Fransýz fılosofy Alber Kamıýdiń «Bógde» povesindegi myna joldarǵa nazar aýdaraıyq:
«Ashý-yzanyń alapat ekpini meni aýrýdan aıyqtyryp, úmitten de aryltyp, jumbaq nyshandar men juldyzdarǵa toly osynaý túnniń aldynda álemniń únsiz enjarlyǵyna qarsy eń alǵash aqtarylyp, sheshilip otyrmyn. Ol da maǵan baýyrym sııaqty uqsas, sondyqtan da ózimdi baqytty sezingenmin, qazir de baqyttymyn. Barlyǵy da shapshań bitip, jalǵyzdyqtan japa shekpeýim úshin bir ǵana tileıtinim – meni jazalap óltirer kúni kórermen kóbirek jınalyp, olar meni óshpendilik aıqaıymen alqalasa eken».
Bul kisi óltirip, oǵan jany túk te túrshikpegen Mersonnyń ólim aldyndaǵy sońǵy oılary.
Al endi jazýshy Qaısar Álimniń «Atylýyn kútken alty kún» romanyndaǵy ólim jazasyna kesilgen alashordashy Seıdázim Qadyrbaıdyń sońǵy sáti bylaı sýretteledi:
«Myltyq gúrsilinen qarqyldaı jantalasqan qara qarǵalar Voronej aspanyn jaýyp tastaǵandaı edi. «Qyzbelim! Otanym! Alashym!» dep júrekten aqtyq ret sýyrylǵan jalyndy sózder sol qara qarǵalardy túre qýǵandaı edi. Bir oqtyq О́mir qas qaǵymda máńgilik О́mirge aınalyp júre berdi...».
Adam óler aldynda júrektegi sózin aıtady. Merso – ómirden mán kórmegen jan. Sondyqtan ol – úmitsiz. Qazaq «úmitsiz – shaıtan» deıdi. Al Seıdázim baqıǵa úmitpen attandy. Úmitiniń ustyny úsheý: týǵan aýyly Qyzbel, óziniń qazaq halqy jáne memleketi. Ázireıildiń demi óńmeninen ótip turǵan kezde-aq Seıdázim janynyń o bastan óziniki emes, eliniki ekenin bilgen. Er el úshin týady, el úshin óledi. Merso dúnıege ne maqsatta kelgenin uqpaǵan hám alda ne kútip turǵany ony alańdatpaıdy. Ol bárinen bógde. «Bógdelik degenimizdiń ózi – bir adamnyń ekige jarylýy, ıaǵnı «men» jáne «men emes». Bógde adam sanasy «men emeste», deıdi pálsapashy Ǵarıfolla Esim. Al Seıdázimniń «meni» – halyq. Ol halyq atynan sóıleıdi, halyq úshin kúresedi, halyq bolyp ómir súredi. Bul qadym zamannan bergi halyqtyń birtutastyǵyn saqtap kele jatqan qazaqtyń tól túsinigi.
Romannyń basty keıipkeri Seıdázim Qadyrbaı – Torǵaı óńirindegi Alashorda qozǵalysynyń qaıratkeri. Ol alǵashqylardyń biri bolyp zańgerlik bilim ıgergen azamat. Iá, alashtyqtar haqynda jazylǵan eńbekterde Seıdázim Qadyrbaıdyń esimi atalsa da, onyń ómir tarıhy men murasyna qatysty keń kólemdi aqparat az kezdesedi. Alaıda Mirjaqyp Dýlatulynyń qyzy Gúlnár Dýlatovanyń «Arystyń biri – Seıdázim» atty esteliginde Seıdázimniń kisilik kelbeti, azamattyq ustanymy, kásibı biliktiligi týraly jazbalar biraz jaıdy ańǵartady. Onda Seıdázimniń ákesi Qulmaǵambettiń Mirjaqyppen múddeles, ult ustazy Ahmet Baıtursynulymen pikirles bolǵandyǵy jóninde aıtylady:
«...Seıdázim aǵa 1913-1918 jyldary Orynborda zań salasynda iri basshylyq qyzmetter atqardy. Ol sondaǵy «Qazaq» gazetiniń bas redaktory Ahmet Baıtursynovpen aǵa-inideı syılasty. Al meniń ákem Mirjaqyppen ekeýi jastaıynan birge ósken, birge oqyǵan, sanaly ǵumyrynda syılas, múddeles bolǵan jandar edi. Túıdeı qurdas ári jerles, bir-biriniń qadirine sondaı jetik olar týystan beter syılasatyn», dep jazady asyldyń synyǵy.
Jalpy Qaısar Álim shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýy – Alash ıdeıasy. Ol osy taqyrypta júıeli zertteý júrgizdi, tanymdyq maqalalar jarııalady. Qaıratkerlikpen de aınalysty. Qıyrdaǵy Karelııanyń Sosnoves kentinen qabiri tabylǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń súıegin elge ákelý máselesin kóterdi. Sol sebepti Alash taqyrybymen jete tanys Qaısar Álimniń Seıdázim Qadyrbaıuly týraly qalam terbeýi, ony kórkem shyǵarma keńistiginde kórsetýi ábden oryndy.
Romannyń sıýjeti Seıdázim Qadyrbaevtyń atylýyna bes kún qalǵan kezinen bastalady. Alaıda ony keıipker bilmeıdi de, sezbeıdi. Osy arqyly avtor oqyrmanyn aldaǵy sumdyqtan habardar etip, al basty qaharmanyn odan beımaǵulym etý arqyly shyǵarmanyń ishki kerneýin kúsheıte túsedi. Seıdázimge ótken ómirin eske alǵyzady. Oqýǵa túsken oqıǵasyn, alashtyqtarmen alǵashqy baılanysyn, tyńshylardyń timiski áreketteri men jendetterdiń quqaıyn... Bárin-bárin sanaǵa salyp, sarapqa túsiredi. Osylaısha kórkem shyǵarmanyń ishindegi ýaqytty oınata otyryp, oqyrmanyn ári-sári qylady. Aqyrynda shyǵarma jelisin bastapqy núktege bir-aq ákelip, sıýjettiń sheńberli qurylymynda sheberlik tanytady.
Iá, óz ajalyna «kelseń kel» dep qaımyqpaı qarsy turǵan Seıdázimniń minezi romanda anyq ańǵarylady. Sebebi ol ózi úshin emes, halqy úshin ómir súrdi. Sondyqtan ol sońǵy sátin qorqynyshpen emes, úmitpen kútti. Ol úmit týǵan eliniń azattyǵy men tynyshtyǵy edi.
