TÁKEN JUMBAQTARY

Kórnekti qalamger Táken Álimqulovtyń “El men Jer” romany qoljazbasynyń tolyq nusqasy tabyldy “Kenen, Kenen deıdi ǵoı eldiń bári”, dep Jambyl jákem jyr­laǵandaı, Táken dep tamsaný­shylar da kóp. Kóp jartysynyń dúrmekke ilesken shirkinder ekenin de júrek sezedi. Abaı dep ah urý, Sáken dep sýyrylý, Muqaǵalı dep muńaıý keıbireýler úshin “tanylý” men “janashyr” atanýdyń tásili bolǵan ba dep te qalasyń keıde. Táken aǵanyń qoljazbasy qolym 27 jasymda tıdi. Aq paraq­qa iri árip­termen jazylǵan shaǵyn áńgime eken. Shynymdy aıtsam, kózi tiri klas­sık­tiń shyǵarmasy ústelimdegi úıilgen hattardyń arasynda kóp ýaqyt jatyp qaldy. Oblystyq gazettiń mádenıet pen ádebıet jaǵyna jaýap beretin bas­shysy, belgili balalar jazý­shysy Áldıhan aǵa Qaldybaev edi. Ból­meme kelgen saıyn: “Oý, bala, Tá­ken aǵańnyń áńgimesi ne boldy?” deıdi. Deıdiniń ar jaǵynda: “Da­ıyndap berseıshi”, degen tap­syrma tur. Tap­syr­manyń ar jaǵynda: “Daıyn­daı­tyn nesi bar, máshińke basatyn qyz­darǵa usyn­sań zyr etkizip teredi de beredi, sen ústinen bir kóz júgirtip, qa­tesin túzet te alyp kel”, degen ym ja­tyr. “Ym­dy túsinbegen dymdy túsinbeıdi”. Áldekeńniń qolyna tıse: “Baspa­hanaǵa. Gazetke ja­ryqqa shyqsyn?” dep qol qoıýǵa daıyn. Bir kúni Áldıhan aǵanyń shy­da­my taýsyldy-aý deımin: “Áı, bala, sen osy Táken Álimqulov de­gen ja­zý­shyny oqyp pa ediń óziń?” dep sal­dy. “Oqydym”. “Qan­­daı dú­nıesin oqydyń?”. “Jum­­baq ja­nyn”. Shy­nymdy aıt­sam, basyn bas­taǵanmen aıa­ǵyna jete almaǵan­myn. “Taǵy qaı shy­ǵar­masyn oqydyń?” “Tulpardyń taǵdyry”. Biraq muny da oqyp jaryttym dep aıta alman. “Mu­nyń bári durys qoı. Sen onyń áńgi­meleri men povesterin oqy”. Sóı­tip, Áldekeń Tákenniń bir­neshe áńgimeleriniń atyn atap, túsin tústep berdi. Osydan keıin hat-habarlardyń arasynan Táken aǵanyń áńgimesin taýyp alyp, ózimdi ózim oryndyqqa “tańyp” tastap, muqııat oqı bastadym. Mu­qııat oqı bas­taǵanym sol, á degende qara­ba­ıyr­laý kóri­nip, túk “tartpaı” qoıǵan áńgimeniń (da­ıyn­­daýǵa nege qolym barmaı júr­genin endi baıqaǵan bolarsyz­dar) jazýshynyń ózindik qoltań­basyna jolyqtym. Áldekeń aıtqan ataqty áńgimeleri sııaqty shedevr bolmasa da ózindik órnek bar. Táken aǵa­ıymnyń árýaǵy keshirsin, áńgimeni daıyndaý barysynda “qy­ra­ǵy­lym” ustap bir-eki jerin “túzettim-aý” deımin. Áńgime kóp uzamaı Jam­byl oblystyq gazetine jarııa­lan­dy. Umyt­pasam “Oralý” degen aty óz­ge­ris­siz qaldy. Sodan beri mine, 20 jyl­dan astam ýaqyt ótipti. О́zim de Táken dep “tam­sanatyn­dardyń” birine aınaldym. “Shir­kin, sol qol­jaz­ba qazir qo­lymda bolsa ǵoı” dep oılasam bol­dy, ózegim ókinishten órtenip kete jazdaıdy. Sol ókinishti jýyp-shaıaıyn dep jaqynda óńirlik muraǵatqa baryp, oblystyq “Eńbek týy” ga­zetiniń ót­ken ǵas­yr­dy­ń 80-shy jylda­rynd­a­ǵy sar­ǵaıǵan tigin­dilerin erinbeı-ja­lyq­paı qarap, Táken aǵanyń baıaǵy áń­gi­mesin taýyp aldym. Kóshirmesin ja­sattym. “Bir joqty bir joq taba­dy” degen, áńgimeni izdep otyryp Tá­ken týraly “Asyl aǵa” degen es­te­lik­ke kez bol­dym. Onyń da kóshir­mesin jasa­typ aldym. Avtory moıyn­qum­dyq agro­nom Naımanhan Núpbaev degen aza­mat ataqty qalam­germen dos bo­lyp­ty. Táken aǵa sol jyldary Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanyn kóp aralapty. Almatydan kelgen saıyn birinshi hatshylar men dırektorlarǵa “kólik­pen qarsy al”, “qonaq úı daıynda” nemese “kıiz úı tigiń­der” dep mindet artpastan birden Naı­man­hannyń shańyraǵyna tartady eken jaryqtyq. Estelik 1988 jyly Táken Álim­qu­lov­tyń týǵanyna 70 jyl tolýyna oraı jazylypty. Odan beri týra 21 jyl zý etip óte shyǵypty. Dereý Mo­ıynqum aýdanynyń ákimdigine tele­fon shaldym. “Osylaı da osy­laı, ma­ǵan múmkin bolsa, Naımanhan de­gen azamatty tabýǵa kó­mektes­seńiz­der”. Sóıtsem, ókinishke qa­raı, ol kisi 1995 jyly Novosibirde ká­sip­kerlik sapar­men júrgende kólik apa­tynan qaıtys bolypty. Otbasy Taraz qala­syna kóship ketken. Endi qaıt­tim? “Suraı-suraı Mekkeni de taba­syń”. Kóp keshikpeı Naımanhan aǵanyń úıindegi jeńgeıdi taptym. Táken aǵa “El men Jer” romanynyń má­shińkege ba­syl­ǵan jýan qoljaz­basynyń bir nus­qa­syn Naımanhanǵa tap­syryp, alǵashqy betine “Táken Álim­­qulov. “El men Jer”. Roman. 1977. Naımanhan Núp­baevqa eskerme. Osy artyq basty dana ózińde tursyn. Bul kitap týraly ózińnen azdy-kóp de­rek alǵanmyn. Ol úshin rahmet! Tá­ken.” dep ırektep qol qo­ıyp­ty. Irek­­tep qoıylǵan qoldyń izinen qa­lam­gerdiń aty anyq oqylady. Baıaǵy ózim gazetke daıyndaǵan áńgi­meden esimde qalǵan qoltańbany birden ta­nyp, kózime sondaı jyly­ushyrap ketti. Táken aǵanyń “El men Jer” ro­ma­ny­nyń 1977 jyly máshińkege ba­sylǵan qoljazbasy 331 betten turady eken. Al “Jazýshy” baspa­synan 1978 jyly jaryq kórgen osy attas ro­many nebary 151 bet qana. Demek, jar­­tysynan asta­my qys­qarǵan. Ob­lystyq gazettegi men sııaqty bo­zym­­dardyń ózi dúnıesine “qol salyp” jat­qanda, “Jazýshy” bas­pasy jam­pozdarynyń qala­my tipti batyr keletin shyǵar. Áýes­tikpen re­daktory kim boldy eken dep sońǵy paraǵyna úńilsem “Redaktory T. Esimjanov” dep ja­zylypty. Resenzentteri A. Jaq­sybaev pen Á. Derbisálın eken. Táken aǵanyń artynda qalǵan qol­jazbasy men onyń kitap bolyp jarııalanǵan nusqasynyń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekeni anyq kórinip tur. Bálkim, tasqa basylǵanda kólemi azaıyp qalǵan shyǵar dep eki dúnıeni jolma-jol salystyryp, taraýlaryn da túgendep shyqtym. Meniń qolymda Táken aǵanyń keıin­gi jyldary qaıta basylǵan birqatar týyndylaryn aıtpaǵanda, “Týǵan aýyl” (1968 j.), “Kúreń ózen” (1971 j.), “Kertolǵaý” (1973 j.), “El men Jer” (1978 j.), “Kókek aıy” (1982 j.) jáne “Mýzykalnaıa dýsha” (1984 j.) atty kónergen kitaptary bar. Osy­lar­dyń ishindegi “Kókek aıyna” 7 áńgimesi men “Ara­sha” atty povesi enipti. Mine, osy povesten men “El men Jer” roma­ny­nyń Naımanhanǵa bergen qol­jaz­ba­syn­daǵy bir bólimin kórdim. Adam attaryna deıin ózgertilmegen. Bál­kim, avtordyń ózi alyp qaldy, bál­kim, joǵarydan “qysqart” degen tapsyrma boldy, bul jaǵy belgisiz. Táken Álimqulov Jambyl obly­syndaǵy Moıynqum óńiri týraly alǵash 1977 jyly jazady. Jazǵanda Dmıtrıı Fýrmanov pen Sáken Seı­fýllınniń burynǵy Gýl­ev­ka, keıingi Fýrmanovka (qazir Mo­ıyn­q­um) aýy­lyn­da bol­ǵany jóninde ma­qala jarııalapty. Jam­byl oblystyq gazetine shyq­qan “Oralý” men “Bıshi jylqy” degen áńgimelerin de Mo­ıynqumda, týǵan inisindeı bolyp ket­ken marqum Naı­manhannyń úıinde jatyp jazǵan eken. Aıtpaqshy, “Oralý” áńgimesi burynǵy-sońǵy jarııalanǵan eshbir kitabyna engen joq. Táken aǵanyń moıynqumdyq ag­ro­nomǵa yqylasy aýǵany sonsha “Al­ǵyrdyń tamyry” atty áńgimesin Naı­manhannyń ákesiniń ómirinen alyp jazypty. Biraq ol áńgime bolsa da shaǵyn ensıklopedııa sııaqty jurtqa berer taǵylymy mol dúnıe. Aıta­lyq, “Alǵyr” degen shóp­ti búgin­­gi jastar bilmeıdi. Týyn­dyda odan basqa da tulparlar men suń­qar­lardyń, qo­rek­tik shópter men emdik ósimdikterdiń túr-túri mysalǵa kel­tiriledi. Oqyp otyryp jazý­shy­nyń jetim-je­sir­ler nesibesi qa­shan­nan jer­de eke­nin aıtqysy kel­genin uǵa­syń. Jáı aıtpaıdy, maıyn tamyzyp áń­gi­me­leıdi. Jazýshy de­gen aǵaıyn mu­nyń bárin qaıdan bile beredi dep oılaı­tyndar da bar. Shy­nynda kez kel­gen qalamger týyn­dysynyń taqy­ry­byna qaraı hımııa, fızıka, ma­te­ma­tıka, jaǵrapııa, bıologııa sııaqty túrli mamandyq ıesi bolýy kerek. Bol­masań oqy, zert­te. Áıtpese, oqyr­mandy sendire almaısyń. Táken aǵa da bul rette ózi­niń bilimi men biliginiń bastaý bu­laǵyn izdený, oqý arqyly tab­atynyn jasyrmaıdy. Mysaly, kezinde “Ko­nevodstvo” jýrnalyn jazdyryp alyp, úzbeı oqý arqyly áıgili “Aqboz at” romanyn jazý qalam­gerge asa qıynǵa túspepti. Táken aǵanyń bir jaqsy qasıeti syılastarymen únemi hat jazysyp, habarlasyp otyrǵan. Ásirese, Sozaq aýdanynyń Qurmetti azamaty, bú­­ginde ortamyzda joq Saparbek Sop­­bekov baýyryna kóp hat jazǵan. Onyń bári ja­ryq kórdi. Mundaı hattar Naıman­hannyń atyna da kelipti. “Naımanhan! Seniń hatyńdy alǵanmyn. Qazir “Dom tvorchestvoda” jatyrmyn. Jıyn-terin bitken shyǵar. Meı­ram­dy osy jerden qarsy alaıyq. Meniń ishi­me jyl­qynyń qartasy jaǵýshy edi. Jýylmaǵan qarta – em. Kúz­diń kózi-qyraýda buzylmaıdy. Tap­sań, ala kelersiń. “Prostor” jýr­­­nalynyń osy noıabr aıyndaǵy sanynda “V otro­gah Karataý” atty maqala shyǵady. Ishinde seniń fa­mı­lııań bar. Sh.Ber­­­sıev tý­ra­ly ma­qalańdy paıda­landym. Sálem­men – Táken. 30/H-1982 j.”. Bulaı dep el ishindegi aǵa­ıyn­darymen etene aralasatyn jazýshy ǵana jazady. Orystardyń “dere­venskaıa lıtera­týra” degeni sııaqty qazaq áde­bıe­tinde de aýyl adam­darynyń minez-qulqyn aınalshyq­taıtyn qalam­gerler shoǵyry jeter­lik. Biraq aýyl-aımaq, bota-taılaq, el men jer degende Táken sóziniń sóli mol, sýreti tunyq. Álgi ańsary aýǵan qartanyń dámi sııaqty aýzyńdy ýyljytyp jiberedi tipti. Árıne, oılan­dyratyn sóılemderi de bar. Mysaly, biz jaqta­ǵyl­ar­dyń qulaǵyna “qystyń kózi-qyraýda” degen tirkes sińisti bolyp qalǵan. Táken aǵa ony “kúzdiń kózi-qyraýda” deıdi. Keıbir dúnıe­lerinde “ot basy, oshaq qasy” degendi “ot basy, oshaq buty” deıdi. “Qaısy­syn qoldanǵan durys” dep al, oılan­baı kór endi. “El men Jer” romany­nyń qoljazbasynyń alǵashqy betine jazylǵan sózdegi “Osy artyq basty dana ózińde tursyn” (erekshelegen avtor) degen sóılem men Naıman­han­ǵa hatyndaǵy “Meniń ishime jyl­qy­nyń qartasy jaǵýshy edi. Jýylma­ǵan qarta – em” degen sózde de tek qana Táken aǵaǵa tán bir qazaqylyq bar. Tákenniń aǵaıyny, Sozaqtaǵy jany jaısań azamat Saparbek Sop­bekov edi dedik qoı. Sol kisimen bury­­nyraqta bolǵan suhbatymda jazý­shynyń ákesi týraly jazǵan edim. Bul joly Tákenniń ákesi týraly jáne bir derekterge kezdestim. Onyń biz súıin­shilep otyrǵan “El men Jer” ro­manynyń tolyq nus­qa­syna da qaty­­sy bar. Jazýshy: “Naı­man­han, sen ákeńdi umytqan joqsyń ba? Ákeni umytýǵa bolmaıdy. Meniń ákem Álimqul Toqpanbetov Turar Rys­qu­lov­tyń arqasynda bolys bol­ǵan. Ol “El men Jer” romanynda No­ǵaıqul Toranǵulov bolyp aıtyla­dy. Al men sol romandaǵy Nazar­quldyń qolynda tárbıelendim. Na­zar­qul dep Álimqul­dyń inisi Kerim­quldy alǵanmyn. Ol kedeı edi. Ekin­shi áıeli áli tiri. Sozaqqa barǵanda óziń kórgen búkir kempir sol. Aty Dálish, meniń ekinshi sheshem. Ki­tapta Zııash dep atalady”, depti. Táken aǵa­nyń Naımanhan marqumǵa aıtýynsha Dálish apamyz qystyń kúni muz jeı­di eken. Al jaz­dyń kúni tońazyt­qyshqa muz qatyryp qoıady deıdi. Táken de Dálish anasy sııaqty qys­tyń kúni sýǵa shomyla beredi eken. Sý demekshi, Moıynqumǵa kelgen saıyn erke Shýǵa shomylaý Táken aǵanyń buljymas dástúri bolsa kerek. Bir joly, tipti, balasy Raýandy ertip ke­lipti shomylýǵa. Denesi iri, sózi sal­maqty bolǵanymen jany názik aǵamyz ózen jaǵasynda kúnge qyzdyrynyp jatyp Máskeýdege jeń­ge­miz Marııa Grıgorevna Landına tý­raly áńgime shertip, Janna atty qy­zyn eljireı eske alypty. “Janna sý­retshi, soǵan osy Moıynqumdy bir kór­setsem armanym bolmas edi, shir­kin!” dep kúrsinipti. Biraq, ókinishke qaraı, Táken aǵa ol armanyna jete almaı, 1987 jyly 13 sáýirde ómirden ozdy. Dúnıeden qaıtarynan jıyrma kúndeı buryn Naımanhan Táken aǵanyń úıinde bolǵanda: –Dárigerler “ıazva jelýdkasyń” deıdi. Meniń ishime balmuzdaq ja­ǵatynyn qaıdan bilsin. Qazir qy­zym Alma balmuzdaq ákelip beredi, – depti 69 jasqa kelse de alty ja­sar baladaı ańǵal aǵamyz. Bál­kim, asqazanyn “kúıdirip” bara jatqan jara­ny bal­muzdaqpen sabasyna túsiretinin qaljyńmen jetkizgisi kelgeni shyǵar. Naımanhan “men ákelip bereıin” dep elp ete qalady. Biraq Táken aǵa ony toqtatyp: – Joq, sen odan da mynaǵan óz qolyńmen adresińdi jazyp ketshi, – dep bloknotyn usynady. Ǵajap, Moıynqum aýdanyn­daǵy “Kókterek” aýylyna ornalas­qan Naımanhannyń úıin adaspaı-aq taýyp baratyn qalamger “meken-jaıyńdy jazyp ket” dep nege ótin­di? Sirá, kó­retin jaryǵynyń az qalǵanyn sez­gen aǵa júregi óziniń Moıynqum óńirine qatysty ómir­baıanyn qajet etkender ony Naı­manhannan surap bilsin dedi me eken?!. Jumbaq... Naımanhan aǵamyzdyń úıindegi jeńgemiz Qymbat Kenbaeva Táken aǵa “Kókterekke” kelgen saıyn quraq usha qarsy alatyn kelinderiniń biri. Ol ári Táken tuńǵıyǵyn tanyp, tánti bola bilgen Naımanhan Núpbaevtyń zaıyby. –Aǵamyzdyń minezi qyzyq bo­la­tyn. Almatydan keldi dep qazan kó­terip, úıme tabaq etti aldyna tart­saq, “keıinirek jeımin” dep, das­tarqanǵa kelmeıtin ádeti bar bolatyn. Odan keıin “sybaǵamdy tońazyt­qyshqa salyp qoıyńdar, ózim alyp jeımin” deıtin. Alǵash­qyda asqan etimdi jaqtyrmady dep jylap alǵa­nym da bar. Minezine keıin úırendim ǵoı. Tipti týǵan aǵamyzdaı bolyp ketkeni sonsha, úıde aptalap jatqan kezinde úı-jaı, qora-qopsymyzdy sol kisige tastap, qonaqqa alańsyz kete bere­tinbiz, – deıdi Qymbat. Sonymen, kórnekti sýretker Tá­ken Álimqulovtyń “El men Jer” ro­manynyń máshińkege basyl­ǵan tolyq nusqasy tabylyp otyr. Alda ony basqa kitap­taryndaǵy roman, povesterimen salystyra otyryp zert­teý, paıymdy pikirlermen to­lyq­tyrý jáne ony jeke kitap etip shy­ǵarý pa­ryzy tur. Oǵan deıin Tá­ken shy­ǵar­malaryn qurmetteý­shiler men tá­ken­tanýshylardy al­dyn-ala qýanta berý úshin osy maqa­la­ny jazyp, ja­rııa­laý­dy jón kórdik. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.