Illıýstrasııa: gazeta.ru
Ǵylymı jabdyqtar jetispeıdi
Qytaı ǵylymy búgingi tańda AQSh tehnologııasyna aıtarlyqtaı táýeldi. Sońǵy derekterge sáıkes, 2024 jyly Qytaı AQSh-tan 12,5 mıllıard dollar kóleminde ǵylymı-zertteý quraldaryn ımporttaǵan. Onyń ishinde nanotehnologııa, genetıka, jasandy ıntellekt jáne jartylaı ótkizgishter salasynda keńinen qoldanylatyn joǵary dáldikti jabdyqtar bar.
Alaıda, AQSh tarapynan engizilgen 145 paıyzdyq kedendik salyq bul quraldardyń baǵasyn birneshe esege ósirip otyr. Qytaı jaýap retinde AQSh ónimderine 125 paıyzdyq baj engizip, nátıjesinde kóptegen zerthanalar reaktıvter men arnaıy jabdyqtardy satyp ala almaı, ǵylymı jobalar tejelip qaldy.
Chjeszıan ýnıversıtetiniń molekýlalyq bıology Sıýn Bo bul jaǵdaıdy bylaı sıpattaıdy:
«Tarıftik shekteýler – ǵylym men tehnologııanyń damýyna kedergi. Bul úrdis jalǵasa berse, tek Qytaı ǵana emes, búkil álemdik ǵylym zardap shegedi».
Beıjiń ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri Fan Shaofen de bul pikirdi qýattaıdy:
«Ǵylym – shekara tanymaıtyn sala. Saýda soǵysy ǵylymdy saıasattyń kóleńkesinde qaldyrmaýy tıis», deıdi ol.
Qytaı ǵylymy ishki resýrstarǵa bet burdy
Týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, Qytaı úkimeti jaǵdaıǵa beıimdelý baǵytynda naqty qadamdar jasap jatyr. 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq ǵylymı damý jospary aıasynda reaktıvter men zerthanalyq materıaldardyń ishki óndirisin damytý, mańyzdy quraldardy shuǵyl qorda saqtaý, sondaı-aq sheteldik balamalarǵa táýeldilikti azaıtý mindetteri qoıylǵan.
Kóptegen ýnıversıtetter men ǵylymı ortalyqtar shetelden alynatyn reaktıvter men jabdyqtardy otandyq ónimmen almastyrý sharalaryn qolǵa alyp jatyr. Ǵalymdar ózara zerthanalyq quraldardy bólisip qoldaný, birlesken ortalyqtar qurý sekildi ujymdyq tásilderge de kóshken.
Kelesi maıdan shebi – Jasandy ıntellekt
Qytaı men AQSh arasyndaǵy taǵy bir shıelenis núktesi – jasandy ıntellektke arnalǵan chıpter óndirisi. 2022 jyly AQSh úkimeti Nvidia kompanııasynyń ozyq chıpterin Qytaıǵa eksporttaýǵa tyıym saldy. Qytaı buǵan jaýap retinde óz chıpterin ázirleýdi jedeldetip jatyr. Huawei-diń Ascend serııaly chıpteri qazirdiń ózinde Nvidia ónimderiniń keıbir fýnksııalaryn almastyryp úlgergen.
Alaıda sarapshylardyń aıtýynsha, bul básekeniń ǵylymı ortaǵa oń áserinen góri bóline bastaǵan jahandyq ǵylym júıesi úshin qaýipti tusy basym. Vashıngtondaǵy sarapshy Reı Vang atap ótkendeı:
«Ǵylymnyń bolashaǵy – erkindik pen yntymaqtastyqta. Tehnologııalyq sanksııalar – damýǵa emes, oqshaýlanýǵa bastaıdy».
Saıyp kelgende, Qytaı men AQSh arasyndaǵy tarıftik shıelenis – búgingi ǵylym men tehnologııa damýynyń jańa shyndyǵy. Bul tek qos el arasyndaǵy ekonomıkalyq qaqtyǵys emes, sonymen qatar adamzattyń ortaq ilgerileýine kedergi bolatyn kúrdeli úderis. Ǵalymdar men saıasatkerler osyny uǵynyp, ǵylymnyń beıtaraptyǵy men erkindigin saqtap qalýǵa kúsh salýy qajet dep esepteımiz.
