Soǵys derekteri – arhıv qujattarynda

Is-shara 1941–1945 jyldardaǵy soǵys ardagerlerin eske alýǵa arnaldy. Jıynda maıdangerlerdiń urpaqtary estelikterimen bólisti.

Adamzat tarıhyndaǵy eń iri qasiretti soǵysqa 1,5 mıllıonnan asa qazaqstandyq maıdanǵa attanyp, jartysynan kóbi elge oralmady. Olar keýdesin oqqa tosyp, beıbit kúnniń ornaýy jolynda qyrshynnan qıyldy. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan 500-den asa jaýyngerdiń ishinde esimi atalatyn Baýyrjan Momyshuly, Tólegen Toqtarov, Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova syndy erjúrek qazaq batyrlarynyń erligin óskeleń urpaqqa nasıhattaý – búgingi kúnniń enshisinde. Tyl eńbekkerleriniń de jeńiske qosqan úlesi zor. Olar maıdan dalasyna tyldan kúsh berip, oq-dári, azyq-túlik, kıim-keshek jetkizip otyrdy.

Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan Sháken Májıtov, Ha­lıda Mamanova, Bahııa Atsha­barov, Sáken Nuǵmanov, Saıym Balmuhanov, Arkadıı Deev, Pavel Marıkovskıı jáne t.b. kóptegen jeke tektik qor ıeleriniń qujattary saqtalyp tur. Bul qujattardy ǵalymdar, jekelegen zertteýshiler ǵylymı zertteý, tarıhty qalpyna keltirý jáne tarıhı bilimdi nasıhattaý maqsatynda paıdalanyp jatyr.

Alqaly jıyndy Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıviniń dırektory Baıan Jumataeva júrgizip, quttyqtaý sózimen ashty.

«Uly Otan soǵysyndaǵy jeńis jolynda ardagerlermen qatar tyl eńbekkerleriniń, olardyń qatarynda ǵalymdardyń da bar ekenin erekshe atap ótkenimiz jón. Ortalyq memlekettik ǵy­lymı-tehnıkalyq qujattama arhıvinde elimizge belgili kóp­tegen ǵalymnyń soǵys kezindegi eńbekterin dáleldeıtin qujattar jınaqtalǵan. Búginde osy qu­jattar jańa zertteýlerge negiz bolyp, tyń zertteýler jasalyp jatyr», dep atap ótti arhıv basshysy.

Zulmat soǵystyń adamzatqa ákel­gen qasiret-taýqymeti jaıynda tek arhıv qujattarynan, maı­dangerlerdiń urpaqtarynan estip bile alamyz. Búginde qan maıdan-nyń tiri kýágerleriniń qa­tary sırep barady. Talaı boz­daq elge oralmady. Ortalyq mem­lekettik arhıv dırektory Sábıt Shildebaı batyrlar erligin dáripteý, máńgi este saqtaý úshin arhıv qujattarynyń ashyqtyǵy men qoljetimdiginiń mańyzdy ekenine toqtaldy.

Jıynǵa qatysqan Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Gúl­jaýhar Kókebaeva, dosent, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Gúlbaný Júgenbaeva, Ortalyq memlekettik arhıv bas sarapshysy Ermek Jasybaev, taǵy da basqa ǵalymdardyń aıtýynsha, maıdan dalasynda ot pen oqtyń arasynda arpalysyp, Jeńis kúnine jete almaı ketken talaı bozdaqtyń taǵdyryna qatysty derekter áli de qoljetimsiz. Kóptegen soǵys qujatynyń ǵylymı aı­na­lymǵa enbeýi derekterdiń shetel ar­hıvterinde saqtalyp otyrǵanymen baılanysty.

Jıyn barysynda Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys qujat­ta­ry men materıaldary ne­gizinde kórme ótti. Is-sharaǵa qa­tysqan soǵys arda­gerleriniń ur­paq­taryna qur­met kórsetilip, Qur­manǵazy atyn­daǵy Qazaq ult­tyq konservato­rııa stýdent­teri, «Saryn» fol­klorlyq an­sambli jáne «Just Dance» bı stý­­dııasynyń bıshileri mýzy­ka­lyq sá­lemin jetkizdi.

ALMATY