Eýropany jaılap alǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń áli aıaqtalar túri kórinbeıdi. Birqatar sarapshylar jalpy jaǵdaıdy birshama jaqsardy dep eseptegenimen kári qurlyqtyń keıbir óńirlerinde halyqtyń kúızelýi odan ári jalǵasýda. Grekııa burynǵysynsha – daǵdarystyń basty oshaǵy. Basqa da shaǵyn elderdiń jaǵdaıy ońalyp kete qoımaǵandyǵy seziledi. О́ıtkeni, qazirgi ınternet shyrmaýyǵy osy óńirdegi jaǵdaıdyń qıyndaǵandyǵy týraly jaǵymsyz habarlarǵa tolyp júr. Solardyń birsypyrasyn baıandaı keteıik.
Eýroaımaq elderi qarjy mınıstrleriniń keńesi keshegi kúni bolyp ótken otyrystarynda Grekııaǵa qarjy kómegin kórsetý jónindegi máseleni talqylap, biraq bir qorytyndyǵa kele almady. Sóıtip, osy máseleniń sheshimi kelesi aptanyń dúısenbisi kúni taǵy talqylanatyn boldy. Eýropalyq odaqtyń dıplomattary jáne grek taraby másele sol kúni sheshiledi degendeı úmitpen tarasty.
Eýropalyq toptyń jetekshisi Ierýn Deıselblýmnyń atap ótkenindeı, kómek usynýshy qarjy ınstıtýttary Grekııanyń jańa basshylyǵymen jumys isteýge ázir ekendikterin bildirgen. Biraq ol úshin saıası qorytyndy qajet bolady. Onyń aıtýynsha, máseleni talqylaý barysynda Grekııaǵa kómek kórsetýdi odan ári jalǵastyrý otyrysqa qatysýshylardyń kópshilik bóligi úshin tıimdi nusqa ekendigi aıqyn sezilgen.
Al Grekııanyń qarjy mınıstri Iаnnıs Varýfakıstiń sózimen aıtsaq, eki jaqtyń qatysýymen ótken talqylaýdyń ózi o basta naqty bir qorytyndyǵa kelýdi kózdemegen bolatyn. Degenmen, osynyń ózin «konstrýktıvti» dep baǵalaýǵa bolady.
Osy aqparatty taratqan Reıter agenttigi tilshisiniń Eýropalyq odaq tarapynan qatysqan dıplomattan bilgenindeı, Grekııaǵa materıaldyq kómek kórsetýdi jalǵastyrý týraly málimdeme ázir bolǵan edi. Alaıda, Grekııa delegasııasy oǵan kelisim bere qoımaǵan. Máseleni talqylaý barysynda Grekııa ókilderi Afınamen telefon arqyly baılanysyp, ózara keńesken.
Eýropalyq toptyń Grekııa jónindegi kezekten tys otyrysyna Halyqaralyq valıýta qorynyń basshysy Krıstın Lagard, Eýropalyq ortalyq banktiń basshysy Marıo Dragı, Ekonomıkalyq jáne qarjy isteri jónindegi eýrokomıssar Per Moskovıchı qatysqan.
Eger oqıǵanyń órbý barysyna qaıta oralatyn bolsaq, ústimizdegi jyldyń 1 aqpany kúni Grekııanyń jańa qarjy mınıstri Iаnnıs Varýfakıs óz eliniń budan bylaı ózderin boryshqa belshesinen batyrǵan nesıeni almaıtyndyqtaryn málimdegen bolatyn. «Grekııanyń aǵymdaǵy bereshekterin óteý isi ekonomıkalyq ósimmen baılanystyrylýy kerek. Áıtpegen jaǵdaıda, Afına budan bylaıǵy ýaqytta eýropalyq nesıe berýshiler «úshtigimen» (Eýropalyq odaq, Eýropalyq ortalyq bank, Halyqaralyq valıýta qory) yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyrýǵa múldem qulyqsyz», degen bolatyn ol.
Grekııanyń Eýropalyq odaqpen ara qatynasy osy elde 25 qańtar kúni ótken parlamenttik saılaýda ásire solshyldardyń SIRIZA partııasy jeńiske jetken sátten bastap nasharlaǵan bolatyn. Osy partııa qurǵan Aleksıs Sıprastyń jańa úkimeti eýropalyq qaryz berýshiler úshtiginen daǵdarystyń ábden qyzǵan sátinde berilgen 320 mlrd. dollardyń qaryzyn keshirýdi talap etti. Alaıda, Eýropalyq odaq, sondaı-aq Eýropalyq ortalyq bank Grekııanyń qaryzyn keshirýge de, tipti ony qaıta qurylymdaýǵa da qatysa almaıtyndyqtaryn málimdegen bolatyn.
Ispanııa koroli Fılıpp VI óziniń jalaqysyn qysqartý jóninde sheshim qabyldady. Sóıtip, ol óziniń aldynda korol bolǵan Hýan Karlostyń kezindegi jalaqyǵa qaraǵanda 20 paıyz az alatyn boldy. Naqtyraǵyn aıtsaq, ol endi salyqtyq alymdy esepke almaǵanda jylyna 234 myń eýro tabady. Bul burynǵy jalaqydan 58 myń eýroǵa az.
Korol otbasynyń basqa músheleriniń tabystary da korol eńbekaqysyna baılanysty bolǵandyqtan, olardyń kiristeri de qysqara túsetin bolady. Máselen, Hýan Karlos bıylǵy jyly 36 paıyzǵa az tabys tabady. Al koroleva Lıtıstiń jalaqysy 26 paıyzǵa, koroleva Sofııanyki 20 paıyzǵa qysqara túsedi.
Korol otbasynyń jáne koroldik ákimshiliktiń shyǵyndaryna bıylǵy jyly memlekettik bıýdjetten 7,8 mıllıon eýro qarastyrylǵan. Bul byltyrǵy jyldyń shyǵyndarymen sáıkes kórsetkish.
Korol otbasy músheleriniń jalaqylarynyń qysqarýy koroldik ákimshilik úshin jańa aqparattyq tehnologııalardy engizý shyǵyndarynyń artýy esebinen óteletin bolady.
Ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda Latvııada tirkelgen jumyssyzdyq deńgeıi eldegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 9 paıyzyn qurady. Bul ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkishten 0,5 paıyzǵa artyq.
Latvııanyń jumyspen qamtý jónindegi memlekettik agenttiginiń habarlaǵanyndaı, eldegi eń tómengi jumyssyzdyq deńgeıi Rıga aımaǵynda tirkelip otyr. Ol 5,5 paıyzdy quraıdy. Bul ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkishten 0,3 paıyzǵa artyq. Eń joǵary jumyssyzdyq Latgalııaǵa tıesili. Munda ol 18,5 paıyzdy qurap otyr. Bul kórsetkish te ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵydan 0,7 paıyzǵa artyq.
Kýrzemede jumyssyzdyq deńgeıi ótken jyldyń jeltoqsanynda 10,7 paıyzdy qurasa, qazir endi 11,4 paıyzǵa jetip otyr. Vıdzemede buryn 9,9 paıyz bolsa, qazir – 10,4 paıyz. Zemgalede – 9 paıyz. Bul da ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵy kórsetkishten 0,7 paıyzǵa artyq.
Rıga qalasynyń ózinde qańtardaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 5,1 paıyz bolsa, bul kórsetkish Iýrmalada – 6,3 paıyz, Elgavada – 6,9 paıyz, Valmıerada – 7,2 paıyz, Ventspılste – 9,3 paıyz, Daýgavpılste – 10,2 paıyz, Ekabpılste – 11,2 paıyz, Lıepaıda – 13 paıyz, Rezeknede 15,8 paıyz boldy.
Jumyspen qamtý jónindegi memlekettik agenttik osynyń aldynda qysqa qaraı jumyssyzdyq deńgeıiniń arta túsetindigi týraly boljam jasaǵan edi. О́ıtkeni, osy kezeńde jazǵy maýsymdyq jumystardyń qysqaryp, qurylys salasynda tynyshtyq ornaıtyndyǵy belgili. Osyǵan baılanysty agenttik naýryz aıynda jańa jumys kózderiniń ashylatyndyǵyn, al jumyssyzdar sanynyń azaıýy sáýir men maýsym aıynyń aralyǵynda belsendi sıpat alatyndyǵyn aıtyp, halyqty jubatý ústinde.
Jeke menshikke úı satyp alý jaǵdaıy ár adam úshin ómirdiń baqytty sátin bildiretindigi túsinikti. Al Rýmynııanyń 75 myń azamaty úshin ol naǵyz qıyndyqtyń tuzaǵyna aınalyp otyr. Munyń sebebi, Shveısarııanyń ulttyq banki qańtar aıynda franktyń eýroǵa qatynasyn tómendetý jóninde sheshim qabyldaǵan bolatyn. Bul baǵam aıyrmashylyǵynyń kúrt artýyna ákeldi de frankpen alynǵan ıpotekalyq nesıeler qymbattap shyǵa keldi. Frankpen ıpotekalyq nesıe alý buryn Eýropanyń shyǵys óńirindegi elderi úshin barynsha tıimdi bolyp kelgen bolatyn. Olar osy arqyly baǵam aıyrmashylyǵynyń terbelýi kezinde birshama jaǵymdy jaǵdaıǵa ıe bolǵan edi. Al endi múlde kerisinshe bolyp otyr.
«Endi meniń úıimdi alyp qoıatyn shyǵar dep qorqamyn. О́ıtkeni, basqa bir tıimdi nusqany kóre almaı otyrmyn. Qazirgi baǵam boıynsha 740 frankty tólep otyrý bizdiń jalpy kirisimizden ulttyq valıýta boıynsha alǵanda 4 000 leevti jep qoıyp otyr. Endi birdemeni josparlaýdyń ózi de múmkin emes. Meniń dál qazirgi kóńilimde úıden aıyrylamyn-aý degen qorqynyshtan basqa túk te joq», deıdi 37 jastaǵy Danıela Gornea. Ol, ásirese, osy jaǵdaıǵa baılanysty eki balasynyń bolashaǵy úshin alańdaıtynyn jetkizdi.
Bir jaqsysy, otbasyna nesıeni qaıta qurylymdaýdyń sáti túsken eken. Osy arqyly nesıeniń aılyq ótemi 740 franktan 400 frankqa deıin tómendetilgen. Biraq bir qıyny osy 400 franktyń 371-i tek qana nesıeniń syıaqy paıyzyn óteý úshin ǵana jumsalady eken. Sonda negizgi qaryzdyń qalaı óteletininiń ózi túsiniksiz. Basqadaı shyǵyndardy azaıtý úshin bul otbasy qazirgi kúni úıdegi jylý batareıalarynyń kópshiligin óshirip tastaǵan. Tipti, tamaqtyń ózinen de qatty únemdep, ony negizinen derevnıada turatyn týystarynan alatyn bolǵan.
Shveısarııalyq frankpen ıpoteka alýshylardyń kópshiligi erte ýaqyttary onyń qyzyǵyn ábden kórgenderin aıtady. Máselen, osydan 20-30 jyl buryn 2008 jylǵy daǵdarysqa deıingi kezeń ishinde bul nesıe túriniń syıaqy stavkasy bar bolǵany 3,5 paıyzdy quraǵan eken. Al endi eýroǵa eseptegen kezde, syıaqy stavkasy 8 paıyzǵa deıin jetip otyr. Mine, osy jaǵdaı rýmyndarǵa úlken áser etýde.
Sarapshylardyń sózine qaraǵanda, kórshi elderdegi jaǵdaı da ońyp turmaǵan sekildi. Osyǵan baılanysty ár el ózinshe sharalar qoldanyp jatqan kórinedi. Máselen, Vengrııa úkimeti bankterdi alynǵan nesıelerdi Shveısarııalyq franktyń byltyrǵy baǵamymen konvertteý jóninde mindettese, Horvatııa úkimeti ulttyq valıýtalary – kýnnyń frankke burynǵy baǵamyn ózgertpeý jóninde sheshim qabyldaǵan. О́ıtkeni, bul elde de 60 myń ıpotekalyq nesıe alýshy bar eken. Úkimet olardyń jaǵdaıynyń kúrt quldyrap ketýinen saqtanyp otyr.
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Kómek kórsetýdi keıinge qaldyrdy
Eýroaımaq elderi qarjy mınıstrleriniń keńesi keshegi kúni bolyp ótken otyrystarynda Grekııaǵa qarjy kómegin kórsetý jónindegi máseleni talqylap, biraq bir qorytyndyǵa kele almady. Sóıtip, osy máseleniń sheshimi kelesi aptanyń dúısenbisi kúni taǵy talqylanatyn boldy. Eýropalyq odaqtyń dıplomattary jáne grek taraby másele sol kúni sheshiledi degendeı úmitpen tarasty.
Eýropalyq toptyń jetekshisi Ierýn Deıselblýmnyń atap ótkenindeı, kómek usynýshy qarjy ınstıtýttary Grekııanyń jańa basshylyǵymen jumys isteýge ázir ekendikterin bildirgen. Biraq ol úshin saıası qorytyndy qajet bolady. Onyń aıtýynsha, máseleni talqylaý barysynda Grekııaǵa kómek kórsetýdi odan ári jalǵastyrý otyrysqa qatysýshylardyń kópshilik bóligi úshin tıimdi nusqa ekendigi aıqyn sezilgen.
Al Grekııanyń qarjy mınıstri Iаnnıs Varýfakıstiń sózimen aıtsaq, eki jaqtyń qatysýymen ótken talqylaýdyń ózi o basta naqty bir qorytyndyǵa kelýdi kózdemegen bolatyn. Degenmen, osynyń ózin «konstrýktıvti» dep baǵalaýǵa bolady.
Osy aqparatty taratqan Reıter agenttigi tilshisiniń Eýropalyq odaq tarapynan qatysqan dıplomattan bilgenindeı, Grekııaǵa materıaldyq kómek kórsetýdi jalǵastyrý týraly málimdeme ázir bolǵan edi. Alaıda, Grekııa delegasııasy oǵan kelisim bere qoımaǵan. Máseleni talqylaý barysynda Grekııa ókilderi Afınamen telefon arqyly baılanysyp, ózara keńesken.
Eýropalyq toptyń Grekııa jónindegi kezekten tys otyrysyna Halyqaralyq valıýta qorynyń basshysy Krıstın Lagard, Eýropalyq ortalyq banktiń basshysy Marıo Dragı, Ekonomıkalyq jáne qarjy isteri jónindegi eýrokomıssar Per Moskovıchı qatysqan.
Eger oqıǵanyń órbý barysyna qaıta oralatyn bolsaq, ústimizdegi jyldyń 1 aqpany kúni Grekııanyń jańa qarjy mınıstri Iаnnıs Varýfakıs óz eliniń budan bylaı ózderin boryshqa belshesinen batyrǵan nesıeni almaıtyndyqtaryn málimdegen bolatyn. «Grekııanyń aǵymdaǵy bereshekterin óteý isi ekonomıkalyq ósimmen baılanystyrylýy kerek. Áıtpegen jaǵdaıda, Afına budan bylaıǵy ýaqytta eýropalyq nesıe berýshiler «úshtigimen» (Eýropalyq odaq, Eýropalyq ortalyq bank, Halyqaralyq valıýta qory) yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyrýǵa múldem qulyqsyz», degen bolatyn ol.
Grekııanyń Eýropalyq odaqpen ara qatynasy osy elde 25 qańtar kúni ótken parlamenttik saılaýda ásire solshyldardyń SIRIZA partııasy jeńiske jetken sátten bastap nasharlaǵan bolatyn. Osy partııa qurǵan Aleksıs Sıprastyń jańa úkimeti eýropalyq qaryz berýshiler úshtiginen daǵdarystyń ábden qyzǵan sátinde berilgen 320 mlrd. dollardyń qaryzyn keshirýdi talap etti. Alaıda, Eýropalyq odaq, sondaı-aq Eýropalyq ortalyq bank Grekııanyń qaryzyn keshirýge de, tipti ony qaıta qurylymdaýǵa da qatysa almaıtyndyqtaryn málimdegen bolatyn.
Ispanııa koroli óz eńbekaqysyn qysqartty
Ispanııa koroli Fılıpp VI óziniń jalaqysyn qysqartý jóninde sheshim qabyldady. Sóıtip, ol óziniń aldynda korol bolǵan Hýan Karlostyń kezindegi jalaqyǵa qaraǵanda 20 paıyz az alatyn boldy. Naqtyraǵyn aıtsaq, ol endi salyqtyq alymdy esepke almaǵanda jylyna 234 myń eýro tabady. Bul burynǵy jalaqydan 58 myń eýroǵa az.
Korol otbasynyń basqa músheleriniń tabystary da korol eńbekaqysyna baılanysty bolǵandyqtan, olardyń kiristeri de qysqara túsetin bolady. Máselen, Hýan Karlos bıylǵy jyly 36 paıyzǵa az tabys tabady. Al koroleva Lıtıstiń jalaqysy 26 paıyzǵa, koroleva Sofııanyki 20 paıyzǵa qysqara túsedi.
Korol otbasynyń jáne koroldik ákimshiliktiń shyǵyndaryna bıylǵy jyly memlekettik bıýdjetten 7,8 mıllıon eýro qarastyrylǵan. Bul byltyrǵy jyldyń shyǵyndarymen sáıkes kórsetkish.
Korol otbasy músheleriniń jalaqylarynyń qysqarýy koroldik ákimshilik úshin jańa aqparattyq tehnologııalardy engizý shyǵyndarynyń artýy esebinen óteletin bolady.
Latvııada jumyssyzdar kóbeıdi
Ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda Latvııada tirkelgen jumyssyzdyq deńgeıi eldegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 9 paıyzyn qurady. Bul ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkishten 0,5 paıyzǵa artyq.
Latvııanyń jumyspen qamtý jónindegi memlekettik agenttiginiń habarlaǵanyndaı, eldegi eń tómengi jumyssyzdyq deńgeıi Rıga aımaǵynda tirkelip otyr. Ol 5,5 paıyzdy quraıdy. Bul ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkishten 0,3 paıyzǵa artyq. Eń joǵary jumyssyzdyq Latgalııaǵa tıesili. Munda ol 18,5 paıyzdy qurap otyr. Bul kórsetkish te ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵydan 0,7 paıyzǵa artyq.
Kýrzemede jumyssyzdyq deńgeıi ótken jyldyń jeltoqsanynda 10,7 paıyzdy qurasa, qazir endi 11,4 paıyzǵa jetip otyr. Vıdzemede buryn 9,9 paıyz bolsa, qazir – 10,4 paıyz. Zemgalede – 9 paıyz. Bul da ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵy kórsetkishten 0,7 paıyzǵa artyq.
Rıga qalasynyń ózinde qańtardaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 5,1 paıyz bolsa, bul kórsetkish Iýrmalada – 6,3 paıyz, Elgavada – 6,9 paıyz, Valmıerada – 7,2 paıyz, Ventspılste – 9,3 paıyz, Daýgavpılste – 10,2 paıyz, Ekabpılste – 11,2 paıyz, Lıepaıda – 13 paıyz, Rezeknede 15,8 paıyz boldy.
Jumyspen qamtý jónindegi memlekettik agenttik osynyń aldynda qysqa qaraı jumyssyzdyq deńgeıiniń arta túsetindigi týraly boljam jasaǵan edi. О́ıtkeni, osy kezeńde jazǵy maýsymdyq jumystardyń qysqaryp, qurylys salasynda tynyshtyq ornaıtyndyǵy belgili. Osyǵan baılanysty agenttik naýryz aıynda jańa jumys kózderiniń ashylatyndyǵyn, al jumyssyzdar sanynyń azaıýy sáýir men maýsym aıynyń aralyǵynda belsendi sıpat alatyndyǵyn aıtyp, halyqty jubatý ústinde.
Rýmynııadaǵy ıpotekalyq quldyraý
Jeke menshikke úı satyp alý jaǵdaıy ár adam úshin ómirdiń baqytty sátin bildiretindigi túsinikti. Al Rýmynııanyń 75 myń azamaty úshin ol naǵyz qıyndyqtyń tuzaǵyna aınalyp otyr. Munyń sebebi, Shveısarııanyń ulttyq banki qańtar aıynda franktyń eýroǵa qatynasyn tómendetý jóninde sheshim qabyldaǵan bolatyn. Bul baǵam aıyrmashylyǵynyń kúrt artýyna ákeldi de frankpen alynǵan ıpotekalyq nesıeler qymbattap shyǵa keldi. Frankpen ıpotekalyq nesıe alý buryn Eýropanyń shyǵys óńirindegi elderi úshin barynsha tıimdi bolyp kelgen bolatyn. Olar osy arqyly baǵam aıyrmashylyǵynyń terbelýi kezinde birshama jaǵymdy jaǵdaıǵa ıe bolǵan edi. Al endi múlde kerisinshe bolyp otyr.
«Endi meniń úıimdi alyp qoıatyn shyǵar dep qorqamyn. О́ıtkeni, basqa bir tıimdi nusqany kóre almaı otyrmyn. Qazirgi baǵam boıynsha 740 frankty tólep otyrý bizdiń jalpy kirisimizden ulttyq valıýta boıynsha alǵanda 4 000 leevti jep qoıyp otyr. Endi birdemeni josparlaýdyń ózi de múmkin emes. Meniń dál qazirgi kóńilimde úıden aıyrylamyn-aý degen qorqynyshtan basqa túk te joq», deıdi 37 jastaǵy Danıela Gornea. Ol, ásirese, osy jaǵdaıǵa baılanysty eki balasynyń bolashaǵy úshin alańdaıtynyn jetkizdi.
Bir jaqsysy, otbasyna nesıeni qaıta qurylymdaýdyń sáti túsken eken. Osy arqyly nesıeniń aılyq ótemi 740 franktan 400 frankqa deıin tómendetilgen. Biraq bir qıyny osy 400 franktyń 371-i tek qana nesıeniń syıaqy paıyzyn óteý úshin ǵana jumsalady eken. Sonda negizgi qaryzdyń qalaı óteletininiń ózi túsiniksiz. Basqadaı shyǵyndardy azaıtý úshin bul otbasy qazirgi kúni úıdegi jylý batareıalarynyń kópshiligin óshirip tastaǵan. Tipti, tamaqtyń ózinen de qatty únemdep, ony negizinen derevnıada turatyn týystarynan alatyn bolǵan.
Shveısarııalyq frankpen ıpoteka alýshylardyń kópshiligi erte ýaqyttary onyń qyzyǵyn ábden kórgenderin aıtady. Máselen, osydan 20-30 jyl buryn 2008 jylǵy daǵdarysqa deıingi kezeń ishinde bul nesıe túriniń syıaqy stavkasy bar bolǵany 3,5 paıyzdy quraǵan eken. Al endi eýroǵa eseptegen kezde, syıaqy stavkasy 8 paıyzǵa deıin jetip otyr. Mine, osy jaǵdaı rýmyndarǵa úlken áser etýde.
Sarapshylardyń sózine qaraǵanda, kórshi elderdegi jaǵdaı da ońyp turmaǵan sekildi. Osyǵan baılanysty ár el ózinshe sharalar qoldanyp jatqan kórinedi. Máselen, Vengrııa úkimeti bankterdi alynǵan nesıelerdi Shveısarııalyq franktyń byltyrǵy baǵamymen konvertteý jóninde mindettese, Horvatııa úkimeti ulttyq valıýtalary – kýnnyń frankke burynǵy baǵamyn ózgertpeý jóninde sheshim qabyldaǵan. О́ıtkeni, bul elde de 60 myń ıpotekalyq nesıe alýshy bar eken. Úkimet olardyń jaǵdaıynyń kúrt quldyrap ketýinen saqtanyp otyr.
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
