Otan – qýat, otbasy – shýaq

Baıypty, baqýatty otbasy – qoǵam ómiriniń quramdas bóligi, memlekettiń tuǵyrly tiregi, izgi­likti irgetasy. Otbasy, otbasylyq qundylyqtar – kez kelgen adamnyń ómirin quraıtyn, asa mańyzdy qazyna. Ulaǵat uıasy adamshylyq abzal qasıetterge, jaýapkershilikke, eńbeksúıgishtikke, Otanǵa, ósken ortaǵa, úlkenge degen syı-qurmetke tárbıelep, azamattyq ustanymdar men gýmanıstik murattarǵa negizdelgen dúnıetanymnyń negizin qalaıdy. Árbir jan ıesi otbasynda ósip-ónedi, otbasylyq qundylyqtar onyń jan-jaqty damýyna qajetti daǵdylardy qalyptastyrady. О́skeleń urpaqtyń minez-qulqy, bolmys-bitimi otbasynda berilgen tálim-tárbıeniń aıqyn kórinisi, naqty jemisi. Halqymyzdyń «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degen qanatty sózi osy turǵyda aıtylǵan.

Memleket basshysy otbasyndaǵy qundylyqtardy saqtaý, urpaqty jan-jaqty damytý, ana men balany qorǵaý memleket saıasatynyń basty bóligi ekenin aıryqsha atap ótipti. «Túbirdi taný, otbasylyq dástúrdi qasterleý halqymyzdyń ózin-ózi tanýynda qaı ýaqytta da erekshe oryn alǵan. Al búgingi tańda ultymyzdyń jańa sapasyn qalyptastyrýda mańyzdy ról atqaryp otyr. Memleket pen qoǵamnyń mindeti – otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý jáne óskeleń urpaqty jan-jaqty damytý úshin barynsha qolaıly jaǵdaılar jasaý. Ana men balany qorǵaý jáne qoldaý – bizdiń saıasatymyzdyń basty basymdyqtarynyń biri», degeni belgili.

Otbasy men bala quqyǵyn qorǵaý máseleleri Prezıdent bastamasymen qa­byl­danǵan áleýmettik zańna­ma, qu­jatta­malarda da erekshe kórinis tapqan. «Qazaqstan Res­pýb­lıka­syn­­daǵy otbasylyq jáne gender­lik saıasattyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy» – osy baǵyttaǵy mańyzdy qujat­tyń biri.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Otbasy qundylyqtary­nyń nasıhattalýy – ulttyq ıdeo­lo­gııanyń mańyzdy bóligi. Memleket pen qoǵam otbasy­nyń rólin kúsheıtý, onyń berik­tigin saqtaý, otbasy ıns­tıtýtyn damytý ba­ǵytynda túrli baǵdarlamalar men is-sharalardy júıeli túrde júzege asyryp keledi. Bul baǵyttaǵy barsha bataly jumys otbasy – qoǵamnyń irgetasy, ult bolashaǵynyń kepili degen qaǵıdany berik ustanady.

Elimizde otbasy saıasaty qashanda áleýmettik damý stra­tegııasynyń negizgi quramdas bóligi retinde qarastyrylady. Eń basty baǵdarlamalardyń biri – «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýy, jyl saıyn elimizdiń túkpir-túkpirinde ótkizilip, úlgili otbasylardy nasıhattaıdy. Baıqaý otbasylyq bereke, ata-analar men balalar arasyndaǵy syılastyq, birlik, eńbekqorlyq sııaqty qundylyqtardy keńinen dáripteıdi. Aıta ketý kerek, «Mereıli otbasy» baıqaýy bıyl búgin, halyqaralyq Otbasy kúninde jarııalanyp, ulttyq Otbasy kúninde qorytyndysy shyǵarylady.

Bilim mekemelerinde otbasy tárbıesi, rýhanı-adam­gershilik tárbıe, salt-dás­túr­ge negizdelgen sabaqtar men tárbıelik saǵattar jıi uıym­dastyrylady. «Asyl tárbıe otbasydan bastalady» qaǵıdasy negizinde mektepter men JOO-larda ata-analarmen birlesken is-sharalar ótkiziledi.

Medıa salasynda da otbasy qundylyq­taryn nasıhattaıtyn telehabarlar, derekti fılmder men jobalar sany artyp keledi. Otbasylyq qarym-qatynas, ananyń róli, ákeniń jaýapkershiligi, bala tárbıesi týraly baǵdarlamalar keńinen, turaqty berilip turady.

Ulttyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptar – otbasy tár­bıesiniń ajyramas bóligi. Hal­qymyz «Otan – qýat, otbasy – shýaq», «Otbasynyń sáni – syılastyq, dostyń sáni – qımas­tyq», «Otbasynan bas ketse, qazannan as ketedi», «Uldyń uıaty – ákede, qyzdyń uıaty – sheshede» degen naqyl sózder arqyly otbasyndaǵy tárbıege úlken mán bergen.

Memleket kópbalaly, az qamtylǵan, múgedektigi bar balalary bar otbasylarǵa áleýmettik qoldaý kórsetip keledi. Bul otba­sylarǵa járdemaqy, tur­ǵyn úı baǵdarlamalary, medı­sına­lyq, bilim berý jeńildikteri usynylady. Munyń barlyǵy otbasylardyń áleýmettik turaq­tylyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Elimizdiń zańnamasynda otbasy men balany qorǵaýǵa baǵyttalǵan arnaıy erejeler men normalar bar. «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeks otbasy músheleriniń quqyqtary men mindetterin naqtylaıdy.

Búginde elimizde balalary bar otbasylardy qoldaýdyń memlekettik járdemaqylar, áleýmettik tólemder, jumyspen qamtýǵa járdemdesý jónindegi sharalar men salyq salý kezindegi jeńildikter júıesin, azamattar ómiriniń barlyq kezeńderinde áleýmettik qorǵaýdyń basqa da sharalaryn qamtıtyn keshendi modeli qalyptasqan. Aıtalyq, respýblıkalyq bıýdjetten bala týýǵa birjolǵy járdemaqy: 1, 2, 3 bala týǵan kezde – 149 416 teń­ge (38 AEK), 4, odan da kóp bala týǵan kezde – 247 716 teńge (63 AEK); bala bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimi boıynsha járdemaqy: birinshi balaǵa – 22 649 teńge (5,76 AEK), ekinshisine – 26 777 teńge (6,81 AEK), úshinshisine – 30 867 teńge (7,85 AEK), tórtinshi, odan da kóp balaǵa – 34 995 teńge (8,90 AEK); 4, odan da kóp birge turatyn kámeletke tolmaǵan balalary bar kópbalaly otbasylarǵa beriletin járdemaqylar – 63 030 teńgeden (16,03 AEK), kópbalaly analarǵa beriletin járdemaqylar belgilengen.

2024 jyly 1,1 mln-nan asa adam memlekettik áleýmettik saq­tandyrý qorynan jalpy somasy 622 mlrd teńge kólemin­de tólem aldy (2023 jylmen salystyrǵanda 32%-ǵa artyq). Bul tólemder 5 áleýmettik táýekeldi qamtıdy: múgedektik, asyraýshysynan aıyrylý, jumysynan aıyrylý, júktilik, bosaný jáne bir jarym jasqa deıingi bala kútimi. Sondaı-aq otbasy muqtaj bolǵan jaǵdaıda jergilikti atqarýshy organdar esebinen turǵyn úıge qatysty, qosymsha áleýmettik kómek kórsetý kózdelgen.

Elimizde turmystyq qıyn­dyqqa tap bolǵan otbasy­larǵa kómek kórsetetin, sondaı-aq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýmen aınalysatyn otbasyn qoldaý ortalyqtary jumys isteıdi. Ulttyq statıstıka derekterine sáıkes, 2024 jyly el boıynsha 123,6 myń neke tirkeldi (bir jyl burynǵyǵa qaraǵanda 2,2%-ǵa kóp), ajyrasý sany sońǵy 5 jylda 48%-ǵa tómendedi. Bul kórsetkishter – otbasylyq qundylyqtardyń artyp kele jatqanyn, azamattar­dyń bolashaqqa degen senimin kórsetetin nyshan.

Sondaı-aq kóptegen úkimettik emes uıymdar, qoǵamdyq qor­­­lar men birlestikter otbasy qun­dylyqtaryn dárip­teý ba­ǵytynda belsendi jumys istep keledi. Otbasy máselelerine arnalǵan semınarlar, trenıngter, forýmdar jıi uıymdastyrylady. «Januıa» otbasy ınstıtýtyn qoldaý ortalyǵy syndy mekemeler de otbasylyq keńes berý, psıhologııalyq kómek kórsetý, medıasııa qyzmetterin usynyp, ajyrasý kórsetkishin tómendetýge yqpal etedi.

Elimizde otbasy qundylyq­taryn nasıhattaý – qoǵam­nyń rýhanı tutastyǵyn saqtaý­dyń, ult bolashaǵy – urpaq tár­bıe­leýdiń negizi. Memle­ket­tik baǵdarlamalar, bilim, aqparattyq naýqan, ulttyq salt-dástúrler, áleýmettik qoldaý tetikteri arqyly otbasynyń róli turaqty túrde kúsheıtilip keledi. Bul baǵyttaǵy júıeli jumys ári qaraı jalǵasyp, bereke-birlik berik ornaǵan baqytty otbasylar qoǵamnyń irgetasy bolyp tanyla, nasıhattala beredi.