Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Biz, eń aldymen, jastardy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz. Táýelsizdik kezeńinde elimizde kitaphana isi kenjelep qaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy alasapyran ýaqytta myńdaǵan kitaphana jabyldy. Mıllıondaǵan kitap qorynan aıyryldyq. Keıingi jyldary jaǵdaıdy túzeý úshin áreket jasalyp jatyr. Kitaphana – memlekettiń, ulttyń negizgi jady. Elimiz úshin qundy tarıhı derekter men materıaldardyń deni kitaphanada saqtalady. Sondyqtan kitaphana isin damytýǵa beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy», dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.
Iá, Prezıdent aıtqandaı, kitap oqyrmanǵa qoljetimdi bolýy kerek.
Memleket basshysynyń «Ulttyq kitap kúnin» belgilep, atalǵan merekeni mazmundy etip ótkizý týraly tapsyrmasyna sáıkes 23 sáýir – Ulttyq kitap kúni bolyp bekitilgen edi. Bıyl rýhanı mereke alǵash ret atap ótilmek. Ataýly datanyń aıasynda el ishinde qandaı jobalar bastalyp, is-sharalar atqarylatynyna zer salyp kórdik.
Sonymen Ulttyq kitap kúni aıasynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń uıymdastyrýymen birqatar ilkimdi joba bastaldy. Atap aıtsaq, aldaǵy merekede «Ulttyq kitap» baıqaýynyń jeńimpazdary anyqtalady. Dúbirli dodaǵa otandyq jeke jáne zańdy tulǵalar keıingi eki jylda jaryq kórgen kitaptarymen «Balalarǵa arnalǵan úzdik kitap», «Úzdik komıks», «Non fıkshn baǵytyndaǵy úzdik kitap», «Detektıv janryndaǵy úzdik kitap», «Satıra janryndaǵy úzdik kitap», «Úzdik ıllıýstrasııalyq kitap», «Úzdik aýdarma kitaby», «Fantastıka janryndaǵy úzdik kitap», «Úzdik baspa» atalymdarynda qatysty. Baıqaýdyń Gran-prı syılyǵy «Jyl kitaby» mazmuny men baspa-polıgrafııalyq sapasy jaǵynan óte joǵary deńgeıde daıyndalǵan, satylym kórsetkishi joǵary, jyldyń eń úzdik degen basylymyna beriledi dep josparlanyp otyr. Aıta keteıik, kitap báıgesiniń jalpy júlde qory – 36 500 000 teńgeni quraıdy.
Sondaı-aq merekege oraı elimizde kitap aptalyǵy bastaldy. Aptalyq aıasynda ár kúniniń taqyryptyq aıdary bekitilip, ulttyq, respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq kitaphanalarda úsh júzden astam is-shara uıymdastyrylady. Máselen, kúni keshe ǵana respýblıkanyń túkpir-túkpirinde kitap festıvaldary, open air, Ashyq esik kúni, kitap kórme-jármeńkeleri ótti. Budan bólek jergilikti avtorlardy tanytý jobalary, «Kitaphana túni» aksııasy, «Weekend. Book. Vibes», «Kitap. Tarıh. Shejire» kúni (sırek jáne qundy, erekshe kitaptar), «Kitap – dostyq ambassadory» atty halyqaralyq basqosý josparlanǵan. Iá, kitap oqý mádenıetin qoǵamǵa keńinen nasıhattaýda atalǵan is-sharalardyń ıdeologııalyq mańyzy zor.
Al elimizdegi kitap óniminiń basylyp shyǵý statıstıkasyna keletin bolsaq, byltyr Ulttyq memlekettik kitap palatasyna 231 baspadan 5620 kitap pen kitapshalardyń mindetti danasy (jalpy taralymy 6 mln 238 myń 610) kelip túsken. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, onyń ishinde «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» bıýdjettik baǵdarlamasy sheńberinde 169 atalym ádebıet (jalpy taralymy 255 myń dana) bar. Atalǵan ádebıetter respýblıkalyq, oblystyq jalpyǵa qoljetimdi kitaphanalarǵa taratylǵan.
«Memlekettik tapsyryspen jaryq kórgen kitaptardyń ishinde Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan «Jeńis týyn jelbiretken – Raqymjan Qoshqarbaev», «Saǵadat Nur-maǵambetov – Halyq qaharmany №1» fotoalbomy, Farıza Ońǵarsynovanyń 85 jyldyǵyna «Tańdamaly shyǵarmalary», Ákim Tarazıdiń shyǵarmalar jınaǵynyń 13-tomy, Beksultan Nurjekeulynyń «Tańdamaly shyǵarmalary», Sofy Smataevtyń «Elim-aı», Tólen Ábdiktiń «Tańdamaly» 2-tomy, Gerold Belgerdiń 2 tomdyǵy, Esenǵalı Raýshanovtyń «Qustar – bizdiń dosymyz», Ámirhan Balqybektiń «Qatardaǵy óleń», Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Áńgimeler.Tańdamaly» 1-tomy men basqa da jas avtorlardyń shyǵarmalary bar», deıdi MAM Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń Kitap isi basqarmasynyń basshysy Almaz Myrzahmet.
Sondaı-aq onyń aıtýynsha, atalǵan mınıstrlik «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» baǵdarlamasy aıasynda otandyq qalamgerlerdiń jańa shyǵarmalaryna qalamaqy tóleý jumystaryn úılestiredi. Máselen, byltyr 52 avtorǵa qalamaqy tólengen.
Mınıstrliktiń kórsetken statıstıkalyq málimetterine súıensek, búginde oqyrmannyń sózsiz suranysyna ıe kitap – Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany eken. Jalpy, qazaq tilinde kitap shyǵarý isiniń 200 jyldan astam tarıhy bar. Qazaq baspasynyń shejiresi sonaý 1800 jyly Qazan qalasynda ashylǵan tuńǵysh Azııalyq baspahanadan bastaý alady. Qazaq tilindegi eń alǵashqy kitap – 1807 jyly jaryq kórgen «Seıfúl – Málik» qıssasy.
«Ulttyq kitaphana qoryndaǵy alǵashqy qazaq kitaptary dep 1871 jyly jaryq kórgen Ábilǵazynyń «Túrik tuqymdas bekterdiń, handardyń shejiresi», 1871 jyly shyqqan «Er Tarǵyn» dastany, sondaı-aq 1879 jyly jaryq kórgen Ybyraı Altynsarınniń «Nachalnoe rýkovodstvo k obýchenııý kırgızov rýsskomý ıazyký» atty eńbegin aıta alamyz», deıdi Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti.
QazUEK kitaphanasy aqparattyq júıesiniń jarııalaǵan kórsetkishi boıynsha eń belsendi oqyrman jastar eken (51%). Árıne, buǵan daý joq. Al 27%-yn professor men oqytýshylar quramy, memlekettik qyzmetshiler jáne túrli sala mamandary quraıdy. Al eń kóp oqylatyn ádebıet – salalyq ádebıet (fılosofııa, medısına, matematıka, óner, t.b.) – 69%, kórkem ádebıet – 31%. Eger statıstıkaǵa súıenetin bolsaq, medısına týraly kitaptardy – 23059, psıhologııa jaıynda – 6918, din jóninde – 2305, geografııa haqynda 12105 oqyrman suraǵan. Kórkem ádebıet kitaphana oqyrmany arasynda da suranysqa ıe. Kórkem ádebıetti túrli janrǵa bólip qarastyrsaq, romandar – 33%, detektıvter – 19%, tarıhı belletrıstıka – 15%, qııal-ǵajaıyp – 13%, shytyrman oqıǵa – 12%, balalar ádebıeti – 8%.
Sonymen elimizdiń jastary jylyna ortasha eseppen 10–12 kitap oqıdy eken. Súıip oqıtyn kitaptar qatarynda HH ǵasyr men qazirgi zamanǵy balalar jazýshylarynyń shyǵarmalary bar. Jastar arasynda jaýap bergen respondentterdiń kópshiligi kitapty kóp oqıtynyn aıtady. Máselen, bilim alý úshin – 55%, oqýdy mindet retinde qabyldaıtyndar – 5%, kitap oqýdy unatatyndar – 40%. Tym jaqsy da emes, tym jaman da emes nátıje osyndaı.
