EKOLOGIIаLYQ PROBLEMALARDY ShEShÝ – ÝAQYT TALABY

Keshe Májilis Tóraǵasynyń orynbasary V.Bobrovtyń jetek­shiligimen “Qazirgi bar ekologııalyq problemalar jáne onyń sheshilý joldary” atty Úkimet saǵaty bolyp ótti. Onda Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshimov baıandama jasady. Mınıstr 2007-2024 jyldarǵa arnalǵan ornyqty damýǵa kóshý tujyrymdamasynyń daıyndyq kezeńi oıdaǵydaı iske asyrylǵan­dyǵyn erekshe atap ótti. Onyń málimetine qaraǵanda, sharýashylyq qyzmetterin toqtata turýǵa qatysty 210 materıal sotqa jiberilgen. Aǵymdaǵy jyldyń tórt aıynda azamattarǵa jalpy somasy 726 myń teńgege 110 ákimshilik, al laýazym­dy tulǵalarǵa 13 mıllıon teńgege 622 aıyppul salynypty. Qatań sharalar nátıjesinde qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndylar 6 paıyz jáne lastanǵan sýlar tógindileri 1,7 paıyz tómendetilgen. Sonymen qatar, túsken tólemder kólemi jyl saıyn artýda. Atap aıtqanda, 2008 jyly 66,5 mıllıard teńge, 2009 jyly – 85,2, 2010 jyldyń I jarty­jyldyǵynda 47,9 mıllıard teńge tólem qabyldanypty. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha eń tómengi tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn qarjylandyrý Batys Qazaqstan oblysynda (1,5 %), Pavlodar oblysynda (4,8 %), Qaraǵandy oblysynda (5,1 %), Aqtóbe jáne Soltústik Qazaqstan oblysynda (8 %) baıqalǵan. Halyqaralyq kómirtekti saýda alańyna qosylatyn ishki kómirtekti naryǵyn qurý úderisi elimizde de bastalyp, ol “Eýrazııalyq Saýda Júıesi” Taýarlyq Bırjasy” aksıonerlik qoǵamymen birlesip júrgizilýde. Taza Tehnologııalar Qory taza tehnologııalar boıynsha jobalardy qarjylandyrý úshin Qazaqstanǵa 1 mlrd. 269 mln. AQSh dollar kóleminde qarjy bólingeni belgili bolyp otyr. Nurǵalı Áshi­mov jahandyq ekologııalyq qor­dyń jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń qoldaýymen shamamen 100 mln. dollarǵa 12 tolyq kólemdi jobalar iske asyrylýda ekendigi­men de bólisti. Onyń ishinde jel ener­getıkasy, bıoalýandylyq, sýly-batpaqty alqaptar jáne bas­qa da naryqty damytý boıynsha jobalar da bar. Dúnıejúzilik Bankpen birlesip Qaraǵandy oblysy Shet aýdanyndaǵy qýań jerlerdi basqarý jobasy iske asy­rylsa, 2011 jyldan bastap osyǵan uqsas joba Qyzylorda oblysynda qolǵa alynatyn bolady. Elimiz ózenderiniń jartysyna jýyǵy kórshi memleketterden bas­taý alady. Osyǵan oraı ústi­mizdegi jyly 26-28 mamyrda Pekın qala­synda transshekaralyq sýlardyń sý sapasyn qorǵaý týraly kelisim jo­ba­syn eki eldiń (Qazaq­stan men Qytaı) tabıǵat qorǵaý vedomstvo mınıstrleriniń oryn­basarlary deń­geıinde talqy­laý boıynsha ar­na­ıy otyrys ótken-di. Sondaı-aq Aral­dy qut­qarý halyq­aralyq qory­nyń Or­nyq­ty damýy jónin­degi memleketaralyq komıs­sııasy sheńberinde jumys júrgi­zilýde. 2010 jylǵy qazanda Asta­nada óte­tin 3-shi taraptar kon­­feren­sııa­syna jerústi kózderinen lastanýdy aldyn alý jónindegi hattamaǵa qol qoıý týraly ýaǵdalas­tyqqa qol jetki­zil­gen. Bıoalýan­dylyq monı­torıngin qosa alǵanda, Kaspıı teńi­ziniń qorshaǵan ortasy monı­torınginiń biryńǵaı avtomat­tandy­rylǵan memlekettik júıesin qurý usy­nylyp otyr. Eýrazııa sý ortaly­ǵynyń qyzmet etýi úshin Astana qalasynda sý sapasynyń zamanaýı zerthanasynyń qurylysy jospar­lanýda, dep erekshe atap ótti Qor­sha­ǵan ortany qorǵaý mınıstri. Taǵy bir belgili bolǵany, Reseı tara­pymen “Baıqońyr” kesheni aýma­­ǵynda elimiz zańnama talap­taryn saqtaýdy kózdeıtin jańa Hattama erejesi kelisilipti. Mı­nıstrlik ústimizdegi jyldan bastap ǵarysh aılaǵynda tabıǵat qorǵaý zańnamasyn saqtaýǵa alǵash ret tekseris júrgizýdi bastaǵan. Sonymen qatar N.Áshimov qal­dyqtardyń 30 mıllıard tonnadan asqandyǵyn, sonyń 100 mıllıon tonnasy turmystyq qatty qaldyq­tar (TQQ) ekendigin jetkizdi. Keltiriligen málimetterge qaraǵan­da, jyl saıyn 700 mıllıon tonna ónerkásiptik, onyń ishinde 250 mıl­lıon tonnaǵa jýyq ýly qaldyqtar túziledi eken. Turmystyq qatty qaldyqtardyń shamamen 5 paıyzy kádege jaratylýǵa nemese órtenýge jatady. Qaldyqtar pasporttary­nyń kadastry jáne tizilimi quryl­dy (30 myń pasport, 7,5 myń kásip­oryn). 90-jyldary Ertis ózeni basseıniniń jerasty kók­jıek­terinde jalpy aý­dany 5 shar­shy metrdi quraıtyn 6460 tonna avıa­sııalyq kerosın barlyǵy anyqtal­ǵan. Ony tazartýǵa mı­nıstrlik 69 mıllıon teńgeni 2011-2013 jyldar­ǵa arnalǵan bıýdjettik ótinimge engi­zipti. Sońǵy jyldary Semeı polı­gony aýmaǵynda sharýa­shylyq qyz­met belsendirile tústi. “Qara­jyra” kómir ken orny óńdelýde, “Jaq­sytuz” kólinen tuz óndirilýde, geo­lo­gııalyq-barlaý jumystary júzege asyrylýda. “Azǵyr” jáne “Kapýs­tın Iаr” polıgondary aýda­nyndaǵy halyq densaýlyǵynyń aıtarlyqtaı nashar­laýy asa alań­daýshylyqty týǵyzýda. Júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjeleri synaqtar saldarynyń halyq densaýlyǵyna áseri týraly bir jaqty jaýap bermeıdi. Son­dyqtan, olardyń paıda bolý sebepterin anyqtaý úshin qosymsha keshendi zertteýlerdi júrgizý qajet. Depýtattar óz suraqtarynda kóptegen ekologııalyq óńirlerdiń máselesin jan jaqty kóterip, biraz oılaryn ortaǵa saldy. Nátıje­sinde Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstriniń “Qazirgi bar ekolo­gııalyq problemalar jáne onyń sheshilý joldary” taqyrybynda jasaǵan baıandamasyn nazarǵa alý týraly sheshim shyǵardy. Asqar TURAPBAIULY.