Qazaqstanda otbasylardy keshendi qoldaý modeli qalyptasqan

Mereke tarıhy

Otbasylyq qundylyqtardyń turaqty damýdaǵy mańyzdy rólin atap ótý maqsatynda BUU 1993 jyly 15 mamyrdy Halyqaralyq otbasy kúni retinde  belgiledi. Bastamany Qazaqstan qoldady. Alaıda 2013 jyldan bastap elimizde ár qyrkúıektiń ekinshi jeksenbisi – Otbasy kúni bolyp belgilendi. Bul – memlekettiń otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýdy kózdegen nıetiniń kórinisi.

Elimizde osy mereke belgilengennen beri otbasylyq qundylyqtardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan belsendi jumys bastaldy. Basty maqsattardyń biri – bala tárbıesine, otbasyndaǵy ózara túsinistikke jáne kópbalaly, áleýmettik osal otbasylarǵa qoldaý kórsetýge qoǵam nazaryn aýdarý. Otbasy kúni – dástúrdi saqtaý, jaqyndarǵa qamqor bolý jáne otbasylyq ómirde úılesimdi qarym-qatynasty nyǵaıtý mańyzdylyǵyn bildiretin sımvolǵa aınaldy.

Aıta ketý kerek, 15 mamyrda jyl saıynǵy «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynyń bastalǵany jarııalanyp, onyń qorytyndylary qyrkúıektiń 14-inde, Qazaqstandaǵy Otbasy kúni qarsańynda shyǵarylady.

Áleýmettik qoldaý sharalary

Búginde Qazaqstanda bala tárbıelep otyrǵan otbasylardy keshendi qoldaý modeli qalyptasqan. Bul modelge memlekettik járdemaqylar men áleýmettik tólemder júıesi, jumyspen qamtýdy qoldaý sharalary, salyqtyq jeńildikter jáne azamattardyń ómiriniń barlyq kezeńderine arnalǵan áleýmettik qorǵaý tetikteri kiredi.

Máselen, respýblıkalyq bıýdjetten bala týýyna baılanysty bir rettik járdemaqy tólenedi:

1, 2, 3-balaǵa – 149 416 teńge (38 AEK),

4 jáne odan da kóp balaǵa – 247 716 teńge (63 AEK).

Sonymen qatar bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıingi kútimine arnalǵan aı saıynǵy járdemaqy:

birinshi balaǵa – 22 649 teńge (5,76 AEK),

ekinshi balaǵa – 26 777 teńge (6,81 AEK),

úshinshi balaǵa – 30 867 teńge (7,85 AEK),

tórtinshi jáne odan da kóp balaǵa – 34 995 teńge (8,90 AEK).

Tórt jáne odan da kóp kámeletke tolmaǵan balasy bar kópbalaly otbasylarǵa – 63 030 teńgeden (16,03 AEK) bastap, sondaı-aq kópbalaly analarǵa arnalǵan arnaıy járdemaqylar tólenedi.

2024 jyly Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshy 1,1 mıllıonnan astam otandasymyzǵa jalpy somasy 622 mıllıard teńge kóleminde tólem júrgizildi. Bul – 2023 jylmen salystyrǵanda 32%-ǵa artyq. Bul tólemder 5 áleýmettik táýekeldi qamtıdy:

1) eńbekke qabilettilikten aıyrylý,

2) asyraýshysynan aıyrylý,

3) jumyssyz qalý,

4) júktilik jáne bosaný,

5) bala kútimi.

Sonymen birge muqtaj otbasylarǵa turǵyn úımen jáne qosymsha áleýmettik kómekpen jergilikti atqarýshy organdar tarapynan qoldaý kórsetiledi.

Qazaqstanda qıyn ómirlik jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylarǵa kómek kórsetetin jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýmen aınalysatyn Otbasyn qoldaý ortalyqtary jumys isteıdi.

Otan – otbasynan bastalady

Otbasy – jeke adam men búkil qoǵamnyń irgetasy. Memleket basshysy aıtqandaı: «Dástúrge qurmet pen patrıotızm – oshaq qasynan bastalady. Otbasy beriktigi – eldiń úılesimdi ári turaqty damýynyń kepili. Ár qazaq otbasysy úlgi bolýǵa tıis». О́z jaýapkershiligin sezinetin, elin súıetin, eńbekqor ári bilimqumar – «Adal azamat» bolýǵa negiz beretin kózqarastar jáne qundylyqtar otbasynda qalyptasady.

Tarıhı turǵyda qalyptasqan dástúrli qazaq qoǵamynda otbasy – úılesim men ózara kómek modeli edi. bolatyn. Áýlettiń birneshe býyny bir aýylda, bir shańyraqta nemese ózara qashyq emes jerlerde ómir súrdi. Otbasylyq dástúrdiń saqtaýshysy retinde ata-ájeler qundylyqtardy jas býynǵa jetkizýge tyrysatyn. Áke-sheshe, aǵa-jeńge, kóke-apalar – barlyǵy bala tárbıesine atsalysyp, bir-birine moraldyq jáne materıaldyq kómek kórsetetin.

Ýrbanızasııa úderisi kúsheıgen saıyn otbasy qurylymy da ózgeriske ushyrady. Jas otbasylar derbes bola bastady, bul dástúrli baılanystardyń álsireýine ákeldi. Degenmen, kóptegen qazaqtar otbasy turǵysyndaǵy dástúrli baılanystardy baǵalap, ony bolashaq urpaqqa jetkizýge umtylady.