Babadan mıras balbaldar, taý-tasymyzda tańbalanǵan petroglıfter, talaı ǵasyrdyń taǵylymy tunǵan tarıhı oryndar, attary ańyzǵa aınalǵan alyp tulǵalardyń taban izi qalǵan qasıetti mekender, arǵy-bergidegi jaqsy-jaısańdarymyz jatqan kıeli qorymdar, eldigimizdi tanytatyn eńseli eskertkishter – ultymyzdyń uly baılyǵy. Biz munyń bárin kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz qajet. Barymyzdy baǵalaı almasaq, jeti yqylymnan jetken asyl qazynamyzdan aıyrylyp qalamyz. Sordyń úlkeni – sol. О́ıtkeni halqynyń ótkeninen habarsyz urpaqtyń sanasy saıaz bolady. Ondaılar Otanyn súıip jarytpaıdy. Eli úshin eńiremeıdi. Qanyna tartyp qaryq qylmaıdy. Qysqasy, aqyl-esten aıyrylyp, aram nıetti áldekimderdiń ámirimen týǵan anasyn atyp tastaýdan taıynbaıtyn Aıtmatovtyń máńgúrtinen aınymaı qalýy op-ońaı. Onsyz da jahandaný jalmańdaǵan myna zamanda ulttyq ustynymyzǵa ushan-teńiz zalalyn tıgizer jamandyq ataýlynyń beti aýlaq bolýyn tileıik, aǵaıyn.
En Eýrazııany emin-erkin jaılaǵan arda atalarymyz anaý batystyń baıypqa barmas ǵalymdary aıtqandaı, attyń jalynda, túıeniń qomynda kóship-qonyp júre bermegen. Myńǵyrǵan maldyń sońynda salpańdap mılaý bolyp ketpegen. Qoımen birge oı da baqqan. Áıtpese bizden ál-Farabı sekildi álemdi aýzyna qaratqan ǵulamalar shyǵa ma? Adamzattyń aqyl-oıynyń damýyna úlken úles qosqan Abaı sekildi danyshpandar týa ma Alash topyraǵynda?
Qazirgi Qazaqııada tek rýhanı ǵana emes, materıaldyq baılyqtyń da qomaqty qory qalyptasqan. Ásirese orta ǵasyrlarda orda tikken Otyrar, Saýran, Syǵanaq sekildi qaptaǵan qalalarymyz týraly ańyz-áfsanalar, elimizdi endeı ótken eýropalyq jıhangerlerdiń jazbalary jazıraly baıtaǵymyzda maqtan etýge ábden laıyqty mádenıet máıegi bolǵanyn alǵa tartady. Átteń, qum jutqan qundylyqtarymyzdyń qyr-syry áli tolyq ashylmaı jatyr.
Áıtse de, Esikten, Berelden, Shiliktiden, Taqsaıdan jáne basqa jerlerden tabylǵan altyn adamdar, qymbat metaldarmen qaptalǵan at ábzelderi, áıelderdiń ádemi áshekeı-úshekeıleri, taǵysyn taǵy kóshpeliler kómbesinen shyqqan kónelikter búginde tórtkúl dúnıege túgel tanys asa baǵaly brendke aınaldy. Otandyq arheologterimizdiń aldynda orasan zor mindetter turǵanyn atap ótkenimiz jón. Saıyn Saryarqa tósindegi Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń qaqpaq tastarmen qorshalǵan qalyń qorymyn qazyp, qola dáýiriniń qoıasyn aqtarǵan akademık Álkeı Marǵulannyń keıingi izbasarlary da ǵylymı izdenisterin keńinen óristeteri talas týdyrmasa kerek.
Keshegi keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin keń baıtaq ólkemizdegi ken baılyǵynyń qyzyǵyn kórgen orys, nemis, aǵylshyn kásipkerleri kóp bolǵan kórinedi. Qazan tóńkerisinen keıin olar qyzyldar qyrǵynynan qorqyp, kelgen izderimen keri qashty. Ár nárseden aqsha jasap úırengen qýaıaq páleler qur ketpeı, qundy dúnıelerdiń kóterýge jaraǵanyn ózderimen birge ala ketti. Elderine barǵan soń sonyń bárin mýzeılerge, ǵylymı zertteý ınstıtýttaryna, jeke qor ıelerine satqany anyq. Búginde Reseı, Germanııa, Brıtanııa sııaqty shetelderdiń mártebeli murajaılarynda turǵan qazaqqa qatysty jádigerler solaı jınalǵan. Táýelsizdiktiń arqasynda Túrkistandaǵy Taıqazan bastatqan biraz baǵaly eksponattar qaıtarylǵanyna, árıne shúkirshilik etemiz.
Osydan on shaqty jyl buryn jolym túsip Tomǵa bardym. Bir sebeptermen sondaǵy ýnıversıtetke soqtym. Qalyń aǵash qaýmalaǵan joǵary oqý ornynyń aýlasyndaǵy qaz-qatar sap túzegen balbal tastarǵa qyzyǵa qaraǵanym este. Japsyrma jazýlaryn oqysam, bári de ózim týyp-ósken Jetisýdan, Balqash boıynan ákelinipti. Sodan boıymdy qımastyq sezim bılep, bir ýaqyttarda erikterinen tys Sibir aýyp ketken «jerlesterimniń» bastarynan sıpaı berippin...
Já, ótkenge salaýat. Eldegi qalǵan ejelgi eskertkishterge qamqorlyq tanyta bilsek te jaman bolmas. Nege deseńiz, óńirlerdegi kóptegen kóne keseneler erekshe kútimdi talap etedi. Qaraýsyz qalǵany qanshama. Qabyrǵasy qaqyrap, irgetasy irip, kúmbezderi kúırep, qıraýdyń az-aq aldynda turǵan nebir marǵasqalarymyzdyń mazary qaıta jóndeýdi qajetsinedi. Aqparat quraldarynda qaǵylǵan dabyldan qulaq tunady. Tıisti mekeme basshylary buǵan keıde qulaq asyp, keıde aspaıdy.
Eskertkish – el tarıhy, óner týyndysy. Sondyqtan olardy salýda salıqaly memleket saıasaty bolǵany durys. Áıtpese, qazirgi tańda qaltaly myrzalar qalaǵan jerinde, qalaǵan adamyna arnap eskertkish ornatatyn ádepsiz ádet taýyp aldy. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ta bul máselege baılanysty paıymdy pikir bildirgeni málim. Endeshe bundaı irgeli iste aýyl-aımaqtyń emes, eldik múddege basymdyq bergenimiz abzal. Sondaı-aq tarıhı oryndarymyzdy ózimizben birge ózge sheteldik týrıster de tamsana tamashalap, qazaq deıtin halyqtyń qadir-qasıetin tanyp qaıtqanyn qalar edik.
