyq keshendi damytý eldiń geostra­te­gııalyq, Eýropa men Azııa ara­s­yn­­daǵy tranzıttik kópir bolyp sanalatyn ornalasý basym­dyǵyn tolyǵymen paıdala­nýyn qamtamasyz etýi tıis. Júk legi­niń jyldam ótimdi­li­gin uıym­dastyrýdyń tıimdi jaǵ­daılaryn engizý úshin kórshilermen naqty kelisimdi damytý qajet. Álemdik jáne aımaqtyq el­derdiń saıası jáne ekonomıkalyq qurylymdarymen keń kólemde ózara baılanys jasaı otyryp, ishki úderisterdi damytý Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıası qyzmetiniń ulttyq kólik saıasatynyń obektıvti quramdas bóligi bolyp tabylady. Qazaqstan teńizge tikeleı shyǵa almaıdy, ózge elderdiń teńiz joldaryn paıdalaný úshin kórshiles elderdiń terrıto­rııasyn kesip ótedi. Memlekettik-terrıtorııalyq qu­­rylymdy, ishki jáne syrtqy na­ryqty qalyptastyrýdyń qýat­ty faktory retinde kez kelgen qoǵamda mańyzdy bolyp sanalatyn, bul jerde Ortalyq Azııa memleketteriniń kólik salasyndaǵy ózara yqpaldasý problemasynyń erekshe ózektiligin aıtý kerek. Kólik elimizdiń barlyq sharýashylyq salalaryn biriktiredi, aımaqtardyń qajetti baılanysyn qamtamasyz etedi. Kólik faktory tek halyq­aralyq deńgeıde ǵana emes, son­daı-aq, memleketishilik eńbek bólinisinde de úlken mańyzǵa ıe. Qazaqstan terrıtorııa­sy keń aýmaqty alyp jatyr. Ár­bir aı­maqtyń tabıǵı ózge­sheligi, qa­lyptasqan qurylymdyq ereksheligi bar. Olardyń árqaısysynyń ózine tán ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılary qalyptasqan. Sońǵy jyldardaǵy Qazaqstannyń eko­nomıkalyq damýynyń nátıjesin taldaý kezinde, aımaqtardyń ekonomıkalyq transformasııalanýy úderisinde, olardyń jalpy memlekettik, qurylymdyq, bıýd­jettik-salyqtyq jáne aqsha-nesıelik saıasatqa ártúr­li qaty­nasynda ózine tán erekshelikteri oryn alǵandyǵy anyqtalǵan. Qazaqstannyń bolashaqqa qadam basýyn, naqty, kólik kommýnıka­sııasy qamtamasyz etedi. Qazirgi kezde tasymaldaý baǵyttarynyń keń tańdaýyn, sonymen birge, jańadan ashylǵan nemese jaqyn arada ashylatyn baǵyttardy, basqa da múmkin bolatyn baǵyttardy daıyndaýǵa qatysty usynystardy eskere otyryp, aımaqta oblystyń kólik tasymalynyń qazirgi jaǵdaıyn baǵalaýdyń, qoldanystaǵy mar­shrýttardyń jumysyn tıimdi qamtamasyz etýdiń, bolashaqta qandaı durys jáne basym balamaly nusqany paıdalanýdyń, kidirissiz qandaı sharalardy qolǵa alý kerektigin aıqyndaýdyń qajettiliginiń ýaqyty jetti. Qazirgi kezde júk legi úsh jolmen Reseı arqyly ótedi, onda keleshegi bar, Úndi jáne Tynyq muhıttarynyń teńiz porttaryna shyǵýdyń balama joldaryn qarastyrý kerek. Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń kólik kommýnıkasııasyn damytý tek qana ekonomıkalyq emes, saıası problemalardyń biri. Onyń durys sheshilýine Qazaqstan, sondaı-aq, aımaqtyq jáne álemniń aldyńǵy qatarly elderi de múddeli. Kólik kommýnıkasııasyn damytý HHI ǵasyrdaǵy óndiristiń terrıtorııalyq ornalasý júıe­sin­degi ózgeristerge baılanysty oryn alǵan problemalardyń óz sheshimin tabýyna septigin tıgizedi. Búginde kólik tasymalynyń jetkilikti damymaýynyń saldarynan, turǵyndardy aýyl sharýashylyǵy men ónerkásip ónimderimen tolyq jabdyqtaý múmkin bolmaı otyr. Eksporttyq-ımporttyq operasııalardy júrgizý kólemine keri áserin tıgizýde. Kólik jáne kólik kommýnıkasııasyn damytý – Qazaqstandy álemdik qaýymdastyqqa tartý­dyń, respýblıkaǵa sheteldik ın­ves­torlardyń nazaryn aýdarýdyń kepili. Kólik kommýnıkasııasyn damytý tikeleı sharýashylyq qajettilik, sonymen birge, ekonomıka men mádenıettiń basqa da salalaryn, jetildirilgen kólik kommýnıkasııasyna táýeldi, ásirese, týrızmdi damytý úshin qajet. Belsendi kólik saıasatyn júrgizgennen keıin, Qazaqstan úshin kólik salasy óz zańdylyqtary men erekshelikteri bar memlekettik jáne qoǵamdyq qyzmettiń derbes salasy bolyp qalyptasty. Elimiz bar bolǵany onshaqty jyl ishinde maqsatty jáne júıeli túrde ulttyq múddege saı keletin, álemdik qaýymdastyqta elimizdiń jaǵdaıy men bedelin arttyratyn, derbes áreket etýdi uıymdastyrý men qoldaný júıesin jasady. Qazaqstannyń kólik sala­syn­daǵy saıası baǵdary eń aldymen, memleket pen qoǵamnyń aldynda turǵan mańyzdy, ómirlik máni bar tapsyrmalardyń oń sheshim tabýyna baǵyttalǵan: senimdi qaýipsizdikti qamtamasyz etý, turaqty túsim beretin ekonomıkany damytýǵa eń joǵary deńgeıde qolaıly jaǵdaı jasaý, turǵyndardyń turmystyq deńgeıin kóterý. Qazaqstan álemge aıqara ashyq, óziniń barlyq saladaǵy syrtqy baılanystaryn belsendi jáne dáıekti damytýǵa, halyqaralyq uıymdar sheńberindegi baılanystaryn kúsheıtýge umtylýda. Elimizdiń osylaısha syrtqy saıasatty nyǵaıtýǵa umtylysy, ulttyq múddeni qorǵaý men júzege asyrýdy qamtamasyz etýge, respýb­lıka aınalasynda qaýipsizdik aımaǵyn qurýǵa, jaqsy kórshiles jáne yntymaqtastyq qarym-qatynas ornatýǵa qabiletti, ózara tıimdi memleketaralyq qa­tynastardy ornatýǵa baǵyt­tal­ǵandyǵymen túsindiriledi. Bizdiń memleketimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy eń basty artyq­shylyq – utymdylyq, elimizdiń ishki damýyna qajetti máseleler men qajettilikterge der kezinde kóńil bólý. Syrtqy saıasat mátininde kólik kommýnıkasııasyn tańdaý máselesi, kólik strategııasynyń mazmuny men mánin zertteý kórsetkendeı, aımaqtyq mem­le­ketterdiń múddelerine nuqsan keltir­mesten, tabıǵı jáne ekono­mı­kalyq kúshpen, resýrstarmen halyqty tolyq qamtamasyz etý aınalymyn júzege asyrýdyń, ózekti máselelerin sheshýdiń birden-bir quramdas bóligi bolyp tabylady. Álemniń damyǵan elderi men aımaqtyq memleketter úshin kólik kúrejoly úzdiksiz aǵymmen energetıkalyq shıkizat pen basqa da júkterdiń kóp bóligin tasymaldaýshy, olardyń óndiristik kúsh-qýaty qyzmetin qamtamasyz etýshi retinde úlken mánge ıe. Elimiz úshin basym mánge ıe máselelerdiń biri – kólik júıesin ishki jáne álemdik naryqqa erkin kirigýin qamtamasyz etetin baǵytta damytý. Qazaqstannyń aımaqtaǵy kólik saıasatyn júzege asyrýda at­qarǵan qyzmeti az emes: salys­­tyrmaly qysqa ýaqyttyń ishin­de kólik salasyndaǵy jahan­dyq prob­lemalarǵa álemdik jurt­shylyqtyń nazaryn aýdarýǵa septigin tıgizdi. Respýb­lıka­myz­dyń saıasattaǵy osy jetis­tik­teri qazirgi tańdaǵy oryn alǵan aýyrt­palyqtardy jeńýmen tolyqtyrylýy qajet, nátıjesinde utymdy kólik saıasatyn paıdalaný men qalyptastyrýǵa, búkil álem men aımaqtar múddesine saı keletin kólik kommýnıkasııasyn damytýdy josparlaýǵa qol jetkizýge múmkindik týyndaıdy. Kólik saıasatynyń ıntegraldyq júıesi – Qazaqstannyń syrtqy saıası qyzmetiniń strategııalyq resýrsy. Sondyqtan, halyqaralyq kólik kommýnıkasııasy jelilerin keńeıtý Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne saıası basymdylyǵyn arttyrýy tıis, ol úshin syrtqy saý­da-sattyqta taýar aınalymy úrdi­sin aıtarlyqtaı jedeldetý jáne osyǵan ketetin tikeleı jáne ja­nama shyǵyndardy azaıtý, respýb­lıkalyq bıýdjetke túsetin valıý­ta­lyq túsimniń úlesin ulǵaıtý sekildi máseleler nazarda turýy tıis. Nurlan KÁRIBAEV, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. ASTANA.