ELDEGI EREN JETISTIKTERDIŃ BIRI

Astanadaǵy Ulttyq ǵylymı-medısınalyq ortalyq elimizdiń táýel­sizdik jyldaryndaǵy densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy qol jetkizgen iri tabystarynyń biri. Onyń salynýy men ashy­lýyna Elbasy Nursultan Nazarbaev tikeleı qamqorlyq jasady. Biz ortalyqtyń tynys-tirshiligi men tabys­tary týraly aıtyp berýdi onyń dırek­tory Abaı BAIGENJINnen ótingen edik: – Bizdiń ortalyǵymyz Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaevtyń Asta­nada medısınalyq klaster qurý qajettigi jóninde kótergen bastamasynyń negizinde jáne sol kisiniń tikeleı tapsyrmasymen 2001 jyldyń 25 qyrkúıeginde ashyldy. Qurylys jumystaryn Ulybrıtanııanyń “Fıtspatrık Kontrakors” kompanııasy asa sapa­ly etip júrgizdi. Alǵashynda ol respýblıkalyq klınıkalyq aýrý­hana túrinde qyzmet ete basta­dy. Biraq Elbasy ujymnyń aldy­na: munda jasalatyn barlyq dıagnostıka, emdeý jumystary eýropalyq deńgeıde bolyp, qazirgi zamanǵy eń úzdik standarttarǵa saı bolsyn degen talap qoıǵan­nan keıin 2003 jyldyń aıaǵynda ortalyqtyń mártebesi ózgertilip, 2004 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap ol Ulttyq ǵylymı-medı­sınalyq ortalyq bolyp atalatyn boldy. Sodan beri biz Prezı­denttiń tapsyrmasyn tolyǵymen oryndap kelemiz dep aıta alamyz. – Ony qandaı nátıjelerden kórýge bolady? – Aldymen halyqaralyq deńgeıde tanylyp, qol jetkizgen tabystarymyzdy aıtyp óteıin. Biz ózimizdiń biliktiligimiz ben kási­­bıligimizdiń deńgeıin halyq­ara­lyq konkýrstar men joǵary dá­re­jedegi ekspert-ǵalymdar al­dyn­­da synaýdan qashpaı, ondaı synaqtarǵa óz erkimizben qatysý­damyz. Sol maqsatpen 2007 jyly Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qala­synda bolǵan halyqaralyq kon­kýrsqa qatysyp, sondaǵy jıyn bizdiń kásibı biliktiligimizdi joǵa­ry deńgeıde dep baǵalap, “Pro­fessııa-jızn” atty arnaý­ly júl­de berdi. Osy konkýrsta jeke no­mı­nasııa boıynsha “Ulttyq den­saý­lyqty arttyrýǵa qosqan úlesi úshin” degen de arnaıy syılyq al­­dyq. Kelesi, 2008 jyly osy qala­da ótken taǵy bir halyq­ara­lyq konkýrsta biz “Zvezda sozı­danııa” degen orden­men marapat­tal­dyq. Sol jyly respýblıka­lyq menedjment jáne sapa kýá­ligin aldyq jáne osy jyly bizge halyqaralyq ISO 9001:2001 sapa ser­tıfıkaty berildi. Bul sertı­fıkat em jasaý sapasy joǵary jáne medısına salasyn­daǵy zert­teýlerde qol jetkizgen tabystar úshin berilgen edi. Ony alý úshin biz halyq­aralyq sarap­shylarǵa atqarǵan ǵylymı ju­mys­tary­myzdy kór­setip, emdeý isterimiz­ben jáne olardyń nátı­je­lerimen tanys­tyr­dyq. Byltyr­dan beri biz shtab-páteri Brıýs­selde ornalas­qan Eýrodaq el­deri­niń SIEMENS, LG, BOSH t.b. sııaqty sapalyq brend kompa­nııalary sanatyndaǵy úzdik kom­pa­nııalary qataryna enetin “mo­ıyndalǵan jetistik” EFQM atty uıymǵa kirýge talap qylyp otyr­myz. Bul sapa jónin­degi dúnıe­júzi­lik uıym. Ja­qynda soǵan em­tıhan tap­syryp, qajetti qujat­­tarymyzdyń bárin daıyn­dap qoı­dyq. Munda bizden talap etile­tin basty kórsetkishter – dú­nıe­ júzindegi eń jetildirilgen ja­ńa tehnolo­gııalardy qoldanyp, aýrý­­dyń dıagnozyn dál anyqtaý jáne sapaly emdeý, naýqastar tarapy­nan eshqandaı shaǵymdar­dyń bolmaýy. Biz osy talaptarǵa saı bolý úshin kúresýdemiz. – Ejelden kele jatqan eski sóz bolsa da shyndyqty tap basyp aıtqan: “bárin de kadrlar sheshedi” degen bar ǵoı. Osy máseleni qalaı sheshýdesizder? – Durys aıtasyz, bárin de bilikti kadr sheshetini ras. Biz de álemniń barlyq túkpirinen bilikti qazaq kadrlaryn jınaýǵa tyrys­tyq. Sonyń ishinde Germanııadan Maqsat Janturǵanovty aldyrdyq. Bul jigit kezinde Máskeýde oqý bitirip, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵannan keıin Germanııaǵa tá­jirıbeden ótýge shaqyrýmen bar­ǵan. Biraq munda ol tájirı­beden ótip qana qoımaǵan, ózi de opera­sııalar jasap, bes jyl qyz­met is­te­­gen. Barlyq iske barynsha mút­ta­hym keletin nemis­ter sál ǵana senimsizdik bildirse, onyń qolyna skalpeldi bermegen bolar edi. Qazaq balasynyń sheberligine, bilik­tiligine kózi jetken soń ǵana nemister oǵan ota jasaý isin sen­geni anyq. Bul óte sırek bolatyn qubylys. Qazir ol bizde, tórt jyl­daı boldy 2-shi kar­dıo­logııa­lyq bólim­sheniń meńgerý­shisi. Qoly óte jeńil, ózi jas jigit. Sondaı-aq biz TMD elderinde júrgen qandastary­myzdy da qyzmetke shaqyr­dyq. Al 1-shi kar­dıohırýr­gııalyq bólimsheniń basshy­sy Serik Meńdi­qulov Reseıden keldi. Medısına ǵy­ly­mynyń kandı­daty Bolat Kó­penov degen jigit Tájik­stan­nan aýysty. Ol kar­dıo­lo­gııa bólimi­niń meńgerý­shisi. Qyr­ǵyz­stannan kel­gen medı­sına ǵy­ly­my­nyń doktory Kabaev Ulan degen qyrǵyz jigitimiz bar. О́zi medı­sına ǵylymdarynyń dok­tory. Jaqynda ol da Qazaqstan aza­matty­ǵyn aldy. Onyń maman­­danǵan kásibi-rıtmolog, basqa sózben aıt­qanda ol júrek qaǵysynyń bilgiri. Al júrek rıtmi degen óte jıi ózgerip otyratyn pro­sess. Sony retteýdiń jolyn osy ma­man ıgergen. Ony jasaý úshin ár­túrli ádister qolda­nylady. Sondaı-aq, júrek qaǵysyn, onyń jumysyn qalpyna keltirý úshin elektro-kar­dıo stımýlıatorlar qoıylady. Osy sala boıynsha balalar kardıo­hırýrgııasy bólim­shesiniń meńgerý­shisi bolyp isteıtin Dmıtrıı Gorbýnov degen de jaqsy mamanymyz bar. Ol “Bola­shaq” baǵdarlamasymen Germanııadan oqyp kelgen óz adamy­myz, Astana qalasy­­nyń turǵyny. Jalpy aıtqanda bizde qazir 9 pro­fessor, 20 medısına ǵyly­mynyń doktory jáne 50-den artyq ǵylym kandıdattary men joǵary kategorııa­ly dáriger-mamandar jumys isteıdi. – Cizderdiń basqa klınıkalardan basty erekshelikterińiz qandaı? – Bizdiń eń basty ereksheligimiz sol – biz kóp salaly joǵary maman­dan­­dyrylǵan emdeý jáne túrli aýrý­lardy zertteý ortalyǵy bolyp tabyla­myz. Bizde barlyǵy 306 tósek-oryn bar, sol oryndarda biz adam aǵzasyna úlken qaýip tóndiretin kóp­tegen naýqas túrlerin emdeýdi qamta­masyz etip otyrmyz. Sonyń ishinde, eń basymdy baǵytymyz – kardıo­logııa men kar­dıo­hırýrgııa. Bul júrek pen qan-tamyr aýrýlary­nyń dertterin emdeý­men aınalysatyn bólimshe­lerimiz. 2004 jyldyń 7 sáýirinde bizde alǵash ret júrekke operasııa jasaldy. Sodan bergi alty jylda biz osy salanyń respýblıka­daǵy ozyq ortalyǵy retinde tanylyp otyrmyz. Eger 2004 jyly bizde bar bolǵany 24 tósek-oryndy kardıo­hırýrgııalyq bólimimiz bolsa, bıyl onyń sany 85-ke jetti. Esildiń sol jaǵalaýynda balalar kardıohırýr­gııasy bólimshesin ashtyq. Buryn olar da osynda bolatyn. Al mynda qalǵan eresekterdiń bólimin emdeý tıimdiligin arttyrý maqsatymen ekige bólip, eki kardıohırýrgııalyq bólim qylyp qaıta qurdyq. Intervensııa­lyq kar­dıologııa bólimin ashtyq. Eki katetor­ly zerthana ashtyq. Ol qan-tamyr­lary­nyń jumysyn jaqsartýǵa múm­kindik beretin stent qoıatyn zerthana. Buryn bizde ınfarkty tek dári-dármekpen emdeıtin, ol ádistiń tıimdi emes ekenin ýaqyt kórsetken. Qazir biz aortokaronarlyq shýntıro­vanıe ja­saı­myz. Tamyrdyń barynsha juqa­ryp, tarylǵan bóligin alyp tastap, aǵzanyń basqa tusynan alyn­ǵan ta­myr­dy jalǵaımyz. Elsın, Klınton sekildi ataqty tulǵalarǵa jasalǵan osyndaı operasııalardy biz de ábden ıgerdik. Byltyr bizge re­seı­lik Rınat Akchýrın kelip, kon­sýl­tasııalar ótkizip ketti jáne biz­diń jumysy­myzǵa joǵary baǵa berdi. Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2009 jyldyń 22 maýsymyndaǵy 266 buıryǵymen bizdiń ortalyqqa búkil respýblıka boıynsha kardıologııa jáne kardıo­hırýrgııa jónindegi úı­lestirýshi degen arnaıy mártebe beril­di. Byltyrǵy jyldyń qazan aıynda biz Kardıo­logtardyń I  eýra­zııalyq kongresin ótkizdik. Onyń jumysyna dúnıe­júzine aty shyqqan ǵalymdar qatys­ty, sonyń ishinde ataqty Evgenıı Chazov ta boldy. Delegasııalar jalpy sany 15 elden keldi. Bul da bizge degen úlken senim jáne bizdiń bilik­tiligimizdi moıyndaý dep qabyldaımyz. Sonyń aıasynda elimizdegi kardıo­logtardyń I Ulttyq kongresi de boldy. Qazir biz júregi naýqas barlyq jastaǵy adam­darǵa ota jasaı beremiz, tek ázirge júrekti almastyrýdy ǵana meńgergen joqpyz. Aldaǵy ýaqytta ony da eńserýge tıispiz. Bizdiń jumysymyzdyń ekinshi kúrdeli baǵyty qazirgi mınıstrimiz Jaqsylyq Dosqalıev basqarǵan jasýsha terapııasy. Aǵzadaǵy aýyr dertterdi emdeý úshin jańa jasýsha engizý ádisimen emdeıtin bólim osy. Onyń óziniń alty baǵyty bar. Sonyń ishinde búırek, bez, baýyr, shemir­shek, júıke, uıqy beziniń jasýsha­lary bar. Jasýshalar engizý arqyly emdeýdiń tıimdiligi óte joǵary. Osy ádis arqyly naýqasynan jazylap jatqandar kóp. Byltyrǵy jylǵy sáýir aıynan bastap Densaýlyq saqtaý mınıstri bizge jasýshamen emdeýge resmı túrde ruqsat berdi. Úshinshi baǵytymyz da – kúrdeli. Ol respıratorlyq aýrýlardy emdeý. Bul ókpe-tynys joldarynyń dert­teri. Onyń ishinde bronhıt sekildi jeńil-jelpi aýrýlar emes, kádimgi kúrdeli ókpe aýrýlaryn jańa ádis­ter­men emdeımiz. Osy sala boıynsha 9 jylda 100-ge jýyq ónertapqysh­tyq kýálikter aldyq. Jańalyq-patentteri­miz de bar. Tórtinshi baǵyt – endoskopııalyq ádispen ishti jarmaı ota jasaý. Mysalǵa ishki-qurylys aýrýlary, sonyń ishinde soqyrishek, óttegi, búırektegi, qýyq­taǵy, áıel jynystaryndaǵy tastardy alý, kısta jáne t.b. naýqas­tardy biz ishti jarmaı endoskopııa­lyq ádister­men emdeımiz. Sondaı-aq hırýrgııanyń, tera­pııa­nyń birneshe bólimderi bar. Olar gastrentologııa, gepotologııa, refmo­to­logııa, nefrologııa, pýlmanologııa jáne t.b. bolyp bólinedi. Kóz mıkrohırýrgııasy degen bólimshemiz de bar. Qandy aralastyratyn, tazartatyn bólimderimiz bar. Biz adamnyń qanyn tolyq tazartyp, almastyra alamyz. Ondaı ister jıi bolatyn allergııa sııaqty aýrýlar­dan, jaralardan ada qylady. Sosynǵy bir jańalyǵymyz – byltyrdan beri biz dúnıejúzindegi 10 elde ǵana qoldanylatyn “haıfý” apparatyn aldyq. “Haıfý terapııa” dep joǵary tıimdilikti ýltradybys arqyly em jasaýdy aıtady. Apparat ta solaı atalady. Bul ádistiń otany Qytaı eli, biz apparatty da sol elden ózimizdiń tapqan qarajatqa satyp aldyq... – Áńgime qarajat týraly bolyp qalǵan soń sizderdiń qarjy kózderi­ńiz týraly suraýdy da qajet dep taptyq... – Bizdi qarjylandyrýdyń bir­neshe joldary bar. Eń bastysy – memlekettik tapsyrys. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arqyly jylyna 6,5 myń adamdy emdeýge tapsyrys berilip, bıýdjetten qarajat bólinedi. Olar árbir aımaqtarǵa bólingen kvotalar arqyly keledi. Biz sondaı naýqastardy stansıonarda emdep shyǵamyz. Ekinshi qarajat kózi – Prezıdent Is basqarmasynyń medı­sı­na­lyq ortalyǵynan túsedi. Mem­le­kettik sheneýnikterdi emdeıtin olardyń shaǵyn aýrýhanasy bar, biraq olardyń kúshteri kelmeı jat­qanda bizge jiberedi. Olardy emde­genimiz úshin bizge kelisim boıyn­sha qarajat aýdarylyp turady. Oǵan qosa qalalyq naýqastardy da emdeımiz. Ol úshin qalalyq bıýd­jet aqsha aýdarady. Biraq ol az. Sosyn biz Respýblıkalyq memleket­tik kásiporyn (RMK) bolǵandyqtan aqyly túrde emdeýge qaqymyz bar. Kez kelgen adam bizde aqyly túrde emde­­le alady. Onyń tarıfteri arnaý­ly praıs-paraqta kórsetilgen. Byl­tyr bul bizdiń jalpy jumysy­myzdyń 11,7 paıyzyn qurady. Mine, qarjylan­dyrý kózderi negizinen osylar... – Halyqaralyq yntymaqtas­tyqtar týraly aıta ketseńiz... – О́zimizdiń biliktiligimizdi basqa­lar­­men salystyrý, sol arqyly maman­­danýymyzdy jetildirý, úırený maq­satymen biz kóptegen elderdegi árip­testerimizben tyǵyz yntymaqtas­tyq ornattyq. Máselen, sonyń ishin­de AQSh, Germanııa, Túrkııa, Slova­kııa, Reseı, Shveısarııa, Lıtva jáne t.b. elderdiń mamandarymen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Sondaı-aq Shyǵys Azııa elderimen, sonyń ishin­de Malaızııa, Úndistanmen de qa­rym-qatynasymyz jaqsy. Qytaı maman­­darymen de ynty­maqtastyq ornatqan­byz. Biz Úndistan­nan kópte­gen qural-jabdyqtar alamyz, olar­dyń sapasy eýropalyq deńgeıde, al baǵasy tóme­ni­rek. Sondyqtan bizge jabdyqtardy Úndistannan alǵan anaǵurlym tıim­direk. Árıne, eń ty­ǵyz yntymaqtas­tyq Reseıdiń aımaq­tary­men jasalǵan. Sonyń ishinde Máskeý, Sankt-Peter­býrgten basqa Novosi­birskimen tyǵyz ynty­maq­tastyq orna­tyldy. Halyqara­lyq ynty­maq­tastyq eki baǵytta júr­gizi­ledi. Birinshisi, she­tel­dikter­men birle­sip zertteý jumys­taryn júrgizý. Sosyn ǵylymı zert­teý­lerdiń nátı­jelerin birigip jaryqqa shyǵaramyz, ónertapqyshtyq patentter alyp, birlesken ǵylymı eńbekter jazamyz. Qarym-qatynastyń ekinshi joly, olardyń tájirıbelerin úırený. Belgili shetel ǵalymdary bizge kelip, dárister oqıdy, semınar­lar men mas­ter-klastar ótkizedi. Keıde birneshe adamdyq belgili kardıo-hırýrgtar bir brıgada bolyp keledi. Arasynda operasııalar da jasaıdy. Byltyr Slovakııadan, bıyl Lıtva­nyń Kaý­nas qalasynan osyndaı brıga­dalar kelip, master-klastar ótkizdi. Bizdiń maman­dar óte rıza bolyp otyr. Osyndaı qatynastardy odan ári damytamyz. Sondaı-aq óz mamandarymyzdy da shetelge jiberemiz. Keıbir dáriger­lerimiz Germanııada, AQSh-ta, Iz­raıl­de, Anglııada, Slovakııada, Ún­dis­tanda, Ońtústik Koreıada, Qytaıda oqyp keldi. Onda kórý, baıqaý bol­ǵanymen operasııa jasaı almaı­dy, tájirıbe joq. Qyrýar qarajat ketedi. Odan da mamandardy osynda shaqyrý biz úshin tıimdi. Buǵan qarjy da az ketedi, tıimdiligi de joǵary. – Sizdiń ortalyqta dúnıejúzine belgili ataqty adamdar da jatyp emdelgenin estip jatamyz, olardyń arasynda kimder boldy? – Ondaılar da bar, sonyń ishinde ózimizdiń eldegi ataqty adamdar tipten kóp. Biraq olardy ataýǵa, syrqaty­­nyń barysyn jarııalaýǵa bizdiń qaqymyz joq. “Dárigerlik qupııa” degen qaǵıda bar ekenin bilesizder, sondyqtan úlken qyzmettegi adamdar­dyń derti týraly aıta almaımyz. Al ataqty sheteldik pasıentterimizdiń arasynan eki adam týraly ǵana aıtyp bereıin. Sonyń biri Reseı musyl­man­dary qaýymdas­tyǵynyń tóraǵasy Ra­vıl Gaınýt­dınov. Ol kisige omyrt­qasyna opera­sııa jasaý qajet bolǵan. Mundaı opera­sııany reseılik dári­ger­ler jasaǵannan keıin naýqas adam eki aıdaı tósek tartyp, qozǵalmastan jatýǵa tıisti eken. Sondaı opera­sııany Izraılde jasatqan adam da eki aptadaı qozǵalmaı jatýǵa tıisti bolypty. Al bizde ondaı otadan keıin adam úsh-tórt kúnniń ishinde turyp kete alady. Osyny bilgen Ravıl Gaınýtdınov eki oılanbastan bizge sapar shegedi. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda ol bizdiń biligimizben qosa musylman eli bolǵandyǵymyz úshin de senim artqan. Sóıtip, úlken senim­men kelgen adamǵa jasalǵan operasııa da sátti shyǵyp, ol kisi úsh kúnniń ishinde júrip ketti. Bizdiń mamandarǵa degen sheksiz razylyǵyn Prezıdenttiń qabyldaýynda bolǵan­da aıtyp ketipti. Sondaı-aq, 2005 jyldyń aqpan aıynda bizdiń qalaǵa kelgen ataqty SIEMENS kompanııasynyń prezı­denti V.Hýb te bizdiń mamandarǵa júregine operasııa jasatty. Qyzmet babymen júrgen onyń júregi kútpe­gen jerden aýyrǵan. Bizdiń dárigerler teksere kele onyń júrek tamyryna stent qoıý qajettigin aıtqan. Dáriger­diń senimdi túrde jetkizgeninen onyń biliktiligi joǵary ekenin ańdaǵan mıl­lıoner operasııa jasaýǵa birden keli­sedi. О́zi de ǵylym doktory, aqyl­dy adam ǵoı, ol bizdiń dárigerlerdiń bul istegi sheber­ligin birden moıyn­daıdy. Sóıtip, opera­sııa da sátti shy­ǵyp, ol kisi bizge sheksiz rızashy­lyǵyn bil­dirdi. Mine, osyndaı da pasıent­teri­miz bolyp ja­tyr. Bizdiń eń basty maq­­satymyz – qol jetken tabysqa mas­tanyp, toqyrap qalmaı, únemi izdenip, dúnıejúzindegi eń jetildirilgen ádis­terdi meńgerip, ony ózimizde qol­daný. Ázirge bul baǵyttaǵy qadamdarymyz sátsiz emes. – Aldaǵy ýaqytta da sáttilik bola bersin, áńgimeńizge raqmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT. * * * ERTEGI ÁLEMINDEI ELORDA Egemendi elimizdiń elordasy – Astana kúnnen-kúnge kórkeıip, ásemdenip keledi. Arý qalanyń ajaryn erke Esil ózeni odan ári sulýlandyra túskendeı. Esil ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy ǵajaıyp ǵımarattar da ertegi álemindegi saraılar ispetti. Astana qalasynyń ásemdigin árlendire túsken Beıbit­shi­lik jáne kelisim saraıynyń aldyndaǵy bas alańda elor­danyń 10 jyldyq mereıtoıyna oraı ashylǵan “Qazaq eli” Táýelsizdik monýmenti erekshe kóz tartady. Monýment kom­­­po­zısııasynyń tuǵyry Qazaqstannyń egemendik jy­lyn beıneleıtin, tarıhtan habar beretin 91 metrlik már­már baǵana bolyp tabylady. Onyń ushar basynda mıf­tik samuryq qustyń músindik pishini, tuǵyrynda Otanyn jaýǵa bermegen batyrlar beınelengen. Mine, osyndaı kóz jaýyn alǵan kórinister kóńilime maqtanysh sezimin uıalatty. Osydan eki jyl buryn Astana qalasyna kelgenimde mundaı sulýlyqty kórmegen edim. Nebári eki jyl ishinde qala gúldenip, ásemdenip ketkendeı. Qalaǵa kelgeli ózime ónege tutar tulǵalardy kórdim, aqyl surar aǵalar taptym. Astana – jastar qalasy. Bizder, jastar, Astananyń ózimizben birge ósip, kórkeıip, damyp kele jatqanyn bilemiz. Munyń barlyǵy Táýelsizdiktiń arqasy. Elorda – Elbasynyń tól perzenti, jastardy alǵa jetelegen, adamdardyń taǵdyryn bir arnaǵa túıistirgen qut meken. Qazirgi tańda qazaq jastary kálımany aýyzǵa alyp, ımandylyqqa bet burýda. Sondaı jastardyń Allaǵa qulshylyq jasap, ata-babalaryna quran baǵyshtaıtyn jeri Astana qalasyndaǵy ıslam mádenı ortalyǵy “Nur Astana” meshiti. Ol da qalaǵa erekshe syr-symbat berip tur. Elordada oryn tepken ǵımarattardyń barlyǵy da qalanyń ajaryn asha túsýde. Egemen elimizdiń bas qalasyna kelgen saıyn tyń qulshynys, jańa áser alamyn. Astananyń budan ári jańaryp, damýyna senemin. О́ıtkeni, biz tuńǵysh Prezıdentimiz bastaǵan Táýelsiz elmiz! Qyzǵaldaq ZULPYHARQYZY, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń stýdenti. ELORDA ǴIMARATTARYNA ULTTYQ NAQYSh KEREK Batysqa qarap, batpaqqa belshe­den battyq, eshten kesh jaqsy demekshi, bir sát shyǵysqa qarap shyń­ǵa um­tylýda, “jamannan jı­re­nip, jaqsydan úıreneıik” – degen urandy tastaı otyryp, elimiz­de patrıottyq tárbıe berýde rýhanı baılyǵymyzdy jas­taıynan balanyń jadyna quıýda, kem­shil­ikterdiń bar ekenin ortaǵa sa­lyp, óz oıymmen bólisýdi jón kórdim. Astananyń tórinen oryn alyp, óziniń rýhanı baılyǵyn kórsetkisi kelgen Qytaı memleketiniń “Pe­kın-Palas” ǵımaratyna qarap, ti­lin bilmesek te halyqtyń qudiretti­ligine tań qalasyń. Jan-jaǵyńa bir sát kóz tastasań “Qazaq eli” eke­nin bil­diretin birde-bir ǵımarat­ty tappaısyń. Oń jaǵalaýda orna­lasqan keıbir turǵyn úı syrt­taryna salynǵan oıýlar boıaýdyń mańyz­dylyǵyna mán beril­men­dikten, kózge túspeı kónerýde. Mem­­lekettik mańyzy bar osynaý máseleni ortaǵa salyp, jurttyń pi­kirin alǵannan keıin júzege asyr­saq, nur ústine nur bolmaq. Osyǵan oraı halqym­nyń rýhanı baılyǵy oıý-órnekti ótkenniń óner salasy retinde ǵana emes, ol kún­delikti tur­mys tirshi­ligimizdiń ajaryn ashatyn rýhanı qundylyq bolǵan­dyqtan, qurylys salasynda keńi­nen paıdalanýdyń erekshelik­terin izdestirý qajet ekenin aıtqym keledi. Maqsatym – bolashaq urpaq­tarǵa, umyt bolyp bara jatqan rýha­nı baı­lyǵymyz oıý-órnekti tanystyryp qana qoımaı, ony qolóner, sýret, sáý­let óneri jáne óndiris salalaryna en­dire otyryp, osy ónerdi qaıta jańǵyr­tý, oǵan jańa mazmun berip, qurylys sala­synda keńinen qoldanýǵa túrtki bolý. Ǵajaıyp óner salasy – oıý-órnekti qurylysta, sáýlet ónerinde keńinen qoldanýdyń jolyn izdestirýde tómendegideı birqatar qarama-qaıshylyqtar kezdesti: –             arnaıy qurylys salasynda oıý-órnekterdi paıdalanýǵa arnalǵan qazaq tilindegi ádebıetterdiń joqtyǵy; –             qazaq halqynyń oıý-órnek­teri­niń alystan kóz tartatyn jańa ǵıma­rattarda, mektepterde, oqý zal­daryn bezendirýlerde óte az qolda­na­tyn­dyǵy; –             oıý-órnekterdi jańa tehnolo­gııa­nyń kómegimen qurylys sala­syn­da qoldanylýyna jetkilikti deńgeıde mán berilmeýi jáne t.b. Osyǵan baılanysty bolashaqta mynandaı mindetter atqarylsa: – ónertanýǵa arnalǵan ádebıet­termen tanysyp, taldaý jasaý; – oıý- órnekti sáýlet óneri men óndi­riste paıdalaný erekshelikterin zertteý; – eń bastysy, qazaq halqy qolóneriniń kórkem, óshpes dástúrin saqtap, ony keleshek urpaqqa úıretip, basqalarǵa dáripteı bilý; – ulttyq dúnıetanym ereksheli­gin tanytatyn osy óner salasyn zaman talabyna saı jetildirip, kór­kem rýhanı qazyna retinde paıdalaný. Oıymdy qorytyndylaı kele,  úı qurylysyn salý úshin zaýyttan arnaıy shyǵarylyp ǵımarat­tar syrtyn qaptap jatqan plıtkalar men shynylarǵa boıaýdyń mańyz­dyly­ǵyna mán bere otyryp, oıý-órnekpen shyǵarsa, ony kelis­tirip, ádemilep qoıa bilse, syrttan kelgen jurtqa aıtqyz­baı-aq, alys­tan “Qazaq eli” dep qol bulǵaǵandaı bolar ma edi dep oılaımyn. Gúlshat ShAIDAHMETOVA, Astana qalasy, №32 mektep-gımnazııasy qazaq tili muǵalimi. * * * JERUIYQ Jaqsylyǵyn Alla arnady, Oryndalyp eldiń armany. Segiz jyl bolǵan kez edi, Táýelsizdik alǵaly. Nuraǵań eldiń ardaǵy, Oılady kúndi aldaǵy. On oılap, toǵyz tolǵady, Qıyn kez edi ol-daǵy. Elbasymyz kemeńger, Bolashaqty boljady. Kóshirý kerek dep sheshti, Arqaǵa elordany. Sol kezdegi qıyndyq, Tosqaýyl buǵan bolmady. Elbasyn halyq qoldady, Bir Alla boldy qorǵany. Jaǵasynda Esildiń, On-aq jyldyń ishinde. Ǵajaıyp qala ornady, Júzege asyp bastama, Uqsamaıtyn basqaǵa. Saryarqanyń tósine, Ornady ǵajap Astana. On ekige keldi búginde, Sol jyly týǵan jas bala. Qyzyǵyp álem qaraıdy, Tamsandyryp talaıdy. Báıterek tur nur shashyp, Saldyrdy záýlim saraıdy. “Nur Astana” meshitin, Ordasy dinniń sanaıdy. Astanadan búginde, Bar jaqsylyq taraıdy. Shahardy kórgen sheteldik, Jeruıyqqa balaıdy. Astana – eldiń aıbyny, Baqyttyń shalqar aıdyny. Bereke-birlik ordasy, Astana – eldiń baılyǵy. Keń baıtaq mynaý jerdegi, Jetistiktiń bári eldegi. Elimniń tuńǵysh Prezıdenti, Elbasynyń eńbegi. Qudiretti, myqty eldigim, Aıtaıyn búgin keldi kún. Moıyndady álem búginde, Nuraǵanyń kemeńgerligin. Nursultan eldiń danasy, Jetimniń ata-anasy. Azııada arý Astana, Bolashaqtyń qalasy. Saldyrdy muny Nuraǵań, Oǵan joq eshkim talasy. Bir anadan týǵandaı, Barlyq ulttyń balasy. Erke sylqym Esilim, Elbasym alyp sheshimin. Jaǵańa ornap elorda, Álemge ketti esimiń. Tolqynyńmen terbettiń, О́mirdiń alyp besigin. Samalyńmen ashtyń aıqara, Eýropanyń esigin. Qutty qonys boldyń sen, Baılyǵy tunǵan Esilim. Bodandyqtan arylyp, Ǵajaıyp qala salynyp. Jerdegi jumaq sııaqty, Altyn nurǵa malynyp. Dostarymyz súısinip, Dushpannyń tynysy tarylyp, Jatyr mine toı bolyp. Aqtúıe qarny jarylyp. Uqsamaıtyn basqaǵa, О́zi jas, ózi bas qala. Qutty bolsyn halaıyq, On ekige kelgen Astana. Kún saıyn ósip, jańardyq, Bolmasyn elge jamandyq. Bereke birlik tileımin, Elbasyma amandyq. Maǵzumbek MAShAIYQULY, Ulytaý aýdanynyń qurmetti azamaty. Qaraǵandy oblysy. * * * ALǴYS ARQALAǴAN ARÝLAR “Qaı jeriń aýyrsa, janyń sol jerde” deıdi qazaq. Qosyp alary joq ras sóz. Basyń aýy­ryp, baltyryń syzdaǵanda esi­ńizge alǵashqy kezekte dárigerler túsetini anyq. Shuǵyl jaǵdaıda aýyrǵanda 103-ti terý búginde daǵdyǵa aınalǵaly qashan. Áıtse de kópshiligimiz aq halatty abzal jan­dar­dy tól merekesi qarsańynda ǵana eske túsirip jatatyndyǵymyz da jasyryn emes. Osyndaı aıaýly jan­dardyń biri Astanadaǵy №8 emdeý klınıkasynyń gınekolog dárigeri Elena Býrdeeva men akýsher qyz Áıgerim Muratqyzy. Kún sanap kórkeıip ósip kele jatqan elordamyzda deni saý urpaq­tyń ómirge kelýi osyndaı óz isine adal ki­risetin aıaýly jandardyń arqa­sy ekeni daýsyz. “Jaqsynyń jaqsy­lyǵyn aıt nury tasysyn” demekshi, atalǵan qos arý­ǵa ásirese, emdelýshi aýyr aıaq ana­­lardyń rızashylyǵy sheksiz eken. Biz buǵan sol analardyń biri redak­sııa­myzǵa kelip alǵys tilekterin bildir­se, endi biriniń sol emhanada emdelý ke­zeginde otyrǵan­daryndaǵy jyly pikir­lerin tyńdaǵanda taǵy da kóz jetkizdik. – Men osy ýchaskelik emhanada tir­keýde turǵanyma sheksiz qýa­nyshtymyn, nege deseńiz Elena Ev­genevna men Áıgerim Muratqyzy kelgen analarǵa quraq ushyp tur­ǵanda ózińdi qalaı jeńil sezin­dirip jibergenin ańǵarmaı qalasyń, – deıdi jas ana Roza Shaıahmet. Al Sár­sengúl Mılat esimdi ananyń da aıtar alǵysy qos dárigerge sheksiz eken. Ol da óziniń Elena men Áı­gerimniń keńesteri arqasynda az-maz qıyndyqtardy eleı qoımaı­tyndyǵyn aıtady. – Aıaǵy aýyr jandy ózi buryn bala bosanǵan ana men gınekolog dárigerler ózgelerge qaraǵanda te­reńirek túsinedi dep oılaımyn. Qı­nalyp júrgen kúnderimniń bi­rin­de Elena Evgenevna meni “Ana men bala” ǵylymı-zertteý orta­lyǵyna bir aptaǵa emdelýge ar­naıy jol­damamen jiberdi. Sol bir juma ishinde ózime birshama kúsh-jiger jınap, serpilip qal­dym. О́zim buıyrtsa ekinshi ba­lam­dy elimizdiń bas qalasy As­tanada bosanǵaly otyrmyn. Bul, árıne, men úshin baqyt. Jany jaısań osyndaı aıaýly aq halat­ty jan­dar aman bolsa, ol kúnge de jete­tin shyǵar­myn dep oı­laımyn. Jas analar atynan bar­lyq elor­dalyq dári­gerler qaýy­myn ótken tól mere­ke­si­men shyn júrekten qut­tyq­taımyn – dep aǵynan ja­ryl­­dy jas ana Zúlfııa Qabylqyzy. №8 emhanany men elordadaǵy eń myqty emhana dep aıtar edim, – deı­di Elena qyz. Mamandyǵym – maq­tanyshym deıtin arýdyń dárigerlik eńbek ótili jeti jyl bolsa, kómekshisi Áıgerim eki jyldaı osy salada eńbek etip keledi eken. Apta­syna bes kún tirkeýdegi aıaǵy aýyr analardy tekserip turýda bir sátke de sharshap kórmegen syńaı ańǵardyq qos qarlyǵashtyń jyly júzderinen. Kúnine orta eseppen 25-30 anany qabyldaıtyn qos qyzdyń aq tilegi –sol analar dúnıege aman-esen deni saý urpaq ákelse eken deý ǵa­na. Biz muny olardyń ana ataýlyǵa meıirlene qaraǵan kózderinen anyq baıqadyq. Ábdirahman QYDYRBEK. ASTANA.