Bizdiń elimizden tabylatyn qustardyń 405 túri – Qazaqstanda uıa salyp, balapan bassa, 28 túri – qystap shyǵady. Jyl qustarynyń 43 túri – mıgrasııa kezinde ǵana aıaldap, qorektenedi. Al kezdeısoq 45 túrin – mıgrasııa kezindegi qolaısyz aýa raıy saldarynan, ıakı baǵyttarynan jańylǵanda kórip qalýǵa bolady. Qalǵan 5 túri – jazda Qazaqstandy mekendegenimen, balapan shyǵarmaıdy. Degenmen, sońǵy jyldary mamandar jabaıy qustardyń sany kúrt azaıyp bara jatqanyn alǵa tartyp, alańdaýshylyq tanytyp júrgeni aıan.
Ornıtologtar men ekologııalyq uıymdar birinshi kezekte qustardyń azaıýyna brakonerler emes, aýyl sharýashylyǵyn damytý, jer jyrtý, qurylys pen ónerkásipti órkendeýi sebep bolyp otyrǵanyn aıtady. Sol sııaqty klımattyq ózgerister de – qustardyń mıgrasııalyq joldary men uıa salýyna keri áserin etip otyr. Oǵan qosa qustardyń qalypty tirshiligine sý qoımalary men topyraqtyń lastanýy – pestısıdter men basqa hımıkattardy qoldaný kesirin tıgizip keledi. Al brakonerlik pen qustardyń sırek kezdesetin túrlerin aýlaý, atýdan keletin máselesi sońǵy kezekte tur.
Sonymen elimizde qustardy qorǵaý men kóbeıtýde qandaı tirlikter atqarylyp jatyr degen saýal týyndaǵandyqtan, bir top BAQ ókili elimizdegi jyrtqysh qustardy ósirip, qaıta tabıǵatqa jiberýmen aınalysatyn jalǵyz «Suńqar» ortalyǵyna saparlaǵan edik.
Aldymen Qustardy qorǵaý odaǵy men Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy (QBSQ) kóp jyldan beri «Jyl qusy» aksııasyn ótkizip kele jatqanyn aıta ketý kerek. Mysaly, 2025 jyly bul mártebege jyrtqysh qustardyń biri – jurtshy ıe.
«Qustar – jerdegi omyrtqalylardyń birinshi kózge kórnekti ókili ári qorshaǵan ortadaǵy ahýaldyń tamasha kórsetkishi. О́kinishke oraı, adamdar qustardyń jaǵdaıyna nazar aýdara bermeıtindikten, jyl saıyn «Jyl qusy» aksııasy ótkizilip keledi. Bıyl tańdaý jurtshyǵa tústi – bul tıisinshe baǵalanbaı júrgen ólekse jeıtin qustar eń kishkentaı tobynyń ókili. Basqa da qustar sııaqty, jurtshynyń da ortasy taryldy, brakonerlikten bólek, elektr jelileri men jel energetıkasy nysandaryna soǵylyp ólip jatady. Barlyq iri ınfraqurylymdyq jáne jel energetıkasy jobalary halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ekologııalyq baǵalaý prosedýrasynan ótýi tıis. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda mundaı standarttar áli joq, biraq olardy qoldaný qustardyń jolyndaǵy qaýip-qaterleodi aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik beretin edi», deıdi Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń ǵylym jónindegi dırektory Sergeı Sklıarenko.
Aıtqandaı, 2025 jyly Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna eki qustyń túri – aqbas qumaı men kúshigen engen.Jyrtqysh qustardy kóbeıtip, baptap, tabıǵat aıasyna jiberýde aýqymdy zertteýler júrgizip kele jatqan «Suńqar» ortalyǵynyń dırektory Ashot Anzorov:
«Buryn bizge kóbinese kólik qaǵyp ketken qustardy ákeletin. Qazir mundaı jaǵdaı azaıdy. Árıne, biz jaraly qustardy emdep, tabıǵatqa qaıta jiberemiz, biraq ońaltý máselesi kúrdeli jáne ol qury qııalmen sheshilmeıdi», deıdi.
Mamandar kóp elde jaralanǵan qustarǵa kómek kórsetetin arnaıy baǵdarlamalary joq bolǵandyqtan, eriktiler qustardy ózderi emdeıtinin aıtady. Qustardy emdeý kisini emdeýden arzan emes – quny dıagnozyna baılanysty 20, 50, tipti 100 myń teńgege deıin jetýi múmkin.
«Dala qanattary – 2025» ornıtologııalyq baıqaýynyń uıymdastyrýshysy Pavel Adjıgıldıaev:
«Sonaý jetpisinshi jyldary Almatyda serýendep júrip, 60 shaqty qus túrin kezdestirýge bolatyn, qazir shamamen 20 túri tabylady. Qustar ekojúıelerde mańyzdy ról atqaratyndyqtanǵ olardyń azaıýyn – dabyl belgisi retinde qarastyrý kerek», deıdi.
Joǵaryda 13 jyldan beri Alakóldiń jaǵasynda respýblıkalyq qustardy baqylap, tamashalaıtyn – «Alakól qanattary» festıvali ótkizilip kele jatqanyn atadyq.
Qazir Alakólde shamamen 200 qus túrin kezdestirýge, onyń ishinde joıylyp ketý qaýpi bar, sırek kezdesetin relıkti shaǵalany kórýge bolady.
«Alakól qanattary» festıvaliniń uıymdastyrýshysy Natalıa Borovaıa bastapqyda festıval kóńil kóteretin shara bolsa, ýaqyt óte kele ol mádenı, bilim berý jáne ekologııalyq baǵdarlamalardy qamtıtyn kópformatty orynǵa aınalǵanyn atap ótti.
Osy arada toqtala ketetin taǵy bir jáıt – Afrıka aptabyna qaraǵanda qaraǵanda, Ortalyq Azııa jyl qustary úshin jaıly bolyp kórinýi múmkin. Alaıda, bul arada da talaı másele bar, olardy tek qoǵam nazaryn aýdarý arqyly sheshýge bolady desek, Alakóldiń biregeı tabıǵatyn saqtaýǵa baǵyttalǵan ekologııalyq bastamalarǵa turaqty demeýshilik tanytyp kele jatqan Carlsberg Kazakhstan kompanııasynyń PR menedjeri Marııa Gorohova:
«Festıval qatysýshylary jyl saıyn bizdiń aımaqtyq ekologııalyq aksııamyz – «Móldir sýǵa» da qatysyp, kól jaǵalaýyndaǵy qoqystardy jınaıdy. Ári bul bizdiń áleýmettik jaýapkershilik arqalaǵan kompanııa retinde bedelimizdi nyǵaıtýǵa berilgen tamasha múmkindik. Bıyl osy yntymaqtastyǵymyzdy ulǵaıtyp, «Qazaq birds 2025» baıqaýyn ótkizýge uıytqy bolyp jatyrmyz. Baıqaý elimizdiń biregeı tabıǵatyn saqtaýdyń kókeıkestiligin nasıhattasa, árqaısymyz osy mańyzdy mıssııaǵa óz úlesimizdi qosa alamyz», deıdi.
