MEMLEKETTIK TIL JÁNE ELBASY

Bul taqyrypta áńgime qozǵaý erkin oıly oqyrmannyń kóńil-kúıin áralýan saqqa júgirtýi yqtımal. Munyń ózi bir esepten taqqa tabyný, ulyqqa jaǵyný, patshanyń kózine túsý sııaqty bolyp ta kórinýi ǵajap emes. Kimniń aýzyna qaqpaq qoıa alasyń. Eger jurt ne aıtady, qalaı qaraıdymen júre berseń, ádil oıyń men adal sózińdi aıtýdan qalmaısyń ba? Men eki túrli sebepti alǵa sala otyryp, osy máselege baryp otyrmyn. О́z oıymdy eshbir búkpesiz ortaǵa salǵym keledi. Biri – qurdymǵa kete jazdaǵan qazaq tiliniń qalaı eńse kótergeni, egemen elimizdiń memlekettik tiline qalaı aınalǵany bolsa, ekinshisi – osy uly da kesek áreketterdiń basy-qasynda bolyp, ana til aldyndaǵy perzenttik paryzyn ótep kele jatqan Elbasymyz – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń azamattyq bolmysy, adam-pende retindegi keskin-keıpi týraly áńgime qozǵaý. Árıne, búgingi kún, bul dáýir de óter, túr-tulǵasy basqa bir zaman da jeter. Tarıh dóńgelegi bir orynda turmas. Keler urpaq biz jaıynda, bizdiń zaman jaıynda, kezeńniń quly bolǵan adam-pende jaıynda basqasha pikir órbiteri de múmkin. Oǵan bılikti tek qana tarıh aıtar. Áıtse de ár zamannyń, ár qoǵamnyń ózi týdyrǵan is-áreketi, ózine saı aza­maty, adamy bolmaq. Soǵan laıyqty ba­ǵa­­sy da berilmek. Iаǵnı adam men qoǵam­­nyń keskin-keıpi, bolmys bitimi, hal-qareketi óziniń zamanyna sáıkes qalyp­tasady, adamyna qaraı somdalady. Osy turǵydan qaraǵanda bizdiń zamannyń da keleshek urpaqqa bereri men aıtary jeterlik. Tarıhymyzda tuńǵysh ret halqymyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanyna jetip, derbes memleketke aınaldy, ózge eldermen terezesi teńesti. Táýelsizdikti aıshyq­taıtyn nyshandardyń bári jasalyp, ekonomıkasyn, mádenıetin, ǵylymyn, bilimin, t.t. baǵzy bireýlerge jaltaq­tamaı-aq óz betinshe órbiterlik erkindikke ıe bolyp otyr. Qudaı buıyrtyp Tuńǵysh Prezı­dentimizdi taqqa kóterdik. Ol halyq aldynda tuńǵysh ret qazaq tilinde ant berdi. Sóıtip Til týraly qujatta (1989 j.) zańdastyrylǵan, Konstıtýsııa­myzda (1995) bekitilgen memlekettik tilimiz Elbasymen birge táýelsiz elimizdiń eń joǵarǵy minbesine kóterilip, óziniń mártebesin áıgiledi. Tipti Elbasyn Prezıdent tuǵyryna kótergen qazaq tili dese de bolady. Eger ol qazaq halqynyń uly bolmasa, onyń tilin jetik bilmese, sonymen birge onyń tilge, elge, jerge adal qyzmet etip, kósege kógerter yntasyna sen­bese, oǵan eldiń daýys berer-bermesi neǵaıbyl edi. Oǵan el sendi, jigerine, talabyna, talantyna, qajyr-qaı­raty­na sendi, ultymyzdyń naǵyz uly dep sendi. El júgin eńserip áketer isker­ligine, jurtty úıirip áketer jalyndy sózine, sheshen tiline uıydy. Alǵa súırer jaqsylyqty da, etekten tartar jamandyqty da umytpaıtyn jadyna tańdandy. Kúndiz-túni tynym tappaı­tyn kúsh-qaıratyna súıenip, taǵdyryn senip tabystady. Bul – úlken senim, uly úmit jáne bir adamnyń qolyna jınaqtalǵan uly kúsh. Elimiz táýelsizdik týyn kóterip Tuńǵysh Prezıdentimiz saılanǵanda jurtpen birge júrek jarylardaı qýanyshqa bólendik. Bul qazaqqa Alla buıyrtqan ǵajaıyp sát edi. Tildiń mártebelengenine 19 jyldan asty, Prezıdenttiń saılanǵany da sol shamaǵa taıaý. Bul qarapaıym jannyń ólshemine salsań onsha kóp ýaqyt emes, al el tarıhynda oryn tepken oqıǵalar salmaǵy turǵysynan ǵasyrǵa tatyrlyq merzim. Osy merzim ishinde biz qozǵap otyrǵan sala boıynsha el úmiti aqtaldy ma, Prezıdentke degen senim júginiń túıini qanshalyqty dárejede sheshildi? Gáp osynda. Eger maqsaty qaralaý men dattaýdan turatyn keıbir aǵaıynnyń sózine qulaq túrer bolsaq ońǵan tirlik shamaly, “bári qıraǵan, quryǵan, túzeler sıqy joq qý tirlik eldi júdetip bitken, ashtyq pen joqshylyq jaılaǵan jurttyń eńse kóterer túri joq. Azamaty ketip qańyraǵan aýyl, jumyssyzdyq jaılap júdep bitken qala sıyqsyzdyqtyń góı-góıin shertedi”. Mundaı berekesizdiktiń keıbir jerde kezdesetini ras. Biraq osynyń sebebin anyqtap, zerttep bilmeı jatyp, sonyń bárine birdi ǵana kináli etý shyndyqqa janasa qoımaıdy. Naryqqa tájirıbe jınaqtamaı-aq birden asyǵys qoıyp ketken qazaq áralýan qıyndyqtarǵa jolyǵyp, áýelgide toz-tozy shyǵa bastaǵany haq. Alaıda jerdiń, maldyń jaıyn, eńbektiń qadirin tereńirek túsingen jandar áreketi myna zaman soqqysyna tótep berip qana qoımaı, qarsy qajyrly áreketterge bara bastaǵanyn da baıqatady. Bul jóninde Prezı­dentimizdiń ishki-syrtqy saıasatyna taldaý jasap, baǵa berý menen góri osy salany ǵylymı turǵyda qarastyratyn mamandaryna qatysty bolǵandyqtan, buǵan tereńdeı almaımyn. Tek árbir oqıǵa-qubylystyń sebep-saldary bola­tynyn eske ustalyq demekshimin. Qazaqstan tarıhynda qazaq tiliniń memlekettik mártebe alý jaıy, shamasy, este qalarlyq oqıǵalar qatarynda baǵalanar. Qazaq tiliniń keıbir tusta kóńil kónshitpeıtin ógiz aıańyna renish bildirgenmen, shúkirana­­lyq sezimge jeteleıtin tustary da jeterlik. Til týraly zańdar men baǵ­dar­l­amalar, Konstıtýsııa, til kósegesin kógertýge baǵyttalǵan budan da basqa ıgi sharalar men qujattardyń bári osy jyldar jemisi. Onyń ústine eldiń ekonomıkasy, sharýashylyǵy, máde­nıeti, ǵylym-bilimi, saıasaty jóninde ótken birde-bir jıynda Elbasy qazaq tiline soqpaı ketken emes. Ol qısyny kelgen jerdiń bárinde qazaq tilin tilge tıek etip keledi. Ult qaıratkeri retinde qazaq tiliniń qamyn jep, qareket etpegen tusy shamaly. Tipti keshegi Kolbın kezindegi bir jáıtti keltire keteıik: Qazaqstanǵa alǵash kelisimen-aq alqyn-julqyn áreket­terge basqan G.Kolbın bir joly “kelesi plenýmda qazaqsha sóıleımin” dep bósti. Qashanda jaǵdaıdy saralap alyp, salmaqty oı aıtýǵa daǵdylanǵan N.Nazarbaev: “Qazaqtyń jady myqty halyq, ýáde berýge asyqpańyz”, (G.Tolmachev. Lıder. Dokým. povest. Almaty, 2000 g.) degen aqyl beredi. Bul Qazaq eli men til taǵdyry egiz ekenin, birinsiz biriniń kúni joq ekenin tolǵap, sony tyǵyryqtan shyǵarýdyń áralýan jolyn qarastyrý ústinde júrgen tusy bolatyn N.Á.Nazarbaevtyń. Jalpy ár iske bir urynyp, ush­qalaq­tyq tanytyp júrgen G.Kolbınniń tóńireginde sol kezde N.Nazarbaev, О́.Jánibekov syndy el jaıyn, halyq kúıin tereń biletin isker de oıly tulǵalar bolmasa másele budan ári shıelenise túser me edi, álde qaıter edi degen oıdan júrek shoshıdy. Qazaqstan jaıyn bilmeıtin burynǵy Ýlıanov obkomynyń hatshysy qazaqtyń myna­daı isker de kóregen uldarymen eseptespeı tura almaǵan sııaqty. Olar birtindep Kolbın baǵytyn jolǵa salyp otyrýǵa tyrysty. Qylyshty qynabynan sýyrtatyn da til, qaıta saldyrtatyn da til ekenin jaqsy biletin N.Nazarbaev sol kezdiń ózinde-aq qolǵa alar máseleniń bir de bolsa biregeıi til ekenin túsindi, túsindirdi. Kezinde qazaq tiliniń taǵdyry jóninde ala-qula oı órbip, el bir bátýaǵa kele almaı jatqan tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń memle­ket­tik tili tek qana qazaq tili bolý kerek degen pikir jaǵynda bolýynyń ózi Elbasynyń el múddesimen birge ekenin tanytady. “Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılesse ǵana!..” Muny aıtqan N.Á.Nazarbaev. El bıligin taǵdyr syıyndaı qabyldaǵan Elbasy osylaı aıtýǵa májbúr boldy. Nege? Táýeldilikten táýelsizdikke jetý aralyǵynda bizdiń beınetker momyn qazaqtyń basyna ne kelip, ne ketpedi. Bárin kórdi. Bárin basynan ótkizdi. Kórgenine táýbe dedi, ashty-toqty tirligine shúkir dedi. Zamany aldan tosqan istiń bárine aralasty. Qatarynan qalǵan joq, partııa dedi, keńes dedi, úkimet dedi. Sosıalızm jolyndaǵy is-árekettiń bárinde ter tókti. Keńes ókimeti men partııa neni tapsyrdy, sonyń bárin adal oryndaýǵa tyrysty. Eńbekshiniń túpki maqsaty – kommýnızm degen mamyraıhan zaman dedi. Soǵan jetý úshin nebir qurbandyqtarǵa da barýǵa týra keletini nasıhattaldy. Qazaq budan da qaımyqpady. Kókeıine uıalatqan lenındik ıdeıadan aýyt­qymaýǵa tyrysty. Tabıǵattyń adal uly bárine sendi, bárine kóndi. Tipti álgi qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalaıtyn alys bolashaqqa barlyq halyq tek bir tilmen ǵana bara alady eken, ol til – orys tili degenge de ımandaı sendi. Sóıtip qazekeń qatarynan qalmaýǵa tyrysty. Kerek deseńiz qatarynan oza shapty. О́ziniń tabıǵı talantynyń nátıjesinde til úırenýdiń keremet úlgisin tanytty. Az ǵana jyldar ishinde búkil qazaq dalasy oryssha saırap shyǵa keldi. Halqymyz­dyń bul ǵajap erlikke saıar erekshe qabiletin ǵylymı túrde taldap, taratyp bergen áli eshbir eńbek joq. Bul kezektegi ásheıin sharýa ispetti bolyp tarıhta qaldy. Munyń bárin maqtanyshpen áńgime ete otyryp, ulttyq bolmysymyzǵa qatty áser etken máseleniń ekinshi jaǵyn qozǵaý­dy maqsat etip otyrmyn. Bul mádenı tarıhymyzdan oıyp oryn alyp otyrǵan óte kúrdeli de kúrmeýi kóp másele. Munyń salalanyp keter san túrli qatpary bar. Munyń bárin qamtý múmkin emes. Sol alýan máselelerdiń qaq ortasynda Nursultan Ábishulynyń azamattyq, qaıratkerlik, qaharmandyq tulǵasy anyq aıqyn kórinedi. Shym-shytyryq shıelenisken áreketterden turatyn bul Tulǵanyń qazaq halqy men qazaqstandyqtar úshin atqarǵan isiniń mán-mańyzy meılinshe zor. О́zge til, ózge mádenıet úlgilerine qulaı berilý nátıjesinde qazaq óz tilin ekinshi qatarǵa yǵystyryp aldy. Onyń kúndelikti qoldanys aıasy taryla bas­tady. О́mirdiń barlyq salasynda qazaq tiliniń qajettiligi kómeskilene berdi. Sóıtip qazaqsha biletinderden góri orys tilin biletinder mártebesi joǵary, ári qaı qyzmette de ótimdi boldy. Sodan bala tárbıelep otyrǵan ata-ana kó­keıinde orys tilinde oqyǵandardyń ǵana ómirde joly bolady eken degen senim uıalaı bastady da, urpaǵyn jap­paı oryssha oqytýǵa um­tyldy. Qazaq tiliniń áli kúnge qanat jaıa almaı, entige tynys alyp kele jatýynyń túpki sebebi áldeneshe on jylǵa sozyl­ǵan osyndaı solaqaı saıasat saldarynan edi. Kezinde ha­lyqty óz negizi­nen aıy­ryp, keńestik úlgidegi orys­taqy tárbıe­niń kere­met júrgizilýi barysynda qazaq qazaqpen tek oryssha sóılesip baryp túsinisetin dárejege jetti. Halqymyz­dyń osy múshkil halin kún­delikti kórip kúıingendik­ten de bizdiń Elbasymyz joǵarydaǵydaı uranǵa ta­­tyrlyq sóz tastaýyna týra keldi. Iá, tym bol­masa ózińmen óziń qazaqsha sóı­lesseńshi, qazaq, dedi ol. Jalpy Nursultan Ábish­­­uly el ómiriniń qaı sala­synda da qazaq tilin jady­nan shyǵarǵan emes. Ol Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń birinshi hatshy­sy jáne Tuńǵysh Prezıdent bolyp saı­lanǵan alǵashqy kezeńderde únemi oryssha sóılep júr­di. El onyń osy qyly­ǵynan tiksindi, biraq úmit úzgen joq. Olaı bolatyny ótken ǵasyrdyń 80-jyl­darynyń ekinshi jarty­synda qazaq tiliniń taǵ­dyry talqyǵa túsip jatqan kez bolatyn. G.Kolbın til máselesin áldeneshe bultalaqqa sa­lyp, qazaq zııalylarynyń ortasyna oı tastap álek bolyp júrgende qazaq qaýymy el kózindegi aıtý­ly tulǵalardan pikir kút­keni ras. Ulttyq múddeni aldyń­ǵy kezekke qoıatyn qazaq zııalylaryna da qaraılady. Til basyna kún týǵan osyndaı aýmaly-tók­peli kezeńde ult kó­keıin­degi sózdi Kolbın aldynda taısalmaı aıtqan tilshi-akademık Á.Qaı­­dar syndy ǵulamany qýattap, qoldaý kórsetken adamdardyń aldyńǵy sapynda ǵana emes, basy-qasynda N.Na­­zarbaevtyń bolǵanyn el eljireı esine alady. Sonymen birge áıgili aqyn-jazýshylar S.Sháımer­denov, J.Mol­daǵalıevterdi aıryqsha ataıdy. Sondaı-aq qazaq tiliniń memlekettik til bolýyn qýattap, durys sheshim qabyldanýyna septik jasaǵan О́.Jáni­bekov pen onyń úzeńgiles inileri Á.Kekilbaev, M.Jol­dasbekov, S.Qasqa­basov, T.Ábdik te el esinde. Sóıtip el múddesin oılaıtyn basshysy bar, bereke-birlik, yntymaq qasynan taby­lar qosshysy bar Qazaq eli neshe alýan silkilesken talas-tartystan soń tuń­ǵysh ret til týraly zańǵa ıe boldy. Ony 1989 jyldyń 22 qyrkúıeginde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi bekitip, zańdastyrdy. Bul elimizdiń tarıhyn­daǵy eń iri oqıǵanyń biri edi. Qazaq tili­niń mártebesin osyndaı memleket­tik deńgeıge kótergen oqıǵa buryn-sońdy bolmaǵan Táýel­sizdikke bet túzeý­diń alǵyshartyndaı bul Zańnyń tarıhı máni asa zor ekeni málim. Olaı bolatyny… Ǵasyrlar boıy ata-babamyz arman etken erkindiktiń osylaısha iske asýy ǵajap emes. 1990-1991 jyldary dok­torlyq dıssertasııamen áýrelenip, Almatynyń joǵarǵy jaǵyndaǵy 2-shi demalys úıinde jatqan bolatynmyn. Qazaq eli Prezıdentiniń saılanǵanyn sonda jatyp esittim. Shattandym, sózben jetkize almas áserde boldym. Ne degen baqyt. Qazaqtyń óz aldyna el bolyp, ózge elmen tereze teńestirýi, tuńǵysh óz Prezıdentin saılaýy tarıhı uly oqıǵa edi. Eńse kóterer elim úshin, aýyrlyq ataýlynyń bárin kóterip kele jatqan elim úshin, halqymyzdyń asyl murasyn saqtaı bilgen tilim úshin alaqaılaǵym keldi. Keýdeni kernegen sezim alaýyn basý ońaı bolǵan joq. Tuńǵysh Prezıdentimizge jol bolsyn deı otyryp, tilek-naz aıtqym keldi. Sony búgin qaıtalap eske túsirip, Elbasyna el senimi zor ekenin bildirgim keldi. Ol mynaý: Súıinshi, halqym, súıinshi Aq túıeniń qaryny Aqtarylar kún búgin. Aq kıizdiń ústinen Taq tabylar kún búgin. Bizdiń qazaq momynǵa Baq daryǵan kún búgin. Ejelgi arman, úmiti Atqarylar kún búgin. Nursultan Nazarbaevty Haq tanyǵan kún búgin! Elimniń erek Sultany, Báıge bermes tulpary, Áýelep ushqan suńqary, Búgingi aıtar sóz mynaý: Kóptiń kútken ińkári. Jarqyraı bersin halyqtyń Araılap atqan bul tańy. * * * Rızyq tilep elińe Rııasyz eńbek etesiń. Saıysqa kirip san túrli Qaıtardyń eldiń esesin Elińniń erek múddesin Ot-jalyn bolyp qorǵaısyń. Dushpannyń jaryp kúrdesin, Dosqa úgilgen bordaısyń. Túsiner seniń jaıyńdy Jetilmeı jatyr azamat. Qınaıdy sol janyńdy Alýan oı mazalap. Erteńin qamdap Elińniń Tynymsyz beınet shegesiń Yńyrsyp jatqan jerimniń Jarasyn emdep kelesiń. Qaıtarymy az ashy ter Júdetip bitti halqyńdy.. Jetpis jyl kórgen taýqymet Qysyp tur búgin alqymdy. Er degen eldiń qanshasy Tarazyǵa tartyldy. Saǵan da synaı qaraıdy Salmaqtap baryp narqyńdy “Saqtasyn, – deıdi, – máńgige, “Týra bıde týǵan joq, Týǵandy bıde ıman joq” – Degen ata saltyńdy О́shpegendi tileıdi Boıdaǵy ýyt, qarqyndy. Taǵy bir eske salary – “Shalqaıǵanǵa shalqaıǵyn, Paıǵambardyń uly emes. Eńkeıgenge eńkeıgin, Ákeńnen qalǵan qul emes”. Budan bylaı ózgege, Jaltaqtaýyń jón emes, Oılap tursaq aldy-arty Ulyqtyqtyń bul emes, Elińe qul bolmasań, Otyrǵan tóriń tór emes, “Ulyq bolsań kishik bol” Halyqtan eshkim ór emes. * * * Kelimsekter sherýi Toqtamaı tur elińde, Kóbi sonyń mekeni Kógalyń da, kóliń de. Baýyryń syrtta qańǵyp júr, Bata almaı elge kelýge. El men jerdiń baılyǵy Ketpesin desek teginge, Qazaǵyńnyń kúıine Úńilgeısiń teginde. Ol beıbaq ne kúı shegýde О́ziniń týǵan jerinde. Qolbala bolyp qalmasyn Jekeshelendirý kezinde. Ustaǵaısyń elińdi Danagóı aqyl, ebińmen. Ustaǵaısyń bárin de О́zindik óre jónińmen. El basshysy súrinse, Etpettep qular jurtyńyz. Keńespen isti sheshkeısiz, Jetilsin desek ultymyz. * * * Senedi eliń О́zińe, Senedi jalyn sózińe. Qalmasyn dep tileıdi Kezdeısoq jaıǵa kezige. Oılaǵanyń taq emes, Qazaqstan taǵdyry. Qınaıdy seni elińniń Kóp nárseden májbúri. Oılaǵan adam bas qamyn, Oılamas jaıyn basqanyń. Sóılep úlken minbeden Odaqqa salmaq tastadyń. * * * Anadan týǵan sendeı ul Ana til jaıyn tolǵanar. Qadiri ketken tilimdi Kim sendeı uǵyp qolǵa alar. Tilińdi kıe tutpasań, Baq degeniń sor bolar. Eliniń qamyn jemegen, Túbinde basshy qor bolar. Osynyń bárin eskerseń, Ataǵyń, dańqyń zor bolar. Sonda ǵana, Nureke, Qazaǵyń da bar bolar. Bulǵaqtaǵan bul zaman, Barymyz dep qolda bar, Qulqynǵa qul bop keı nadan. Toıynyp ózi qońdanar. Boıyńdy budan ap qashsań, Isińdi qudaı ońǵarar. Sodan da baryp, Nureke, Mártebeńiz zor bolar. О́zińdeı eren estiden Urpaqqa úlgi jol qalar. Basyńda kóp taýqymet: Turmys, dáýlet, Ordalar, Ana til, tarıh, ónerim. El dostyǵy – ol da bar. Osynyń bárin kóterer О́zińdeı alyp nar bolar! El senimin aqtasań, Alar alǵys mol bolar. Alalamaı halqyńdy, Ádildik qursań qol bolar… Eliń beıbit kún keshse, Naǵyz baqyt sol bolar. Osynaý qıyn saparda Qudaı jolyńdy ońdasyn, Árýaqtar qoldasyn. О́zińe de, ózgege Qııanat, sirá bolmasyn! 1 jeltoqsan, 1991 j. Sodan beri elimizdiń basyna ne kelip, ne ótpedi. Nebir qıyn kezeńderdi bastan keshirdik. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamy 1992 jyly óziniń ekinshi quryltaıyn ótkizdi. N.Á.Nazarbaev quryltaı jumysyna arnaıy kelip, sóz sóıledi. Bul memlekettik mártebe berilgen qazaq tiline qarsy pikirlerdiń áli basyla qoımaǵan kezi bolatyn. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamy jergilikti uıymdaryn quryp, qýattana bastaǵan tusy bolǵanmen, álgindeı negizsiz qarsylyqtardyń qarasy kópteý edi. Osyndaı kezeńde Elbasymyzdyń memlekettik tilge, “Qazaq tili” qoǵamynyń quryltaıyna qatysyp, kózqarasyn ashyq bildirýi úlken demeý boldy. Táýelsizdiktiń irgesin nyqtap, tuǵyryn bekite túsý tipti de ońaı bolǵan joq. Shekarany aıqyndap, elimizdiń ál-qýatyn kúsheıtý úshin Elbasy san alýan tásilderge bardy. El ishindegi tutastyq, birlik, ynty­maqtastyqtyń joly da jeńil bol­mady. О́z bıligi ózine tıgen elimizdiń eńse kóterýi qıly-qıly joldarǵa apardy. Birde kóńildi kóteretin, birde kóńildi tómendeter oqıǵalar boldy. 1989 jyly qabyldanǵan Til týraly Zańymyzdyń jańa ómirdiń, ıaǵnı táýelsizdik talaptaryna sóıkes kele bermeıtin tustary baıqala bastady. Ony qaıta qarap, qazirgi jaǵdaıǵa sáıkes túzý qajettigi týdy. Sóıtip Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev 1997 jyly shildeniń 11-inde “Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy Til týraly” Zańǵa qol qoıdy. Bul qujattyń basty ereksheligi – Elbasynyń tikeleı aralasyp, óz qadaǵalaýynda bolýy. Sondyqtan da bolar aıtýly mamandarmen keńese otyryp, ol zań baptaryn negizinen óz qolynan ótkizdi dese bolady. Elimiz qanshama qıyn kezeńderdi bastan ótkizip, birtindep eńse kóterip kele jatty. Memlekettik tilimiz de elmen birge jetilip, qoldanys aıasyn keńeıte tústi. Onyń árbir satysynan N.Á.Nazarbaevtyń qoltańbasyn kórýge bolady. Eger ony taratyp, taldap aıtar bolsaq, úlken bir kitapqa tatyr eńbek bolar edi. Biz onyń keıbir tustaryn ǵana tıip-qashyp áńgimelep otyrmyz. Keńirek áńgime bolashaqtyń úlesinde. Degenmen, táýelsizdik tireginiń birde bolsa biregeıine aınalǵan memlekettik tildiń búkil halyqtyq sıpatqa ıe bola almaı otyrýyna ne sebep degen saýal kóptiń kókeıinen ketpeı keledi. Nege? Keýdeni kernep turǵan bir arman bar. Ol qandaı arman? Ol naǵyz qazaqy minez-qulyqpen jymdasyp jatqan ózimizge tán ejelgi qylyq. О́zindik bolmysty umytarlyqqa deıin keremet elikte­gishtik. Biz bul kúnge osyndaı keremet “qabiletpen” jettik. Jáne óz boıy­myzdaǵy osaldyqty basqa bireýge jabýǵa beıim turatynymyz bar. Eger Elbasy kúndelikti is-áreketinde, san alýan ult ókilderimen qarym-qatynasynda tek qana qazaqsha sóıleıtin bolsa, óz erikterimen mektepterine berip oryssha tárbıelep jatqan úrim-butaqtarynyń bári bir kúnde qazaqsha saırap shyǵatyndaı kóredi. Bul nárse anyqtap aıtylma­ǵanmen, aǵaıynnyń kóbiniń kó­keıinde turady. О́z boıyndaǵy osal­dyqty ózgeden kórý – ejelden qalmaı kele jatqan kesel. Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń memlekettik tilimizdiń mártebelenýine baılanysty aıtqan oılary men is-áreketterin sanamalap aıtyp shyǵýdyń ózi arnaıy eńbekke ulasyp keter edi. Ásirese, Nurekeńniń prezıdenttilikke úmitkerler qatarynda ana tiliniń aldyna kelip, eki ret emtıhan tap­syrýǵa táýekel etkeniniń ózi erlikpen barabar is bolatyn. Lıngvıstıkalyq komıssııanyń 5 múshesi Qazaq eliniń tizginin ustap otyrǵan adamnyń bilik-bilimine, saýat-qarymyna, álemdik deńgeıdi aýqymdap jatqan erýdısııa­syna tań qalǵany bar. Osy oraıda sol lıngvıstıkalyq komıssııanyń tór­aǵasy retinde N.Á.Nazarbaevtyń synaqtan qalaı ótkeni týraly túıgen oıymdy qaıtalap eske ala ketkendi jón kórdim: “ – Siz búgin Ana tilińizdiń aldyna taǵy da bas ıip kelip, kóregendik jasadyńyz. Sizdi synaqqa salyp otyrǵan myna bes professor emes, aıaýly Ana tilińiz. El synynan san ret ótken jansyz. Tilge júıriktigińizge qaramastan, el men tilden bıik emespin dep, tóńiregińizdegi jandarǵa taǵy da oı tastadyńyz. Synaqtyń úsh túrinen de múdirmeı óttińiz. Jazýdaǵy saýatyńyzǵa tánti boldyq. Sizdiń senimińizge ıe bolyp, bılik basyna kóterilgen tilge shorqaq ini, baýyr, serikterińiz osylaısha tanytsa ǵoı saýatyn. Oqý saýatyńyzǵa aıtarymyz joq. Tańdaǵan mátindi zańdy talapqa saı, ádemi qońyr daýyspen, yrǵaq maqamy­men kelistire oqydyńyz. Al sóıleý sheshendigińiz bizdi odan saıyn eliktirip áketti. Kósem oılaryńyz ben joba-josparlaryńyzdy baıandaýda qazaq sóziniń telegeıinde erkin júzip, kósile jóneletinińizge tántimiz. Sóz buıdasyn ustaǵan dúldúl babalaryńyzdy bylaı qoıa turyp, Sizdi tyńdaýdyń ózinen-aq qazaq sóziniń ǵajaıyp qýatyn, ásem de astarly tusyn, qansha sóıleseń de taýsylmas qazynasyn tanydyq. Qysqasy, el basqarǵysy keletin árbir qazaq, eń áýeli ana tiliniń káýsarynan osylaısha qanyp iship, yndyny kepken tyńdaýshynyń sýsynyn osylaısha qandyrsyn da. Siz arqyly eldiń mereıi men tildiń mereıi ósip keledi. Keshegi joldaý men elge saparlaryńyz halyqpen birtutastyqtyń sherýindeı boldy. Barlyq jerde Ana tili Sizben birge júrdi. Tildi qurmet tutýdyń asqan úlgisi osy emes pe? Osyǵan masattana otyryp, álemniń alyp elderiniń alpaýyt basshylarymen tereze teńestirip, teń sóılesip júrgen mártebeńizdi maqtan etemiz. Sonymen birge sondaı shetel saparlarynda da olar Sizdiń óz ana tilińizde de keremet sóıleıtinińizdi sezinip, qazaqy únińizdi estise ǵoı dep armandaımyz. Alla jar bolyp, kemeldik pen kósemdikke qaraı jol tartqan aq kemeńizdiń aıdyny ashyq bolǵaı!” (“Egemen Qazaqstan”). О́mirzaq AITBAIULY, akademık, halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezıdenti.