Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Islam qarjy jáne bıznes qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Mádına Tuqulovanyń aıtýynsha, qazir dástúrli bankter ıslamdyq qarjy ónimderin usyna almaıdy, sebebi zańnamalyq baza joq.
««Islam ıpotekasynyń tetigi el úshin múlde jańa bolady jáne ony iske asyrý úshin zańnamada da, retteýshi aktilerde de eleýli ózgerister qajet. Biz yqtımal quraldardy ázirlep jatyrmyz. Qazir retteýshi ıslamdyq ıpotekany engizý máselesi kún tártibinde tur. «Otbasy bankpen» birge ony júzege asyrý joldaryn izdestirip jatyrmyz. Islamdyq ıpotekany usyný máselesi aıtarlyqtaı kúrdeli bolǵandyqtan, zańnamalyq turǵydan pysyqtaý kerek. Onyń qandaı túrde bolatyny ázirge belgisiz. Retteýshiden aqparatty taǵatsyzdana kútemiz jáne qaýymdastyq retinde qabyldanatyn qujattardy sapaly toltyrýǵa kómektesemiz dep úmittenemiz», deıdi M.Tuqulova.
Álemdik qarjy naryǵynda ıslam ıpotekasynyń úlesi artyp keledi. Ipotekanyń bul túrinde birqatar artyqshylyq bar – tólemdi keshiktirgeni úshin ósimpuldyń bolmaýy, paıyzdyń joqtyǵy jáne aı saıynǵy tólemniń dástúrli tólemderden tómendigi. Degenmen sarapshylardyń sózinshe, bul júıeni tap qazir naryqqa kirgizý ońaıǵa soqpaıdy. Birinshiden, bankterdiń bári birdeı buǵan yqylasty emes. Ekinshiden, qoldanysqa engen kúnniń ózinde ıpotekanyń paıyzdyq mólsherlemesi Ulttyq bank mólsherlemesine baılanysty qalyptastyrylady. Demek bankter týraly jańa zańda sarapshylardyń basyn aýyrtatyn tus ta osy bolsa kerek.
Islam qarjysy álemdik aqsha aınalymynyń 5%-dan astamyn quraıdy. Naqty somaǵa salsaq, 5 trln dollardyń shamasy. Júıeni Taıaý Shyǵystyń kóptegen eli paıdalanady. Sondaı-aq AQSh, Germanııa, Túrkııada da belsendi túrde engizilip jatyr. Atalǵan naryqtarda dástúrli ereje men ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattaryn ıntegrasııalaǵan gıbrıdti júıeler jumys isteıdi.
Islam qarjy júıesinde ıpotekanyń úsh túri bar: ıjara, mýrabaha jáne mýsharaka. Mýrabahada bank turǵyn úıdi satyp alyp, tutynýshyǵa bólip-bólip satady. Jalǵa alǵanda bank múlikti satyp alady jáne tutynýshymen lızıng shartyn jasasady. Mýsharaka birshama kúrdeli: turǵyn úı ıesi, tutynýshy jáne bank arasynda úshjaqty shart jasalady, al paıda aldyn ala kelisilgen úlesterge sáıkes bólinedi, nátıjesinde tutynýshy óz úlesin bankten kezeń-kezeńimen satyp alady.
Bizde mýrabaha suranysqa ıe. Naryqta ıslam bankınginiń operatory bolǵan «Ál-Hılal» banki 15 jyl boıy mýrabaha júıesimen jumys istedi. Osy ýaqyt ishinde Astana, Almaty, Shymkent jáne Túrkistan qalalarynyń kóptegen turǵyny baspanaly boldy. Baǵdarlama tetigi qarapaıym: tutynýshy turǵyn úıdi tańdaıdy, bank ony satyp alady, qunyna ústeme baǵa jasaıdy jáne tutynýshyǵa jańa baǵa belgileıdi. Eger bank páterdi 10 mln teńgege satyp alsa, tutynýshyǵa shartty 11 mln-ǵa sata alady. Tutynýshy jyljymaıtyn múlik baǵasynyń 30%-yn tóleıdi, qalǵanyn kelisilgen merzimde tóleıdi.
Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń ókili Vıacheslav Lazarev erte kóktemde Almatyda otken jıynda klassıkalyq ıpoteka arqyly turǵyn úı satyp ala almaıtyn salýshylar men klıentter ózderine keletinin aıtqan bolatyn. Onyń sózinshe, nesıelendirýdiń mundaı túri ekonomıkaǵa tıimdi áser etip, elge arab ınvestısııalaryn jyldam tartýǵa múmkindik beredi. PR-maman Aıbar Oljaevtyń pikirinshe, ıslamdyq qarjylandyrý júıesi dástúrli qarjylandyrý júıesin yǵystyra almaıdy.
«Bul múddeli topqa múmkindikter berýmen ǵana shekteledi. Islam ıpotekasy dástúrli ıpotekamen básekelese almaıdy. Sebebi olarda túrli qaǵıda men maqsatty top bar. Islam ıpotekasy belgili bir dinı nanym azamattaryna múmkindikter beredi. Osy toptaǵy adamdar úshin bankten nesıe alý «haram» sanalady, ıslam bankteri múddeli topqa osy máseleni sheshýge jaǵdaı jasaıdy. Halyqtyń qalǵan bóligi klassıkalyq nesıe alýdy jalǵastyrady», dedi A.Oljaev.
Ol sonymen qatar ıslamdyq ıpotekanyń otandyq modelinde irgeli qaǵıdattar saqtalmaıtynyn da aıtyp ótti.
«Biraq keı azamattar buǵan mán bermeıdi. Islam ıpotekasynda paıyzdyq tetik jumys istemeıdi. Turǵyn úıdiń quny paıyzsyz tólenedi. Biraq sóz júzinde paıyz bolmasa da, shyndyǵynda jaǵdaı basqasha. Mysaly, 10 mln teńgege satyp alynǵan úı 12 mln-ǵa satylatyn jaǵdaılar kezdesedi. Árıne, aldymen halyq osy júıege qyzyǵýshylyq tanytty. Sodan keıin ol tómendedi. Nege ekeni belgisiz. Biraq bizde ıslamdyq bankıng úshin múmkindik kóp. Men ıslam bankteriniń naryqqa kelýge nıetti ekenin estidim, ıaǵnı básekelestik deńgeıi tómen», deıdi A.Oljaev.
ALMATY
