ÚKIMET

Naryq ekoónim kútedi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda agro­óner­kásip keshenin damytý elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń eń basym baǵyttarynyń biri retinde atap kórsetildi. Qazir álemde aýylsharýashylyq ónimderine degen suranys ósý ústinde. Dúnıejúziniń aýyl sha­rýa­shylyǵyn taldaý nátıjeleri kórsetip otyrǵandaı, adam sanynyń ósýi, qoljetimdi aýylsharýashylyq jeriniń azaıýy, topyraq qabatynyń azýy, aýyz sý tapshylyǵy, dán­di daqyl shyǵymdylyǵynyń tómen­deýi, balyq resýrsynyń kemýi jáne adamdardyń dıetalyq tamaqqa kóshýine qaraı aldaǵy jarty ǵasyrda azyq-túlikpen qamtamasyz etýde jahandyq problemalar týyndaıtyn bolady. Sondyqtan kóptegen damyǵan elderde halyqqa sıntetıkalyq tyńaıtqyshtar men ýly qospalardy paıdalanbaı ósiretin ekologııalyq jaǵynan taza jáne organıkalyq ónimderdi usyný ózekti máselege aınalady. Osy oraıda, halyqaralyq sarap­shylardyń pikiri boıynsha, Qazaq­standa organıkalyq aýyl sharýashylyǵyn (OASh) damytý úshin óte zor múmkindikter bar. Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý, shuraıly jer, agrarlyq sektordyń ınfraqurylymdaryn jetkilikti damytý jáne basqa da faktorlardy júıeli túrde qolǵa alý bul salany tıimi damytýǵa yqpal etedi. Sońǵy derekterge qaraǵanda, bizdiń elimizde OASh boıynsha 14 óndirýshi-kompanııa jumys isteıdi. Olar aýyl sharýashylyǵynda dándi jáne maı daqyldarynyń 25 túrin ósiredi eken. Biraq, daıyn ónimderden ázirshe araq pen sharap qana shyǵarylady. О́ńirlerge shaqqanda negizinen OASh óndirýshiler – Qostanaı, Aqmola, Almaty jáne Soltústik Qazaqstan oblystary. Qazaqstan qazirgi ýaqytta óndirilgen bıoónimniń 16 paıyzǵa jýyǵyn Italııa, Germanııa, Fransııa jáne AQSh sııaqty damyǵan memleketterge eksportqa shyǵarady. Atap aıtqanda, sheteldik áriptesterimizdi bizde óndirilgen jumsaq jáne qatty bıdaı, zyǵyr, suly, raps, soıa, jasyl jasymyq qyzyqtyryp otyr. Eýropa elderiniń basym kópshiligi qazaqstandyq organıkalyq ónimdi satyp alýy múmkin. Olardyń mundaı ónimderge jalpy suranysy 20 mıllıardtan astam eýrony quraıdy. Máselen, taýar aınalymy 6 mıllıard eýrodan astam Eýrodaqta Germanııa ekoónimderdi eń kóp paıdalanatyn memleket bolyp tabylady. Aýyl sharýashylyǵynda keleshegi zor osy baǵyttaǵy básekelestikke tótep berý úshin qazaqstandyq aýylsharýashylyq eńbekkerleri jańa tehnologııany ıgerip, olardy is júzinde qoldanýy kerek. Ol úshin tıisti quqyqtyq-normatıvtik bazany jasap alý qajet. Qazir bizde osy ispettes «Organık sentr Kazahstan» sııaqty uıym jumys isteıdi. Biraq ony memleket tarapynan qoldaý kerek. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń peda­gog-ǵalymdary oqý ornynyń basshysy Mahmetqalı Sarybekovtyń uıymdastyrýymen ekologııalyq taza ónim óndirý úshin ınnovasııalyq jumystar júrgizip, óndiriske engizýde aıtarlyqtaı jumystar júrgizip keledi. Sońǵy qysqa merzimniń ishinde ǵalymdar dándi daqyldar negizinde jańa ónimder, sonyń ishinde qazaqtyń ulttyq taǵam-ónimderin shyǵarý úshin tehnologııalar oılap tapty. Túrli dánderden jasalǵan nanoqurylymdy un negizinde joǵary sapaly dámdi taǵam ónimderin alatyn jańa resýrs saqtaǵysh tehnologııa quryldy. Bul degenińiz, kámpıtter, sýsyndar, galetter, pechene, nan, keptirilgen nan jáne dástúrli emes shıkizattardan jasalǵan bıologııalyq belsendi qospalar. Endigi kún tártibindegi másele – bizdiń elimizde de, shetelde de úlken mańyzǵa ıe bolǵan durys azyq-túlikpen tamaqtanýdyń ınnovasııalyq tehnologııasyn jasaý. Osyǵan baılanysty bul salada tıisti zańnamalyq aktini ázirleý kerek. Sol arqyly salamatty taǵam jáne organıkalyq aýylsharýashylyq ónimderine biryńǵaı talapty retteýge, onyń kólemi men sapasyn úılestirýge, jeke taǵamdardy, sonyń ishinde táýekel tobyna jatatyndaryn arnaıy zertteý negizinde halyqtyń tamaqtanýy men densaýlyǵyna memlekettik monıtorıng baǵdar­lamasyn ázirleýge múmkindik týady. Sonymen birge, tehnıkalyq reglamenttiń memlekettik deńgeıinde bekitilgen erikti sertıfıkattaý júıesi qurylady. Sol sııaqty tamaq ónerkásibi úshin dárýmender, fermenttik preparattar, probıotıkter men basqa da taǵam ıngredıentteri, dárýmender men mıneraldy zattarǵa baı kópshilik tutynatyn azyq-túlik, balalar jáne emdik taǵam ónimderi, saý nemese syrqat balalarǵa arnalǵan tamaq óndirýge ınvestısııa tartý úshin jaǵdaı jasalady. Zańnama aıasynda BAQ kómegimen halyqtyń túrli toptary boıynsha tamaqtanýǵa baılanysty aǵartý baǵdarlamasy, muqııat tamaqtaný sharalary ázirlenedi. Sóıtip, taǵam ónimderiniń tıisti talaptarǵa saı bolýy úshin óndirýshilerdiń jaýapkershiligi nyǵaıtylady, otandyq jáne sheteldik taǵamdardyń jáne azyq-túlik shıkizatynyń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý tetikteri jetildiriledi. Azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaǵdaıyn taldaý nátıjeleri kórsetip otyrǵanyndaı, azyq-túliktiń negizgi túrleri boıynsha otandyq óndiris esebinen qamtamasyz etý 2013 jyly 80 paıyzdan asqan eken. Al, qus eti jáne irimshik pen súzbe 50 paıyzdaı, shujyq ónimderi 54 paıyzǵa jýyq, qant 40 paıyzdan astam. Elimizde ótken jyly tamaq ónimderin óndirý 4,2 paıyzǵa ulǵaıyp, 973 mıllıard teńge qurady. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trliginiń myna derekterine de nazar aýdaraıyq. Sút óńdeý kórsetkishi ósip keledi, qyshqyl sút ónimderi 19,7% (156271-den 187006 tonna), irimshik pen súzbe 13,8% (19161-den 21800 tonna), tort jáne kondıterlik buıymdar 16% (24762-den 28730 tonna), maı 10,2% (12240-tan 13482 tonna), makaron buıymdary 4,4% (145000-nan 151396 tonna), shujyq ónimderi 3,8% (39566-dan 41058 tonna). Degenmen, óndiris kólemi jyl saıyn ósip kele jatqandyǵyna qaramastan aýylsharýashylyq shıkizatynyń negizgi túrleri tómen qalýda (sút – 40%, et – 30%, tomat – 5,2%). О́ńdeýshi kásiporyndardyń negizgi ónimder boıynsha óndiristik qýaty mynadaı: et boıynsha – MIQ, shoshqa, qus – 34%, óńdelgen sút – 45,1%, maı – 31,5%, irimshik pen súzbe – 38%, shujyq buıymdary – 28%, un – 37%, jarma – 21,6%, nan – 41,7%, makaron buıymdary – 49%, qant – 18,4%, ósimdik maıy – 24%, jemis-jıdek konservileý – 19,6%, kókónis konservileý – 41,1%. Mamandar atap kórsetkendeı, onyń sebebi óndiristik sıpattaǵy sheshilmegen problemalarda. Atap aıtqanda, shıkizat sapasy tómen, óndiris maýsymdyq kezeńmen júrgiziledi, aýylsharýashylyq shıkizatyn daıyndaý, tasymaldaý jáne saqtaý júıesi damymaǵan, negizgi quraldar tozǵan. Sonymen qatar, tehnıkalyq retteýge baqylaý joq, dempıngten jetkilikti qorǵalmaıdy, otandyq ónimdi júıeli satý úshin jaǵdaı jasalmaǵan. Damyǵan elderde bólshek saýda, qoǵamdyq tamaqtaný jáne jeke tutynýda ysyrap áldeqaıda kóp eken. Mysaly, brıtandyq otbasylar jylyna 6,7 mln. tonna tamaqty laqtyrady, bul halyq tutynatyn barlyq ónimniń úshten biri. Al damýshy elderdegi ysyrap negizinen óndiristik tizbektegi ınfraqurylymnyń bolmaýyna baılanysty. Fermalarda óndirilgen tamaq ónimderin saqtaý tehnologııalary tıimsiz. Moıyndaýymyz kerek, bizdiń elimizde de óndiristen bastap azyq-túlik qaldyqtaryna deıin azyq-túlik resýrstarynyń ysyraby shash-etekten. Sondyqtan eldi jetkilikti azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin barlyq azyq-túlik jáne tutyný tizbeginde ysyrapty tómendetýdiń júıeli sharalaryn alý basym baǵyttardyń biri bolmaq. Sonymen birge, mal bordaqylaý úshin tamaq qaldyqtaryn neǵurlym keńinen paıdalaný máselesin qarastyrý qajet. Bul maldyń ózindik qunyn tómendetýge, mal sharýashylyǵyna jaıylymdy tıimdi paıdalanýǵa ıgi áser eter edi. Memleket basshysynyń «Qa­zaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Jol­daý­ynda qazaqstandyqtardyń turmys deńgeıin kóterý basty maqsattardyń biri retinde qoıyldy. Bul mindetti iske asyrýdyń negizgi tetikteriniń biri halyqty ózimiz óndirgen sapaly jáne qoljetimdi tamaqpen qamtamasyz etý bolyp tabylady. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy, basqa da strategııalyq jáne baǵ­darlamalyq qujattar, agroónerkásip keshenin tıimdi qalyptastyrý baǵytyndaǵy memlekettik saıasat otandyq óndiristi satylap keńeıtýge de, azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı yqpal etetin agrarlyq salany qa­lyptastyrýǵa da múmkindik beredi. Muratbek QASENOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti О́ńirlik ekonomıka ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory. TARAZ.

Ajary artqan aımaq

«Qalaýyn tapsa qar janady». Oraıyn keltirip, retin taýyp, múmkindigine qaraı qımyldasa jasalmaıtyn sharýa joq. Qolǵa alǵan, kózdelgen jumystyń bárin óziniń jik-jigimen, jaı-japsarymen atqarýǵa bolatynyn kóz kórip júr. Mysaly, osyǵan deıin áldebir aýdan bıýdjetiniń esebinen sport kesheni salyndy degendi estip pe edińiz? О́zge úshin jaýap bermeı-aq qoıalyq. Biraq óz basymyz ondaıdy estimedik. Kórmedik. О́zi aýdannyń qorjynyndaǵy aqsha anaý-mynaý mektepterdi jóndeýge, áleýmettik nysandardy retke keltirýge jumsalady. Odan qaldy abattandyrýǵa, kógaldandyrýǵa, jaıaý júrginshiler jolyn salýǵa jetetin. Taǵy da basqa muqtajdyqtaryna qazynanyń qarjysy shyǵyndalatyn. Degenmen, Qyzylordanyń Qazaly aýdanynda osyndaı jumys atqaryldy. Endi jastar kóshede qur sendelip júrmeıdi. Boıyndaǵy bula kúshin tóbeleske, ıa bolmasa buzaqylyqqa jumsamaıdy. Ári-beriden soń bar ǵoı, olardyń salamatty ómir saltyn ustanýyna jol ashyldy. Byltyrdan bastap aýdanda 8 sport úıirmesi bar keshen el ıgiligi úshin jumys istep jatyr. Osy qysta Qazalyńyzda úlken muz aıdyny ashyldy. Keshkilik ortalyq alańǵa qaraı bara qalsańyz, konkımen zyryldap júrgen jurtty kórer edińiz. Sol sátte Astanadaǵy Esildiń ústinen arnaıy jasalǵan aıdynnyń kóz aldyńyzǵa keleri anyq. Shat-shadyman, ý da shý halyqtyń shyn qýanyshyna tap bolasyz. Aýdanda ınvestısııa tartý, qurylys salý, salyqtyq bazany damyta otyryp bıýdjetti nyǵaıtý boıynsha naqty jumystar atqarylǵan. Mysaly, ónerkásip oryndarynda 10 mıllıard 95 mıllıon teńgeniń ónimi óndirilipti. О́nerkásip salasynan túsken paıdanyń basym bóligi óńdeý ónerkásibiniń úlesinde eken. Aıtalyq, óńdeý ónerkásibi boıynsha byltyr 8 mıllıard 855 mıllıon teńge paıda túsken. О́tken jylmen salystyrǵanda tabys 8531,6 mıllıon teńgege artqan. Aıta ketý kerek, óńdeý ónerkásibiniń 43 paıyzyn quraıtyn mashına jasaý salasyndaǵy Qazaly lokomotıv jóndeý zaýyty men Qazaly vagon jóndeý deposy. Temirjol salasyndaǵy qurylymdyq ózgeristerge qaramastan atalǵan kásiporyndar ónim kólemin tómendetpeýde pármendi jumystar atqaryp keledi. 2014 jyly Qazaly lokomotıv jóndeý zaýyty óziniń negizgi qyzmet túrlerine kirmeıtin 16 arnaıy mamandandyrylǵan temirjol jóndeý mashınalaryn jóndeýden ótkizip, óndiris kólemin 2460,1 mıllıon teńgege jetkizdi. Bylaısha aıtqanda, jyldyq jos­pardy 109 paıyzǵa oryndady. Al Qazaly vagon jóndeý deposy 2014 jyldan bastap óndiristegi jańa vagondardy jóndeýden ótkizip, 1356,9 mıllıon teńgeniń qyzmetin atqardy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 151,6 paıyzdy qurady. Bul jumystar óz kezeginde jalpy ónerkásip óniminiń tómendemeýine úlken úles qosyp otyr. Al aýylsharýashylyq qurylymdary 5 mıllıard 521 mıllıon teńge kóleminde ónim jınaǵan. Atalǵan sala memlekettiń naqty qoldaýymen jaqsy damý ústinde. О́tken jyly eginshilik salasyna paıdalanatyn daqyldar úshin 278 mıllıon, mıneraldy tyńaıtqysh úshin 56,9 mıllıon, gerbısıd úshin 11,4 mıllıon, sýarmaly sý úshin 22,4 mıllıon, barlyǵy 368,7 mıllıon teńge sýbsıdııa berilgen. Bul 2013 jylmen salystyrǵanda 120,5 mıllıon teńgege artyq. – Memleket tarapynan jeńildetilgen baǵamen kóktemgi egin egý jáne egin jınaý jumystary úshin 3410 tonna dızel otyny alyndy. Aıtalyq, kóktemde 1610 tonna 90,3 teńgeden, kúzde 1800 tonna 103,9 teńgeden sharýalarǵa berildi. 30 tehnıka lızıng arqyly satyp alynǵan. Sonyń ishinde, «RZA-Agro» seriktestiginde ónimdiligi joǵary 2 dana, «Jalańtós batyr» seriktestiginde 1 dana RMÝ «ROUCN» agregatyn satyp alyp, sharýashylyqta kúrish egý naýqany kezinde tuqym sebý jumystaryna paıdalandy. Agregattyń aýysymdyq ónimdiligi 40-50 gektarǵa deıin oryndalyp, buǵan deıingi paıdalanyp júrgen tuqymsepkishterden ónimdiligi 3,5 ese joǵary ósken. Tasaryq aýyldyq okrýgine Aral qorynan «MTZ-80» traktory alynyp, aýyldyq okrýgtiń teńgerimine qabyldanypty. О́tken jyly aýylsharýashylyq óniminiń jalpy kólemi 2013 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 90,1 paıyzdy qurady. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónim kóleminiń tómendeýine jaz aılaryndaǵy túngi aýa raıynyń salqyn bolýynan eginniń pisip-jetilýiniń keshigýi áser etti. Egin jınaý 10 kúndeı kesh bastaldy jáne qyrkúıek aıynyń 18-20 kúnderi aýa raıynyń kúrt tómendeýinen kúrishtiń 2030 gektaryn úsik shalyp, osynyń saldarynan 475 gektar kúrishtikke múlde oraq túspeı qaldy. 2014 jyly 17930 gektar egis egildi. Onyń ishinde kúrish 7435 gektarǵa, mal azyqtyq daqyldar 7190 gektarǵa, kartop, kókónis, baqsha daqyldary 2630 gektarǵa ornalastyryldy. Kúrishtiń ónimdi Marjan, Iаntar, Novator, Lıder sorttary egildi. Sonymen qatar, gektar túsimdiligin arttyryp, kúrish daqyly sorttaryn jańalaý maqsatynda Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI usynǵan óńirge beıimdelgen jańa KazEr-6 sortyn RZA-Agro JShS-de 5 gektar jerge ornalastyryp ortasha túsimi 56 sentnerden, jalpy 30 tonna ónim jınap alyp, 2015 jyldyń egisi úshin 28 tonna tuqym quıyp aldy. 26391 tonna dándi daqyldar, 19 tonna maıly daqyldar, 13887 tonna malazyqtyq daqyldar ónimderi jınaldy. 82,5 myń tonna tabıǵı shóp daıyndaldy. Dástúrli kúrish daqylynan basqa da azyq-túliktik mańyzy zor kartop, kókónis, baqsha jáne maıly daqyldardy óndiristik negizde ósirýdi, sonymen qatar júgeri, arpa jáne malazyqtyq daqyldar kólemin kóbeıtýdi qolǵa alýymyz qajet. Ol óz kezeginde aýdan halqyn azyq-túlikpen jyl boıy qamtamasyz etýge jáne mal sharýashylyǵyna qajet sapaly jem-shóp qoryn jasaýǵa múmkindik beredi,– deıdi Qazaly aýdanynyń ákimi Baqyt Jahanov. Aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaev aýdan ákimderiniń jumysyn ınvestısııa tartýmen baǵalaıtynyn únemi aıtady. «Aýdan respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten beriletin qarjyǵa qol jaıyp otyrmaýy kerek. Ákimder ınvestorlar taýyp, olardy aýdanǵa tartyp, naqty jumyspen aınalysýlary qajet», degen Qyrymbek Eleýuly. Oblys ákiminiń tapsyrmasyn Qazaly aýdany oıdaǵydaı atqaryp otyr deı alamyz. О́tken jyly negizgi kapıtalǵa 6 mıllıard 364 mıllıon teńge ınvestısııa tartylypty. «Qoljetimdi baspana-2020» memlekettik baǵdarlamasy da táp-táýir iske asyp jatyr. 12 arendalyq turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Budan bólek, 3 qabatty 18 páterli turǵyn úıde halyq qonys toıyn toılady. Bes aýylda dárigerlik emhana ashyldy. Qazaly aýdanynda shaǵyn kásipkerler sany 3615-ke jetti. Qosymsha 8250 adam jumyspen qamtyldy. Bir jyldyń ishinde Qazaly aýdany Elbasymen eki ret tikeleı telekópir arqyly baılanysty. Birinshisinde, «Otaý-TV» jelisi arqyly kórsetiletin «Telegazet» jobasynyń tusaýy kesildi. Ekinshisinde, «RZA» AQ-tyń jumysy kórsetildi. Memleket basshysynyń ındýstrııalandyrý baǵytyndaǵy tapsyrmasyn iske asyrýshy «RZA» AQ-tyń jumysyna oń baǵasyn bergenin jurt kórdi. Sonymen qatar, osy kásiporyn «Altyn sapa» baıqaýynyń jeńimpazy atandy. Memlekettiń basty kapıtaly adam desek, turǵyndardyń densaýlyǵy únemi nazarda bolýy kerek. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kópten beri sheshimin tappaı kele jatqan máselelerdiń biri – aýdan ortalyǵyndaǵy apattyq jaǵdaıdaǵy aýrýhana qurylysyn salý bolatyn. Byltyr bul másele sheshimin taýyp, oblystyq bıýdjetten «Áıteke bı kentinen 150 tósektik ortalyq aýrýhana qurylysyn salý» jobasynyń joba-smetalyq qujatyn ázirlep, memlekettik saraptamadan ótkizýge 21 mıllıon teńge qaraldy. Jalpy, aýdanda «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasyn júzege asyrýda profılaktıkalyq is-sharalar, skrınıngtik zertteýler júrgizilip, kóliktik medısına qyzmet kórsetýde. Densaýlyq salasyna bólingen qarjy kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi eken. Máselen, 2014 jyly barlyǵy 3 mıllıard 34 mıllıon teńge bólingen. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 29 paıyzǵa nemese 678 mln. teńgege artyq. Onyń ishinde emdeý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý maqsatynda oblystyq bıýdjetten 171,6 mıllıon teńge bólinip, onyń 39,0 mıllıon teńgesine 8 sanıtarlyq avtokólik satyp alynǵan. Al 14,2 mıllıon teńgesine qajetti medısınalyq qural-jabdyqtar ákelingen. Sóz sońynda «Syr medıa» JShS janyndaǵy aqpa­rattyq-taldaý ortalyǵy jasaǵan qorytyndyny aıtsaq. Atalǵan ortalyq byl­tyr qala, aýdan ákimderiniń reıtıngisin anyq­tady. Nátıjesinde oblys boıynsha joǵary kórsetkish kórsetken Qazaly aýda­nynyń ákimi bolyp tanyldy. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy, Qazaly aýdany.

«Armannyń» armany oryndalmaq

Botagóz Chernoıarka aýylyna qaladan kóship kelipti. Aýylǵa kelgen soń, óziniń kópten oılap, júzege asyrsam ba dep júrgen maqsatyn qolǵa almaq bolady. Jer alady. Kókónis ósirip, kartop ekkisi keledi. Sóıtip, «Arman» sharýa qojalyǵyn qurǵan Botagóz Ilııasova iske belsene kirisedi. Biraq, sý joq, kókónis pen kartop alqaptary arnaıy sýlandyrý júıesine qosylmaǵandyqtan, sharýashylyq jyl saıyn ónim alýda qıyndyq kórip keldi. Osy máseleniń túıinin sheshý úshin Botagózdiń barmaǵan jeri bolmady, ákimdiktiń barlyq tabaldyryǵyn tozdyrady. – Kóktem bolsa kele jatyr. Qazir 40 gektar alqapty kókónis, kartop ósiremiz dep daıyndalyp jatyrmyz. Alqaptarǵa sý júıesi, sý qubyrlary tartylmaǵandyqtan jyl saıyn ónim alýǵa kedergi. Ju­mysym júrip ketse, aýylda árıne, jańa jumys oryndary ashylar edi, – deıdi kásipker Botagóz. Al, jalpy, sharýa­shylyqtyń 97 gektar jeri bar. Sharýashylyq 40 gektar jer telimin sýlandyrý júıesin qosýdy surap otyr eken. Botagózdiń ótinishin endi aýdan ákimi Nurlan Áýtálipov qarap shyǵady. Máseleniń túıini sheshildi. Másele magıstraldi qubyr arqyly sý tartýmen aınalysatyn «Adıs» seriktestiginde bolyp shyqty. Aman Sımambaevtyń aıtýynsha, bir ǵana Chernoıarka aýyldyq aýmaǵynda sýdy qajet etetin, sýlandyrý júıesine qosylǵylary keletin sýarmaly alqaptary bar kóptegen sharýashylyqtar jumys jasaıtyn kórinedi. Iаǵnı, is kezekpen ekeni de túsinikti. Aldaǵy naýqanda Botagózdiń de «Arman» sharýa qojalyǵynyń sýarmaly alqaptarynda tehnıkalyq jumystar júrgizilip, bıyl sýlandyrý júıesine qosylady, deıdi. Olaı bolsa, osy kúzde-aq, aýdan turǵyndary «Arman» ósirgen ónimderdi satyp ala alatyn bolar deımiz. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy, Pavlodar aýdany.

Ilkimdi ister legi

Jol qatynasyn jaqsartý arqyly eldiń ishki áleýetin arttyrýǵa bolatyny kún saıyn aıqyndalyp keledi. Kúrejol arqyly mádenıet te, órkenıet te, ekonomıka da damıdy. Jambyl oblynda «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dáliziniń boıynan 100, 200 basqa arnalǵan taýarly-sút fermalaryn qurý josparlanyp, qurylysqa qajetti ınfraqurylym, jer telimderi bólingen. Osy joba aıasynda oblys aýdandarynda 13 taýarly-sút fermasynyń qurylysy aıaqtalyp, sút baǵytyndaǵy asyl tuqymdy mal satyp alynýda. Jalpy, 2017 jylǵa deıin 57 sharýashylyq iske qosylady dep josparlanýda. Bul jobalardy «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ arqyly qarjylandyrýǵa qol jetkizildi. Osy qor arqyly bıyl 8 joba júzege asatyn bolady. Jergilikti ákimdikter óz kezeginde bul sharýashylyqtardy tıisti jer telimderimen qamtamasyz etip, qujat resimdeýde qoldaýlar kórsetip jatyr. Budan bólek, «QazAgroQarjy» AQ arqyly Jýaly aýdanynyń «Gambýrg» JShS-nyń 600 basqa arnalǵan zamanaýı sút fermasyn qurý jobasy júzege asyrylýda. Sút fermalaryn salý jobalaryn yntalandyrý úshin 50 bastan 200 basqa deıin sút fermalaryna jabdyqtar, tehnıka jáne mal satyp alý shyǵyndaryn óteýge 50 paıyzǵa deıin ınvestısııalyq sýbsıdııa qarastyryldy. Al, 200 bastan joǵary iri sút fermalaryn salýǵa ketken shyǵyndarynyń 20 paıyzy sýbsıdııalanatyn bolady. Sonymen qatar, osy fermalardy mal azyǵymen qamtamasyz etýge qajetti tehnıkalar satyp alýǵa ketken shyǵyndaryn 50 paıyzǵa deıin óteýge ınvestısııalyq sýbsıdııalar beriletini de bul istiń adymyn keńeıte túsetini anyq. Oblystaǵy mal tabynynyń basym bóligi turǵyndardyń qosalqy sharýashylyqtarynda ekendigin eskere otyryp, 500 bastan joǵary saýyn sıyrlary bar 145 eldi mekende sút qabyldaý pýnktterin ashý josparlanyp otyr. Osynyń nátıjesinde oblysta óndiriletin sútti qaıta óńdeýdiń úlesi 30,2 paıyzdan 40,0 paıyzǵa ulǵaıdy. Aldaǵy jyldary oblysta óndiriletin taýarly sút kólemin 300 myń tonnaǵa deıin, sút óńdeýshi kásiporyndarynyń júk telimin bıyl 60 paıyzǵa, 2016 jyly 75 paıyzǵa, 2017 jyly 90 paıyzǵa jetkizý josparlanýda. Jambyl jerindegi onnan astam qala-aýdandardyń ishinde Baızaq aýdanynyń orny bólek. Baızaq – qashanda orasan tirligimen, bereke-birligimen erekshelenedi. Qyrmany dánge, dalasy ánge, dastarqany dámge toly osynaý batyr baba esimin ıemdengen aýdannyń eńbekqor halqy tirliktiń kózin taýyp, el tabysyn arttyryp, mereıin ósirip keledi. Aýyldary negizinen úlken kúrejoldyń boıynda jatqan Baızaq aýdanynda 10 shaǵyn taýarly sút fermalaryn uıymdastyrýǵa nıet bildirgen sharýa qojalyqtary lızıngke mal, qural-jabdyqtar jáne aýylsharýashylyq tehnıkalaryn alý úshin «QazAgroQarjy» AQ-qa aldyn ala tólenetin 15 paıyz qarajatyn qamdaýda. «Búgingi kúnge E.Saýryqov, M.Aqaev 300 bas iri qara malǵa shaǵyn taýarly sút fermasyn salý úshin jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyn­dap bitip, qurylys jumystary bastap jiberdi. Sondaı-aq, «Asyl» sharýa qojalyǵy 50 basqa arnalǵan mal bordaqylaý fermasyn, «Tad­jı­baev H» sharýa qojalyǵy 200 bas saýyn sıyrǵa arnalǵan, «Ja­dyra» sharýa qojalyǵy da 100 basqa arnalǵan taýarly-sút fer­masynyń qurylysyn bastady. Sonymen qatar Izraıldiń «Tessa» kompanııasynyń  sút sehynyń qondyrǵylaryn alý úshin bastapqy 25 paıyzdyq tólemderdi  tóleýge jáne 5 paıyzdyq nesıe alýǵa Eýrazııalyq bankpen kelisimshart jasasty. Sondaı-aq, «Agalı» sharýa qojalyǵy sút qabyldaıtyn tanker alý úshin ótinim berdi. Bul qojalyq qazir «QazAgroQarjy» AQ  arqyly alynatyn nesıeniń 15 paıyz lızıngtik qarajatyn daıyndaýda. Sonymen qatar, 43 bas asyl tuqymdy quna­jyn jáne 3 bas buqa satyp alyp, Reseıdiń Altaı óńirinen taǵy 50 bas qunajyn satyp alýǵa aldyn ala kelisti. Budan bólek  «Nıet» sharýa qojalyǵy Almaty oblysyndaǵy asyl tuqymdy mal zaýytynan naqty aqshaǵa 50 bas qunajyn jáne 2 bas buqa satyp aldy. 50 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasynyń jobalyq smeta­lyq qujattaryn ázirleýde. «Zeń­gi baba» sharýa qojalyǵy jer ýchaskesiniń qaýlysyn alyp, 50 basqa arnalǵan taýarly-sút fer­masynyń tıisti qujattaryn daıyndap jatyr. Sút qabyldaý pýnktterin uıymdastyrý jumys­tary boıynsha «Dánegúl» JShS Túımekent aýyldyq okrýgine sút qabyldaý tankerin qoıdy», deıdi Baızaq aýdanynyń ákimi Murathan Shúkeev. Úlken joldyń boıynda ornalasqan aýyldardyń tirshiligi basqasha bolady ǵoı. Áıteýir úlken joldyń ústindegi halyq saýda-sattyq, alys-beris jasaýǵa epti keledi. Bul halyqaralyq jol kólik aǵynyn kóbeıtip qana qoımaı, birtalaı sharýashylyqtardyń damýy­na jaǵdaı jasamaq. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.

Tórt túrli shujyq daıyndalady

Atyraý qalasynyń irgesindegi Aqjar eldi mekeninde kúnine 1 tonna 200 kılo shujyq ónimderin shyǵaratyn jańa seh iske qosyldy. Isataı Batyrbaev quryltaıshylyq etetin «Jemis» seriktestigi sehqa Fransııadan shyǵarylǵan tehnologııalar ornatypty. Sondaı ozyq tehnologııanyń biri – «Saris» peshinde 40 mınýtta 350 kılo shujyq farshyn daıyndaý múmkindigi bar. Seh basshysy Luqpan Abylaevtyń aıtýynsha, shujyqtar merziminen buryn buzylýǵa jol bermeıtin taza ári sapaly qaptamamen qaptalady. Al dámdeýishter Almatydan jetkiziledi. Shujyqqa qajetti et Aqqystaý selosynan tasymaldanady. – Bizdiń sehymyzda kúnine 1 tonna 200 kıloǵa shujyq daıyndaýǵa tolyq múmkindik bar. Joǵary sapamen daıyndalǵan óz ónimderimizdi ashyq sórelerde saýdalaýǵa qarsymyz. Tek «Ataba», «Ideal» sekildi saýda ortalyqtary arqyly tutynýshyǵa usynýdy jón kórdik, – deıdi seh basshysy Luqpan Abylaev. Jergilikti ónim óndirýshilerge grýzııalyq Sýlhan Chıhadze dámdi shujyq daıyndaý qupııasy jóninde keńes beredi. Ázirge sehta tórt túrli shujyq daıyndalady. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan».

Berekeli Boran

Kúrshim aýdanyndaǵy Boran aýyldyq okrýgi – Qytaı elimen shekara shebinde ornalasqan elimizdegi eń shetki eldi meken­derdiń biri. Jeti aýyl qaraıtyn Boran óńirdegi tirek aýyldar sanatyna engen. Taıaýda Kúrshimge jumys sapary barysynda aýdan ákimi Altaıbek Seıitov Boran aýyldyq okrýginiń tynys-tir­shiligimen tanystyrdy. Boran – berekeli aýyl. 2 myńǵa jýyq turǵyny bar. Aýyldaǵy eń kóne ǵımarattardyń biri – Qu­mash Nurǵalıev atyndaǵy mektep-gımnazııa. Byltyr bul gımnazııa kúrdeli jóndeýden ótti. 1914 jyly shirkeý mektebi bolyp ashylǵan bilim ordasynyń 100 jyldyq mereıtoıy oblys kóleminde keńinen atap ótildi. «Taǵylǵan jeke dara jul­dyz edi, Altaıdyń altyn shek­pen jaǵasyna» dep aqyn Ǵafý Qaıyrbekov jyr arnaǵan Qu­mash Nurǵalıev – Uly Otan soǵy­sy­nyń ardageri, KSRO halyq muǵa­limi, Qazaq KSR-ine eńbegi sińgen muǵalim atanǵan, 1957 jyldan 1988 jylǵa deıin osy bilim orda­synyń basshysy bolǵan, gım­nazııanyń negizin qalaǵan elimiz­degi abzal ustazdardyń biri. Sondaı-aq, aýyldaǵy mem­le­kettik mekemeler qatarynda or­man sharýashylyǵy, gıdrobeket bar. Qytaıdan keletin Ertis ózeniniń deńgeıi men sýynyń quramy osy aýyldaǵy gıdrobeket arqyly qadaǵalanady. Turǵyndar 10 myń iri qara, 15 myń usaq mal, 1 jarym myń jylqy ósirip, 8 jarym myń gektar alqapqa kún­baǵys, bıdaı, arpa, suly syndy dándi daqyldar egip otyr. Onyń ishinde atamekenine oralǵan qan­dastar da aýyldyń kórkeıýine aıtarlyqtaı úles qosyp keledi. Máselen, 2005 jyly Qytaıdan qonys aýdarǵan Jiger Qanatbek esimdi jas jigit jylyna 40 gektar sýarmaly jerge bıdaı egedi eken. Aýyl ákimi Maqsat Aǵıekovtiń aıtýynsha, sońǵy jyldary kásip­kerlik tez órkendep keledi. Myr­zabaı Marhabaev atty kásipker qurǵan jıhaz sehynyń ónimderi men borandyq blok kirpishterge shekara mańyndaǵy aýyl tur­ǵyn­darynan suranys kóp túsetin kórinedi. Biz kásipker Nurlan Alda­jarovtyń taıaýda salǵan «Jas-Aı» halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda boldyq. Altaıbek Seıitulynyń aıtýynsha, burynǵy ǵımarat kásipkerge memleket-jekemenshik seriktestigi sheń­berinde senimdi basqarýǵa berilip, oǵan isin ilgeriletýge «Ju­mys­pen qamtý-2020» baǵdarlamasy arqyly 24 mıllıon teńge kóle­minde qarjy bólingen. Jal­py quny 70 mln. teńgege tús­ken jańa nysanǵa jylý, sý qubyr­lary tartyldy. Eki qabatty ǵıma­rattyń aýmaǵy 1 150 sharshy metrdi quraıdy. Aýlasy kóz tartar­lyqtaı abattandyrylyp, kórik­tendirilgen. Jańa nysanda jıhaz, zamanaýı dámhana, tigin sehy, shashtaraz, ınternet klýby jáne ardagerler zaly ornalasqan. Aýyl qarttary kúndelikti osy nysanda bas qosyp, gazet-jýrnal oqıdy, doıby men shahmat, tastaıaq oınaıdy. Tipti, borandyq qarııalar Kúrshim aýdanynda ar­dagerler arasynda ótetin bılıard jarystarynda únemi jeńim­paz atanyp júr. Ermek Sul­tan­bekov esimdi kásipker ústel ten­nısi, jattyǵý zaly bar sha­ǵyn sport keshenin salyp berip­ti. Osy arqyly qystygúni keshen­niń ja­nyndaǵy hokkeı kortyna oınaýǵa keletin balalardyń jyly jerde kıinýine de jaǵdaı jasaldy. Boranda jaıaý júrginshi joldary da salynyp jatqanyn baıqadyq. Aýyldaǵy mádenıet úıi sońǵy 30 jyl boıy qańyrap, bos turǵan eken. Keńshar qu­la­ǵan soń klýbtyń da tóbesi qulap, keteýi ketken kórinedi. Tas­tan qalanǵan qabyrǵasynyń qalyń­dyǵy bir qulash bolatyn eski de irgeli ǵımarat byltyr kúrdeli jóndeýden ótkizilip, el ıgiligine paıdalanýǵa berildi. Klýbtyń jylý júıesi júrgizilip, sahnasy men kórermen zaly, úıirme zaldary zamanaýı qural-jabdyqtarmen jabdyqtaldy. Mádenıet úıiniń ja­nynda jastar saıabaǵy boı kó­tergen. Onda aýyl ónerpazdary bas qosyp, borandyq jastar bos ýa­qyt­taryn tıimdi ótkize bastady. Shekaradan ótip, elge qaraı esip aǵatyn Qara Ertistiń boıyn­daǵy Boran aýylynyń búgingi baqýatty tirshiligine kóńilimiz toǵaıdy. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany. Sýrette: Boran aýylyndaǵy ataqty pedagog Q.Nurǵalıevtiń burynǵy jumys keńsesi, qazirgi murajaıy.

Qus fabrıkasynyń alǵashqy ónimi

Pavlodar oblysy Aqsý qala­sy­nyń aýyldyq aımaǵynda ornalasqan «Qyzyljar-Qus» JShS alǵashqy ónimin berdi. Aýyldyq jerdegi qus fabrıkasy 1500 tonnadaı qus etin jergilikti naryqqa shyǵardy. – Ázirge qus eti ónimderi jergilikti turǵyndarǵa usynylyp otyr. Broıler etiniń kılosy 650 teńgeden satylýda. Jýyq arada qus eti oblys ortalyǵyndaǵy dúkenderge de jetkiziletin bolady. Qazirgi tańda fabrıkada 145 myńdaı qus bar. Aldaǵy ýaqytta óndiris kólemin arttyrý josparlanýda. «Qyzyljar-Qus» JShS basshylyǵy óńirdegi saýda júıelerimen qus etin jetkizý boıynsha kelissózder júrgizýde, – dedi Qyzyljar aýyldyq okrýginiń ákimi Erjan Túsipbekov. Eske sala keteıik, 2014 jyly Táýelsizdik kúni qarsańynda qaıta jańǵyrtýdan ótken qus fabrıkasy óz jumysyn bastaǵan bolatyn. Bul fabrıkada broıler tuqymdy taýyq ósiriledi. Uzaq jyldar toqyrap turǵan fabrıka memlekettik «Bıznestiń jol kartasy-2020» jáne «Agrobıznes-2020» baǵdarlamalary aıasynda iske qosylǵan edi. Jobaǵa Eýrazııalyq bank qarjylaı qoldaý jasady. Bolashaqta atalmysh qus fab­rıkasy óńirdiń qus etine degen suranysynyń 70 paıyzyn óteıdi degen boljam bar. Aqylbek SATYBALDIN. PAVLODAR.

Turǵyn úı salynady

Elbasynyń tikeleı qoldaýy­men júzege asqan «Jezqazǵan-Beıneý» temirjol magıstrali búginde sa­ıyn daladaǵy eldi mekenderge jan bitirdi. Shoıyn joldyń 272 shaqyrymy Qyzylorda oblysyna tıesili. Osy aralyqta 3 stansa jáne 10 beket salý josparlanǵan. Qazirgi tańda stansalar men beketterde elektr jelileri, óndiristik jáne tehnıkalyq ǵımarattar men áleýmettik nysandardyń qurylysy júrip jatyr. Al jańa stansalardyń biri Aral aýdanyndaǵy Abaı aýylynda ornalasatyn bolady. Eki jarym myńǵa jýyq turǵyny bar eldi mekenniń negizgi kásibi – mal sharýashylyǵy. Jańa magıstral salynǵaly beri munda ınfraqurylymdyq jumystar júrgizilip, birqatar áleýmettik nysandar boı kóterdi. Shalǵaıdaǵy aýyl jurtshylyǵy aldaǵy kúnderge senimmen qarap, jarqyn bolashaǵyn múmkindigi mol bolat jolmen baılanystyrýda. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń qarjysy esebinen stansa aýmaǵynan temirjolshylarǵa arnalyp 2 páterli 20 úı salý josparlanǵan. Iаǵnı, bul 40 otbasy baspanaly bolady degen sóz. Búginde alǵashqy úıdiń qurylysy aıaqtaldy. Temirjol boıyndaǵy stansa qurylysynda 40 adam turaqty jumys jasaýda. Sonyń 25-i Abaı aýylynyń turǵyndary. Jalpy, stansa tolyq iske qosylǵanda 200 adamǵa deıin eńbekpen qamtylady. Al sho­ıyn joldyń boıynda salynýǵa tıisti barlyq stansalardyń qurylystary keler jyly tolyq aıaqtalady. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.

Stýdentter men kásipkerler alıansy quryldy

Kásipker bolý ońaı ma? Endi ol týraly kásipkerlerdiń ózi stý­dentterge aıtyp, bul kásiptiń qyr-syryn úıretetin bolady. Ol úshin Rýdnyı ındýstrııalyq ıns­tıtýtynda Stýdentter men kásip­kerler alıansy quryldy. Osy qanatqaqty jobany jasa­ǵan Rýdnyı ındýstrııalyq ıns­tıtýtynyń tárbıe isi jónin­degi prorektory Jasulan Alpys­baevtyń aıtýynsha, bolashaqta óz isin ashqysy keletin stýdentter onyń ekonomıkalyq-quqyqtyq joldarynan bastap, ujymmen jumys isteýdiń, basshynyń, ká­sipkerdiń mádenıeti men etıkasyna deıin úırenetin bolady.

«Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­synda kásipkerlikti ulttyq eko­nomıkanyń jetekshi kúshi retinde jan-jaqty qoldaý ári shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesin 2030 jylǵa qaraı eki esege arttyrý mindeti qoıyldy. Alaıda, jastar arasynda kásipkerliktiń búgingi jaǵdaıy týraly aıtqanda, sheshimin tappaǵan kóptegen máseleler oıǵa oralatyny anyq. Sonyń ishinde joǵary oqý orny qabyrǵasynda júrgen jastarǵa kásipkerliktiń qyr-syryn meńgertý – Elbasy qoıyp otyrǵan mańyzdy tapsyrmalardyń biri. Osyny negizge alǵan Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty bas­shy­lyǵy Stýdentter men kásip­kerler alıansyn qurdy. Jýyr­da atalmysh alıanstyń salta­natty ashylý rásimi men onyń qaramaǵyndaǵy bıznes-mek­teptiń alǵashqy otyrysy ótti. Ins­tı­týtta uıymdastyrylǵan ıgi shara­ǵa stýdenttermen qatar rýd­nyı­lyq kásipkerler palatasy, kásipkerlikti qoldaý ortalyǵy men shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qatysty. Alıans údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasynyń basym ba­ǵyttary sanalatyn metallýrgııalyq keshen, mashına jasaý jáne qurylys materıaldaryn óndirý, kólik ınfraqurylymy, energetıkalyq qaýipsizdik jáne qyzmet kórsetý salasyn qamtymaq. Maqsat qoǵamnyń belsendi múshesi bolyp tabylatyn jáne ekonomıkasy myqty, áleýmettik básekege qabiletti Qazaqstandy qurý úshin aýqymdy áleýetke ıe jastardy kásipkerlikke tartý, olardy yntalandyrý bolmaq. Bul joba stýdentter arasynda kásipkerlik qyzmetti nasıhattap, kásipkerlik rýhty qalyptastyrýǵa jáne jas kásipkerlerdiń óz kásibin ashýyna da muryndyq bolady. – Bıznes-mektepte stý­dent­terimiz ekonomıkanyń naqty sektorynda jumys istep júrgen kásip­kerlerden tájirıbelik-taǵy­lym­dyq bilim alady. Eń bastysy, oqytý tegin jáne mektepti sátti támamdaǵan stýdentke arnaıy ser­tıfıkat beriledi, – deıdi Stý­dent­ter men kásipkerler alıansy­nyń tóraǵasy Jasulan Alpysbaev. Jıyn barysynda sóz alǵan Qostanaı oblystyq kásipkerler palatasy Rýdnyı qalalyq fılıalynyń dırektory Serikbaı Ábilǵazıev pen Kásipkerlikti qoldaý ortalyǵynyń menedjeri Olga Prıadko ıgi bastamaǵa tabys tilep, óz tarapynan stýdent­terge aqparattyq jáne konsýl­tasııa­lyq kómek kórsetýge árdaıym daıyn ekendikterin jetkizdi. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». RÝDNYI.