Damýdyń bul sıpaty qazirgi qoǵamnyń mádenı ınstıtýttarynyń órkendeýine ózindik úlesin qosty. Sondyqtan da qazaq mádenıetiniń aıshyǵy kóshpeli rýhtaǵy dala órkenıetinen bastaý alady. Sonyń ishinde kóshpeliler ómiriniń mádenı sımvolyna aınalǵan oıý-órnekterdiń tarıhı-tanymdyq mańyzy zor.
Jalpy ulttyq kıimniń árbir elementi halyq dúnıetanymyn, mádenıetin, dástúrin, estetıkalyq talǵamy men tarıhı jolyn beıneleıdi. Al ult qundylyǵyna ár bergen kıimderdegi ulttyq elementterdi zertteý arqyly biz ulttyń rýhanı baılyǵyn, estetıkalyq talǵamyn jáne ómir saltyn tereńirek túsinemiz. Demek, ulttyq kıimderimizdi saqtaý jáne nasıhattaý – bolashaq urpaqqa mádenı muramyzdy jetkizýdiń birden-bir joly.
Rasynda, oıý-órnekter – halqymyzdyń rýhanı jáne kórkem mádenıetiniń ajyramas bóligi. Ol tek sándik element qana emes, sonymen qatar tereń maǵyna men sımvolıkany qamtıtyn ulttyq kod retinde de sanalady. Ornamentter kıim-keshek, turmystyq buıymdar, sáýlet óneri men zergerlik zattarda keńinen qoldanylyp, urpaqtan-urpaqqa ózgeriske ushyrap, jetilip otyrǵan.
Máselen, QR Ulttyq kitaphanasynyń sırek qorynda saqtalǵan Sankt-Peterbor qalasynda jaryq kórgen áıgili sýretshi, pedagog N.F.Lorens eńbeginde: «Ornamentıka – est osobaıa shırokaıa oblast ıskýsstva, vesma ınteresnaıa ı sereznaıa po svoemý ıstorıcheskomý znachenııý ı po svoemý blızkomý, raznoobraznomý sootnoshenııý s drýgımı, vysshımı ızıashnymı ıskýsstvamı. Ornament ý razvıtyh narodov harakterızýıa ı tak skazat sımvolıcheskı vyrajaıa naznachenıe kajdogo ýkrashaemye ım predmeta ılı ego otdelnyı chastı daet emý ızvestnýıý vneshnıýıý osmyslennost – fızıonomııý ı jızn. Bylı narody ý kotoryh ornamentalnoe ıskýsstvo dostıgalo vysochaısheı stepenı razvıtııa sravnıtelno s drýgımı ıskýsstvamı (Lorens, Nıkolaı Fedorovıch. Ornament vseh vremen ı stıleı: 100 tabl. s obıasnıtelnym tekstom N.F. Lorensa. – Sankt-Peterbýrg: A.F. Devrıen, 1898. – 174 s)», – dep ár halyqtyń tarıhyndaǵy oıý-órnekterdiń mańyzdy ekendigin atap ótedi [1.2-3]. Demek, oıý-órnek óneri tek sán úshin ǵana emes, belgili bir zattyń, keńistiktiń nemese ortanyń maǵynasyn aıqyndaıtyn sımvoldyq sıpatqa ıe. Bul oıýdyń tek qolóner nemese dekoratıvtik sıpattaǵy element emes, sonymen qatar, tarıhı, etnografııalyq, tipti dúnıetanymdyq máni bar ekenin bildiredi.
Qazaq halqynyń dástúrli ornamentterin alyp qarasaq, árbir órnektiń óz ataýy, sımvolıkasy, belgili bir uǵymǵa meńzeýi bar. Máselen, «qoshqar múıiz» órnegi – baılyq pen molshylyqty, «tumar» – qorǵaýshy kúshti, al «ırek» – ómirdiń aǵysyn, toqtaýsyz qozǵalysyn beıneleıdi. Bul órnekter tek kıiz úı jabdyqtarynda ǵana emes, kıim-keshek, turmystyq buıymdar, zergerlik áshekeıler men sáýlet óneri elementterinde de keńinen qoldanylǵan.
Al talaı jyr-dastanǵa arqaý bolǵan qazaq arýynyń kórkine búrkit qaýyrsyndy taqııa, kúmis shashbaý erekshe sán bergen. Qazaq qyzy oramal taqpaǵan. Al uzatylǵanda – sáýkele kıgen. Bir qyzyǵy sáýkeleniń bıiktigi – mártebeniń belgisi sanalǵan. Baı qyzdarynyń sáýkelesiniń bıiktigi shamamen eki qoldy tóbeden asyra sozyp, saýsaqtardyń ushyn túıistirgendeı uzyn bolǵan desedi. Sondyqtan da áshekeı – jaı ǵana sán emes, tumar bolǵan. Qazaq oıý- órnekteri jamandyqtan qorǵaıdy dep sengen. О́ıtkeni ár oıýda – maǵyna bar, árbir kestede – tarıh bar.
Sondaı-aq, oıý-órnekter halyqtyń turmys-saltyna, nanym-senimine, tabıǵatpen qarym-qatynasyna negizdeledi. Ásirese kóshpeli tirshiliktegi qazaq halqy úshin ornament – qorshaǵan ortany qabyldaýdyń, tirshilikti sımvoldar arqyly beıneleýdiń bir tásili boldy. Osy oraıda, ulttyq oıý-órnekter tek kórkemdik mura ǵana emes, sondaı-aq ulttyń mádenı jady men tanymynyń ajyramas bir bóligi retinde qarastyrylýy tıis.
(N.F.Lorenstiń «Ornament vsh vremen ı stıleı» eńbegi)
Máselen, XIX ǵasyrdaǵy qazaq dalasyna oısha sapar shegińizshi. Bir aýyldyń ústinen ótip bara jatyrsyz delik. Aldyńyzdan eki adam shyqty: biri – jibek shapan jamylyp, beline kúmis belbeý baılaǵan, basynda altyn zerli bórik. Ekinshisi – qarapaıym qalyń shapan kıgen. Bir qaraǵannan-aq olardyń qoǵamdaǵy ornyn ańǵarýǵa bola ma? Árıne, bolady. О́ıtkeni erte zamanda qazaq kıimi – jaı ǵana kıim emes, adamnyń mártebesin, jasyn, otbasylyq jaǵdaıyn, dinin, tipti minezin de kórsetetin aına bolǵan.
Buǵan general-leıtenat, gýbernator M.A.Folbaýmnyń fotoalbomy dálel. Fotoalbomda Romanovtar áýletiniń 300 jyldyǵyna 1913 jyly Jetisý aýylsharýashylyq-ónerkásip kórmesinde qazaqtardyń turmys-tirshiligi men kıim kıisi kórsetilgen [2]. General Folbaýmnyń fotoalbomy QR Ulttyq kitaphanasynyń sırek qorynda saqtalǵan.
Fotoalbomda beınelengen qazaqtardyń dástúrli kıimi – jaı sándik element emes, tereń tarıhı, áleýmettik jáne mádenı mánge ıe rýhanı kod ekeni kórinedi. Ár kıim úlgisi belgili bir áleýmettik topqa, jynysqa, jas ereksheligine, tipti otbasyndaǵy ornyna qaraı tańdalyp tigilgen. Mysaly, boıjetken qyzdardyń úkili taqııasy men kámshat bórki olardyń jas ereksheligi men sulýlyǵyn aıqyndasa, turmysqa shyqqan áıelderdiń kımeshegi men sáýkelesi olardyń otbasylyq mártebesin bildiretin. Al er azamattardyń kıimindegi erekshelikter – jaýyngerlik beldik, qaptal shapan, kesteli shekpen – olardyń baılyǵy men áleýmettik dárejesin tanytqan.
M.A. Folbaým jınaǵan derekter men fotosýretterden (Fotoalbom voennomý gýbernatorý Semırechenskoı oblastı general-leıtenatý M.A.Folbaým ot Kırgız-Vernenskogo ýezda ýchastvýıýshıh na Semırechenskoı selsko-hozıaıstvennoı promyshlennoı vystavke 1913 g v pamıat 300-letııa sarstvovanııa Romanovyh. – Almaty: 1928, – 138 s). qazaqtardyń tek kıim arqyly ǵana emes, sonymen qatar sándik-qoldanbaly óneri, zergerlik buıymdary arqyly da ózindik estetıkasyn qalyptastyrǵanyn baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni árbir áshekeı – tek sán úshin emes, sol adamnyń urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan mádenıetin, nanym-senimin, dúnıetanymyn kórsetetin sımvol.
Bul dálelder qazaqtyń dástúrli kıimin ult rýhanııaty men materıaldyq mádenıettiń ajyramas bólshegi ekenin taǵy bir márte dáleldeıdi. Zamanaýı qoǵamda mádenı murany zerdelep, qaıta jańǵyrtý – ulttyq sana men biregeılikti saqtaýdyń mańyzdy joly.
(M.A.Folbaýmnyń fotoalbomynyń muqabasy)
QR Ulttyq kitaphanasy Sırek kitaptar men qoljazbalar qyzmetiniń qorynda saqtalǵan 1939 jyly Máskeý qalasyndaǵy «Iskýsstvo» baspasynda basylǵan sýretshi E.A.Klodttyń «Kazahskıı narodnyı ornament» tarıhı-tanymdyq kitabynda elimizdiń soltústik óńirindegi ulttyq órnekter beınelengen [3]. Fotoalbomda 54 sýret berilgen. Ár oıý túrli-tústi boıaýmen boıalǵan.
Aqyn V.Chepelevtiń alǵysózimen jaryq kórgen albomda Klodtyń 1927, 1930, 1934-1935 jyldary Omby qalasyndaǵy qalalyq murajaıdyń tapsyrmasymen eńbek etkeni jazylǵan. Sonymen qosa, alǵysózde V.Chepelev: «Pochemý soderjanıe starogo kazahskogo ıskýsstva nahodıt svoe vyrajenıe tolko v ornamentalnoı forme s ee ýslovnymı ızobrajenııamı ı prostotoı dekorotıvnyh formýl? – degen saýalǵa: «Obıasnenıe etomý nado ıskat v svoeobrazıı obstanovkı ıstorıcheskogo razvıtııa kazahskoı kýltýry. Hýdojestvennyı trýd kazahov v proshlom opredelıalsıa glavnym obrazom ýslovııamı semeıno-rodovogo ýklada ı tolko nachınal podnımatsıa do ýrovnıa remeslennoı fazy razvıtııa. On byl svıazan s kochevym proızvodstvom ı vo mnogom podchınen emý. Proızvodstvo hýdojestvennyh ızdelıı sohranıalo eshe harakternyı otpechatok obshestvenno nerazdelennogo trýda. Ýzorotvorchestvo bylo prodýktom hýdojestvennoı deıatelnostı vsego naroda. Formy hýdojestvennogo poznanııa opredelıalıs prımıtıvnymı relıgıoznymı predstavlenııamı o mıre», – dep jaýap beredi [3.5]. Al qazaq oıý-órnekteriniń genezısin: «Kazahskıı narod sozdaval svoe svoeobraznoe ıskýsstvo ýzora v shırokom kýltýrnom obshenıı s drýgımı narodamı Altaıa, Mongolıı, Sredneı Azıı ı dr. Legko proslejıvaıýtsıa tesnaıa hýdojestvennaıa svıaz ı rodstvennost kazahskogo ýzora s týrkmenskım, býrıat-mongolskım, tadjıkskım, kırgızskım ornamentamı. Motıvy, blızkıe rıadý stareıshıh kazahskıh ýzorov, my nahodım ı v skıfo-altaıskom krýge ıskýsstva. Raskopkı na Altae ı v Oırotıı takje obnarýjılı v drevneı rezbe ı v obryvkah tkaneı stılıstıcheskı ochen rodstvennye motıvy (Kazahskıı narodnyı ornament. Zarısovkı hýdojnıka E. A. Klodta. Vvodnaıa statıa ı prımechanııa k tablısam Chepeleva V. M.: Iskýsstvo, 1958. – 170 s)», dep jazady [3.7].
(E.A.Klodttyń «Kazahskıı narodnyı ornament» kitabynyń muqabasy)
Shynymen de, qazaq oıý-órnekteriniń genezısin tıpologııalyq turǵydan qarastyrǵanda, olardyń tereń tarıhı tamyrlary men kórshiles halyqtarmen mádenı ózara yqpaldastyǵy aıqyn kórinedi. Bul órnekterdiń qalyptasýy men damýy tek qazaq halqynyń ishki mádenı evolıýsııasynyń nátıjesi ǵana emes, sonymen qatar Altaı, Mońǵolııa, Orta Azııa halyqtarymen tyǵyz mádenı baılanystardyń jemisi.
Qazirgi ýaqytta bul albom qazaq halqynyń kórkemdik murasyn zertteýshiler úshin qundy derekkóz retinde sanalady. Kitap ulttyq ónerdiń tereńdigin, onyń tarıhı jáne mádenı mánin túsinýge múmkindik beredi.
Túıindeı kele, dástúrli qazaq kıimindegi oıý-órnekterdiń tarıhy kóshpeli dáýirdiń saltymen sabaqtasady. Sondyqtan da búginge deıin saqtalyp jetken órnekterdiń tarıhynyń tereń, mazmunynyń asqaq ekendigin joǵarydaǵy ǵasyrdan astam ýaqyt buryn jaryq kórgen eńbekter arqyly kórsettik. Alaıda keler ýaqytta mundaı mádenı muralardy tek zerttep qana qoımaı, olardy keńinen nasıhattaý, bolashaq urpaqqa jetkizý – mańyzdy mindet. Tek sonda ǵana dástúrli oıý-órnekterdi zamanaýı sán, dızaın, bilim berý salasyna engizý arqyly ulttyq bolmys pen tanymymyzdy saqtaý men jańǵyrtýǵa múmkindik týady. Bul estetıkalyq qundylyq emes, sonymen qatar, ulttyń rýhanı-mádenı kodynyń kórinisi. Sol sebepti ónertaný salasyndaǵy jańa baǵytta jasalatyn ǵylymı zertteýler men qoldanbaly ónerdiń birligi – ulttyq muranyń ómirsheńdigin qamtamasyz etetin negizgi tetik dep bilemiz.
Ǵazıza QUDAIBERGEN,
QR Ulttyq kitaphanasynyń dırektory
