Abaıdyń dástúrin jalǵastyrǵan Alash arystarynyń biri, aqyn ári oıshyl ǵulama, aýdarmashy, sazger Shákárim Qudaıberdiulynyń murasyn kózben kórýge asyǵyp, ýnıversıtetke tarttyq. Shyǵystaǵy bilim men ǵylymnyń bastaý bulaǵy bolyp turǵan bul oqý ornynyń búginde aty da, zaty da ózgergen. Burynǵydaı orystan tike aýdarylatyn «ımenı», ıaǵnı «atyndaǵy» deıtin artyq jalǵaýy alynyp, Shakarim university atanypty. Bilim salasynyń jahandyq standarty.
Osyndaı súıekti de, súbeli jumystardy júıeli júrgizip kele jatqan oqý ornynyń rektory Dýman Orynbekov myrza áýeli osy jumystyń sátti júzege asqanyn, ýnıversıtet janynan «Shákárim ǵylymı mýzeıi» ashylǵanyn jáne «Shákárim» ǵylymı jýrnalynyń shyqqanyna 20 jyl tolǵanyn aıtty.
90 jyldyq tarıhy bar Shakarim university elimizdegi irgeli bilim ordasy. Semeı qalasynyń tarıhynda joǵary bilimniń uıtqysy bolǵan – Semeı pedagogıkalyq ınstıtýty, Semeı maldárigerlik ınstıtýty, Semeı et jáne sút óndirisiniń tehnologııalyq ınstıtýty jáne Semeı ekonomıka ınstıtýttarynyń basyn qosqan joǵary oqý orny.
– Ýnıversıtettiń ataýy aqyn, ǵulama Shákárimniń qurmetine qoıylǵandyqtan, onyń ómiri men murasyn nasıhattaý, zertteý – tikeleı mindetimiz. Oılana kele, hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ózi kelip ashqan respýblıkalyq Abaı mýzeıin zamanǵa saı modernızasııa jasaǵan, osy ýnıversıtet túlegi, ádebıettanýshy, fılosof, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Turdyqul Shańbaıdy jumysqa shaqyrdym. Ondaǵy maqsat, qazir ekeýmiz bara jatqan ýnıversıtet janynan Shákárim mýzeıin ashý edi, – dep bastady áńgimesin Dýman Rymǵalıuly.
Mýzeıdi tezirek kórýge asyq bolǵanym sonsha, júrisim jyldamdaı tústi. Bildeı bir oqý ornynyń basshysyn júre tyńdap kelemin.
– Turdyqul aǵany burynnan tanıtynmyn, – dep sózin jalǵady Dýman Rymǵalıuly. – Qarymdy ensıklopedıst, kórnekti ǵalym Semeıge Almatydan kelip, 2002 jyldary osy ýnıversıtet janyndaǵy Shákárimtaný ǵylymı-zertteý ortalyǵyn basqaryp, «Shákárim» tulǵalyq ensıklopedııasyn, «Shákárimtaný máseleleri» serııalyq ǵylymı jınaǵyn daıyndaǵanyn otandyq ǵalymdar jaqsy biledi. Mine, osy jaıttardy eskerip, jańa turpatty mýzeı jasaqtaýdy Turdyqul Qasenulyna tapsyrdym.
Mýzeı ýnıversıtettiń ekinshi qabatynda, rektordyń kabınetinen tym alys ta emes eken. Áýelgi keń zal Shákárim ǵylymı mýzeıiniń ýnıversıtet tarıhyna arnalǵan ekspozısııasy eken. Onda ýnıversıtet qonaqtaryn jáne stýdent jastardy bilim ordasynyń tarıhyn, jetistikterin, ǵylymı baǵyttaryn jáne kórnekti ǵalymdar, tanymal tulǵalarmen tanystyrýǵa arnalǵan fotosýretter, arhıv derekteri qoıylypty. Myna bir derekte 1994 jyly alǵash bolyp, ýnıversıtet ǵalymdary jartylaı qylshyq júndi qazaqtyń jańa «Baıys» qoı tuqymyn shyǵarǵany týraly aıtylypty.
Munda kóp bógelgim kelmegenin uqqan rektor birden Shákárim ómiri men murasyna arnalǵan ekinshi zalǵa alyp júrdi.
Kireberisten mýzeıdiń basshysy Turdyqul Qasenuly qarsy aldy. Ol kisini burynnan tanıtyn edim. Birden jyly ushyrasa kettik.
– Bul ǵylymı mýzeı, teginde, – dep bastady Turdyqul aǵamyz. – Al Shákárim ǵylymı mýzeıi ýnıversıtetimizdiń 90 jyldyq mereıtoıyna erekshe syı deýge bolady. Mýzeıdiń negizgi tiregi – ǵylymı baǵyt. Elimizde shamamen irili-usaqty 500-den astam mýzeı bar. Shaǵyn bolsa da Shákárim mýzeıiniń ózindik ereksheligi, ǵylymǵa basymdyq berýinde. Shákárim – fenomen tulǵa. Shahıt bolyp dúnıeden ozǵanǵa deıin, ómirin danalyqqa, shyǵarmashylyqqa jáne ǵylymǵa arnaǵan. Onyń tarıh, pálsapa sııaqty ǵylym salasyndaǵy eńbekteri ulttyq ǵylymnyń basynda turǵan dúnıeler. Ol qalyptastyrǵan «ar iliminiń» ózi – adamzat balasy úshin eshqashan mańyzyn joımaıtyn qundylyq.
Mýzeıdiń osy zaly tolyǵymen Shákárim tulǵasy men murasyna arnalypty. Bul zaldaǵy júıeli ornalasqan 23 ekspozısııa shákárimtaný salasyndaǵy naqty ǵylymı máselelerdi kórsetip tur. Bir sózben aıtqanda, árqaısysy bolashaqta shákárimtanýda dıplomdyq, magıstrlik, doktorlyq jumystarǵa mol azyq bolatyny sózsiz. Ár ekspozısııa vıtrınalarynda búginge deıin qorǵalǵan jumystardyń avtoreferattary, ǵylymı monografııalar men zertteýler qoıylǵan. Shákárimtanýǵa qatysty materıaldardy jınaqtaý, onyń elektrondyq qoryn baıytý da jolǵa qoıylypty. Shákárimtaný salasynda balamasy joq ǵylymı zertteý ortalyq dese bolǵandaı.
– Shákárim ǵylymı mýzeıiniń qory – Shákárim murasyna qatysty materıaldarmen ǵana shektelmegen, qazaq tarıhyna qatysty tarıhı-etnografııalyq jádigerler de jınaqtalǵan. Onyń ishinde XIX ǵasyrda jaryq kórgen kitaptar, V ǵasyrdan bastaý alatyn áıelderdiń áshekeı buıymdary, áskerı sadaqtyń ushtary, keıingi kezeńderge deıin turmysta qoldanylǵan zattar jınaqtalǵan. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń arheologııalyq-tarıhı, etnografııalyq-mádenı izdenisteri syr shertedi, – dedi Turdyqul Shańbaı.
Ǵulamanyń kúlli júrip ótken joly – ǵylymnyń arnaly salalary boıynsha ekspozısııada júıeli túrde kórsetilgen. Alash kósemi Álıhan Bókeıhannan bastap, búgingi shákárimtanýshy Erlan Sydyqovqa deıingi ǵalymdardyń eńbekteri túgel qamtylǵan. Aqynnyń barlyq qyrlary ǵylymı zerttelip, sórelerden sóılep tur. Aqynnyń jeke tutynǵan zattary nege joq degen suraq týyndaýy múmkin. Kóp dúnıe «Saıat qorada» Shákárimniń kitaptary órtelgende, talan-tarajǵa túsken. Biraq ǵylymı mýzeıde aqynnyń óz qolymen jazǵan hattary, kózi tirisinde jaryq kórgen eńbekteri, qoljazbalary, ár jyldary «Saryarqa», taǵy basqa basylymdarda jaryq kórgen zertteýleri ret-retimen, janr boıynsha júıeli qoıylypty. Ásirese 1931 jyly 3 aqpanda Sábıt Muqanovqa jazǵan haty kózge ottaı basyldy.
Turdyqul Qasenulynyń aıtýyna qaraǵanda, ǵulamanyń zattaı muralary Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń – Abaıdyń aqyndyq mektebi ekspozısııasynda qoıylǵan. Onda aqynnyń asyl súıegi salynǵan chemodan, shoqpary, saptaıaǵy saqtalypty. Aqynnyń basqa dúnıelerin keńestik qyzyl jendetter qurtyp tynǵan tárizdi...
Áıtkenmen asyl muranyń eń negizgisi – aqynnyń alaqany tıgen áıgili Saıat qora mekeni. Alaıda ol kıeli mekenniń de qazir hali múshkil ekeni barshaǵa málim. Ahat Shákárimuly: «1925 jyly Kereımen japsarlas, Shaqpaqtyń kúngeı betinen, burynǵy qorasynan on bes shaqyrymdaı ary, jaılaýdan ákeıge jańa qora salyp berdik. Bir tam, bir shoshala, aınaldyra salǵan pishen qora, at qorasy boldy. О́zi ólgenshe sol qorasynda boldy. Qystaı sol qorasynda jazýyn jazyp, kitaptaryn oqyp jatady», dep jazady. Demek Shaqpaqtyń kúngeıindegi Saıat qora 1925 jyly salynsa, bıyl 100 jyl bolypty. Tipti keńes zamanyn aıtpaǵanda, el táýelsizdik alǵannan beri otyz tórt jyl ótti. Ǵulamanyń kózindeı tórtburysh tamnyń kirpishterin qazir jel mújip, jaýyn kemirip barady.
– Iá, ýájiń óte oryndy. Bıyl Saıat qorany zertteýge bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary granttyq joba utyp aldy. Jetekshisi – tarıhshy ǵalym Muhtarbek Kárimov. Endi ol jerde ǵylymı-arheologııalyq jumystar júredi. Múmkin kómilgen buıymdar tabylyp qalýy da ǵajap emes qoı, – dep Turdyqul Qasenuly bir qýantty.
Bolashaqta Shákárim qajynyń kózindeı bolǵan Saıat qorany keshendi qorǵaý jumysy da qolǵa alyna jatar dep úmittenip qaıttyq.
Abaı oblysy
