ADAMDYQ PARYZ – ARYLÝ

Allanyń ádildigin kórmeısiz be, pen­dem bir qalyptan jalyqpasyn, keıde jelpinip, keıde serpilip, sergip, serilik quryp júrsin dep kún men túndi, jyldyń tórt mezgilin, tynysy taryl­masyn dep aýany, shólirkegende tili qur­ǵamasyn dep móldir sýdy ja­ra­typ­ty. Biraq keıbir pendesi osynyń ózin durys paıda­lana almaı jan dúnıesinde “...bir túrli mastyq paıda bolyp... aqyldyń kózin baılap... kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir ózinen esep almaı” (Abaı) adasatyny bar. Sol adasýdyń eń qaterlisi – toıymsyzdyq kózin baı­lap, qylmys jasaý. Jazyqsyz­dyń janyn jaralaý, tánine daq salý, tipti beıkúná ómirdi qyrshynynan qııý. Osy qa­siretke qarsy kúres to­lassyz júrgizilip keledi. Degenmen, nıeti buzyqtar tyıylar emes. Bul taqyryp kez kelgenniń qan­jyǵasyna baılana qoıatyn jeńil nárse emes ekeni belgili. Qazaq baspasózinde qııa ketken qylmysty, zań talabyn bu­zatyn basbuzarlardy jazatyndar saý­saqpen sanarlyq. Oǵan barý úshin saýa­tyń myqty, zańnyń taraý-tarmaǵyn, bap baǵytyn jetik bilýiń, ıaǵnı bes qa­rýyń saı bolýy kerek. Onsyz azýyn aq­sı­typ, arlanmyn dep júrgendermen al­ysa ketkende tótep bere almasyń anyq. Kópten beri osy taqyrypqa qa­lam tartyp, qarymyn tanytyp kele jatqan áriptesimiz, Prezıdent syı­ly­ǵynyń laýreaty Aleksandr Tas­bo­latovtyń taıaýda ǵana jaryq kórgen kitabynyń aty – “Arylý” eken. Kó­lemdi dúnıeni zerdeleı oqyp otyr­ǵanda joǵaryda ushqyndatyp aıtqan oılar bas kóterdi. Kitap qazaq jýrna­lıstıkasynyń has she­beri, kórnekti jazýshy Sherhan Mur­tazanyń alǵysózimen ashylypty. Qa­lam­ger: “Arylý” atty kólemdi pýb­lı­sıs­tı­­kalyq-jınaqtyń balamasy – tazartý. Eren jýrnalıst, kósem­sózdiń sheberi, pýblısıst Aleksandr Tasbo­latov osy jınaǵynda qazirgi qoǵamnyń zárý problemalaryn kóterip, ony oń­taıly sheshýdiń joldaryn meńzegen. Naǵyz qalamger – qoǵamnyń ta­myr­shysy. Keselden, kesapattan saq­taýshy. “Arylý” osy sıpattaǵy kitap. Jo­ly bolsyn!” – dep aq batasyn beripti. Shynynda, shamań jetip kináńdi, kúnáńdi túsinip, teris isterińnen túńilip, aq jolǵa túsip aryla alý – naǵyz adamnyń ǵana qolynan kelse kerek. Biraq ondaı erlik jasaıtyndar kóp emes. Jemqorlyq degen jemir qurt talaıdyń ózegin keýlep, neni bol­sa da juta salatyn kúıge túsirip júr. Buryn “keńirdegi ketpenniń uńǵysyndaı” degen atam qazaqta sóz bolýshy edi, qazir ondaı keńirdekter munaı qubyrynan da jýandap ketken sekildi. О́zgeni ózekten tebetin ózim­shilder, ózim úshin degende qaraqan basyn, shyryldaǵan janyn aıamaı nebir sumdyqtarǵa baratyndar, sózi bir jaqta, isi bir qııada, “ańqaý elge aramza molda” ár tustan tóbe kórse­tedi. Bul úreıińdi ushyrady. Eń aýy­ry – qubyr – qulqyndy tolty­ryp alyp, shet elge qashyp, onda barǵan soń ózin sýdan taza etip kórsetip, ata­jur­tyndaǵylardy aqymaq dep bile­tinder de shyǵyp jatyr. Mundaı­lar­dy jaı qashqyn deýge bola ma? Joq. Ondaı jemir qashqyndardy Otanyn satqandar, opasyzdyq jasaǵandar, az qazaqtyń betine kúıe jaqqandar, eline lań salǵandar desek, qatelese qoımas­pyz. Biz nege bulaı shúıligip otyrmyz? Kitaptyń birin biri to­lyq­tyryp otyratyn tórt bólimindegi dú­nıe­lerdi oqyp shyqqan soń, dendep ketken jemqorlyqqa, jat qylyq, jat minez, ulttyq namysy ólgenderge kúı­in­gendikten osylaı deýge máj­búr­miz. Birinshi bólim “Túrmedegi dúr­beleń” dep atalady. Onda qylmys jasap, moınyna quryq túsip, jetken jerim osy eken-aý degenderdiń oqı­ǵasy órilse, ekinshi bólim – “Shek pen sherde” talaı tepki bastan ótip, bul kúıge qalaı tústim dep kúıin­gen­der, “Shyndyq shyńyraýdan shyq­qan­sha” degen úshinshi bólimde – óki­nishten tirideı ólip, oıdyń azabyna órtengender baıandalady. Sońǵy bólim – “Arylýda” jamandyqtan jerigen, jaqsylyqqa ılanatyndardy kóresiń. Jalpy, bul kitapta qara bas­tyń qamyn kúıttegenderdiń, ba­ıan­syz tirliktiń az kúndik ıt tirligine ısingenderdiń, japtym jala, jaqtym kúıe degen arsyzdardyń, ońaı oljaǵa kenelip, muratyna jetpek bolǵan ashkózderdiń qıly-qıly qylyqtary sýretteledi. Qylmystan qutylyp ketý ekiniń biriniń qolynan kelmeı­tini, ólip qutylmasań, túptiń túbinde adamǵa jasaǵan qııanatyń aldyńnan shyǵyp, temir torǵa qamalmaı qoı­maıtynyńdy ádemi kórinistermen berip otyrady. Shirkin, sol bostandyqtyń qadi­rin keıde bile bermeıtinimiz bar. Bos­tandyqtan aıyrylý – kórer kúniń kór soqyr degendi bildiredi. Muny ki­taptaǵy “Túrme tártibi” degen derekti dúnıeden kórýge bolady. “Túrmeniń ishinde “kó­semderi” men “quldary” bo­lady. Bular jasyryn, zańsyz áreketter ekendigi sózsiz. Jáne oǵan eshkim tosqaýyl bola almaıdy. Sebebi, teńsizdik barlyq jerde bar, olarǵa baı men kedeı, kúshti men álsiz, sheneýnik pen malaı, jalger men jalshy dep at berip te qoıǵan. Al túrmedegiler aspannan túskender emes, olardyń bári osy ortadan shyqqan, qýlyq-sumdyqty biletin, tipti oqyǵan-toqyǵandary da bar, ıaǵnı kúshtige álsiz, baıǵa kedeı qyz­met kórsetýge tıis ekendigin úırengen adamdar”. Mundaı aqıqat sózge ne alyp, ne qosasyń. “Qazaq kórgen qasirette” 1986 jyly ulttyq rýhy myqty qazaq jastarynyń qorlyqqa shydamaı, zorlyqqa bas ımeı, jurt ekenin kórsetip, jumǵan judyryqtaı bolyp, bir ún, bir uranmen tepsinip turyp teńdik suraǵan sátin aıta ke­lip, qyzmetim bar, erteńgi kúnim ne bolady demeı “...alańǵa shyqqan ultshyldar emes, sana sezimi joǵary stýdentter” dep jelikkenderge qarsy shyǵyp, ultshyl atanǵan, eli úshin biraz qýdalaýǵa ushyraǵan áskerı qyzmetker Botash Qajymovtyń erli­ginen syr shertedi. Iá, táýelsizdik bastaýy, bostandyqtyń dańǵyl joly sol Jeltoqsan kóterilisiniń jelisinde jatqany shyndyq. Biz KSRO degen alyp memlekettiń qulaýyna negiz qala­ǵan qazaq ulanynyń aldynda árqashan qaryzdar ekenimizdi ózimiz ǵana bilip qoımaı, keıingi urpaqqa úzbeı jetkizip, Otandy, ultty súıý­diń, oǵan qaı ýaqytta da adal bolý­dyń úlgisi osy dep uqtyryp oty­rýymyz kerek. Túńile qaraıtyn túrmeniń ishinde de izgilikti jandardyń bar ekenin “Bir tal gúl” atty jazylymnan, bas­qa da maqalalardan az kezdestir­meı­siń. Atam qazaq “Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq” dep jatady. Bul ómir aqı­qaty. Bilip turyp qylmysqa barǵan­darǵa, adamǵa bir-aq ret beriletin ómirdi kópsinip qater tóndiretinderge, bardy mise tutpaı­tyn miskinderge aıaýshylyq bildirý – artyq. Al jazataıym ja­ńyl­­ǵan­dar, qosaq arasynda ketkender, oz­byr­lardyń qurbandyǵyna shalynǵan­dar týraly áńgime basqa. Árıne, adam qylmysker bolyp týmaıdy. Adamdy kún keship jatqan ortasy, tárbıesi, ádiletsizdik buzady. Biz qylmys, jemqorlyq týraly aı­typ jatamyz. Keıde sonyń sebebine, tamyr tartqan “topyraǵyna” úńilemiz be? Boldyrmaýdyń jolyn aldyn ala qarastyryp kórdik pe? Álde bolyp, boıaýy sińgende ǵana, áttegen-aı, dep barmaǵymyzdy shaınap, basymyzdy shaıqap otyrmyz ba? Jalpy, búgingi tańda maqtaný men maqtaý, kim qyzmetke ilinse se­nen iri, senen myqty adam joq dep jaǵymyz talǵansha zarlaıtyn ja­ǵym­pazdyq bel alyp turǵanyn ja­sy­ra almasaq kerek. Osy jerde oıy­myz­ǵa Júsip Bala­saǵunnyń: “Memle­k­ettiń kemeldenýi tórt basqysh ar­qy­ly júzege asady: ádildik, baq-dáýlet, bilim jáne qanaǵat” degen sózi túsip otyr. Biz osy sózderdi oqyp qana qoımaı, oǵan adaldyq tanytsaq qylmys azaıary sózsiz. “Arylý” bóliminiń betashar maqa­lasy “Syrqat” dep atalady. Alǵa­shyn­da aýrý týraly bolar deısiń, sóıtseń ol qanaǵatsyzdyqtan týǵan jemqorlyq degen syrqat eken. Elbasynyń eldik istegi sara saıasatynan, dana oıynan bastaý alyp TMD memleketteriniń ishinde alǵash ret “Jemqorlyqpen kúres týraly” zań, ózge de qujattar qabyldanǵany bel­­gili. Ony múltiksiz oryndaý jo­lynda da qyrýar jumystar atqa­ry­lýda. Soǵan qaramaı, táýelsizdigine úsh ǵasyrdan soń áreń qol jetkizgen jurttyń búkil úkilegen úmitine syzat túsirip, nesibesine ortaqtasyp, munaı deısiń be, basqa deısiń be, qubyr – qul­qynǵa qınalmaı quıyp jibe­re­tinder aıaǵyn tartpaı otyr. Barmaq basty, kóz qystyǵa salynǵandar da aıy­lyn jııar túri joq. Ondaılar tý­raly qıly-qıly derekterdi avtor jerine jetkize jazyp, óziniń nara­zylyǵyn bildirip, “zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shalýdyń” qater ekenin alǵa tardy. Bir ókinishtisi, halyq qorǵanym, qormalym, jaqy­nym, janashyrym dep júrgen quqyq qorǵaý salasynyń qyzmetker­leri ara­synan da ardan bezgenderdiń shyǵyp qalatyny apyr-aı, á, degizbeı qoı­maıdy. Mundaı jat isti avtor “Toı­maǵan torǵa túsedi” degen maqala­synda áshkereleıdi. Jemqorlyq pen jemsaýy maı­lanǵandar men tilingenderdi ásh­kereleıtin “Toıymsyzdyq torǵa tú­siredi” degen maqalanyń sońy by­laısha túıindeledi. “Iá, aıta berse, mundaı jemqorlyq pen memlekettiń qazynasyn talan-tarajǵa salý tyıyl­maı otyr. Oǵan qalaı, qashan, qaıtip tosqaýyl qoıylatyndyǵy da belgisiz. Bireý mańdaı terimen adal ómir súrgendi pir tutady, endi bireý­ler qoldan kelse eki asa dep mıy­ǵynan kúledi. Onyń bárin jurt ýa­qytqa, “dúnıe qýǵan” zamanǵa aýdara salady. Biraq bir tilim nan úshin otbasynyń qamyn oılaǵan otaǵa­symen joǵary laýazymyn sybaılas jem­­qorlyqqa arnaǵandar isin bir tarazy basyna salý múmkin emes shy­ǵar”. Bul – ashynǵan soń aıtylǵan ashy sóz. Kitaptyń betin jaýyp, qylmys áleminiń hıkaıalaryn kóz aldymyzdan qaıta bir ótkizgende dosyna adal, jaýyna qaharly, batyr, namysty degen qazaq jurty mundaı teris qy­lyqqa, dúmbilez iske qalaı bardy degen oıǵa qalasyń. “Arylý kerek, qutylý qajet jaman ádetten, jek­suryn áreketten!” – dep shıryǵasyń. Aleksandr Tasbolatovtyń “Arylý” atty kitabynyń aıtpaǵy da osy. Súleımen MÁMET.