Balalar týrızmi qalaı damıdy?

2024 jylǵy 13 maýsymda Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵa­lyǵymen ótken tý­rızmdi damytý jónin­degi keńeste Memleket basshysy: «Úkimet jáne Parlament týrızmdi damytý máse­lesine basa nazar aýdarýǵa tıis. Elimizdegi týrızmniń áleýeti zor, kórikti jerlerimiz óte kóp. Biraq sol jerlerge baryp, demalýǵa áli de jurttyń qoly jete bermeıdi. Bul salaǵa tyń serpin berý úshin, eń aldymen, ınfraqurylym má­selesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeıli jaqsar­tý qajet» degen edi.

Bıylǵy jyl basynda ótken Úkimet­tiń keńeıtilgen otyrysynda: «Ekono­mıkalyq ósýdiń jańa núktesi týrızm bolýǵa tıis», dep naqty tapsyrma da berdi.

«Biraq týrızm salasyn damy­týdyń, el ishinde tanymal etýdiń óz alǵysharttary bar. Týrıstik mádenıet tulǵanyń boıynda bala kúnnen qalyptasýǵa tıis. О́kinish­ke qaraı, elimizde osy salada she­shil­meı jatqan túıtkilder bar», deıdi «Batys Qazaqstan tý­rıs­tik qaýymdastyǵy» zańdy tulǵa­lar birles­tiginiń dırektory Aıbolat Qurymbaev.

Aıbolat Shamuratuly – qyz­me­­tin aýyl mektebinde qarapaıym muǵalimdikten bastap, balalar­men qoıan-qoltyq ju­mys istegen, keıin Oral qalasyndaǵy «Ata­meken» eko­logııa jáne balalar men jasós­pirimder týrızmi ortalyǵyn bas­qarǵan tájirıbeli maman.

Mektep oqýshysyn týrıstik-ólketaný baǵytyna tartyp, onyń boıyna jas kúninen saparǵa shyǵý, týǵan ólkemen tanysý, ta­bı­ǵatpen etene bolý, ózindik daǵ­dy­lardy qalyptastyrý – oqý-tárbıe úrdisiniń erekshe mańyzdy bóligi. Bul balanyń denesin shy­nyqtyryp qana qoımaı, oı-sanasyn da keńitedi. Tulǵanyń erekshe qabiletterin ashady.

Mektepten tys jumystar kezin­de ádette kózge túse bermeı­tin, «qıyn» bala­lar­dyń ózi basqa qyrynan ashylady, jańasha jar­qyrap kórinedi. Muny bala tár­bıesimen aınalysqan maman­dardyń bári baıqaǵan.

Keńes odaǵy kezinde pıoner­ler men oqýshylardyń patrıot­tyq tárbıesine erekshe mańyz beri­letin edi ǵoı. «Meniń elim – SSSR» atty búkilodaqtyq ekspedı­sııasyna sol kezde mektepterden 16 mln, kásiptik ýchılıshelerden 4 mln-daı oqýshy qatysqan eken! Osy qalyptasqan júıeni táýelsizdik jyldary álsiretip aldyq.

Máselen, 1965 jyly týrızm jáne ekskýrsııa boıynsha Qazaq respýblıkalyq keńesi qurylyp, Almaty, Shyǵys Qazaq­stan, Qara­ǵandy, Oral jáne Shymkent oblystarynda bólimderi ashylǵan edi. 1969 jyly shyqqan «Elimizde týrızm men ekskýrsııany odan ári damytý jóninde sharalar týra­ly» qaýlydan keıin bar­lyq jerde týrızm jappaı damydy. Ásirese elimiz boıyn­sha jańa týrıstik bazalar sa­ly­na bastaǵan. Jasybaı kóli ja­ǵasyn­daǵy «Baıanaýyl», Qaraǵan­dy­da­ǵy «Qarqaraly», Buqtyrma mańyndaǵy «Altaı býhtasy», Jaıyq jaǵasyndaǵy «Oral» tý­rıstik bazalary sol kezde paıda bolǵan.

Elimizde 1951 jyly Qosta­naıda alǵash ret balalar týrıstik-saıahattyq stansasy ashylǵan eken. 1960 jyly Oral qalasynda balalar men jasóspirimder týrıs­tik ortalyǵy dúnıege keldi. 1973 jyly osyndaı ortalyqtar elimizdiń barlyq oblysynda ashyldy.

1960 jyldardyń sońy, 1970 jyldar­dyń basynda KSRO-da mektep týrızmin damytýdyń jańa formalary shyǵa bastady. «Ákeler dańqy jolymen» dep atalatyn saıahattar aǵa býynnyń esinde shyǵar. Osyndaı saparlarǵa 3 mln-nan asa oqýshy qatysypty. Olar maıdanda qaza tapqan ja­ýyngerler týraly derek jınady, shaıqas ótken jerlerge bardy, habarsyz ketkenderdi izdeýge atsalysty. Jyl saıyn ár qalada búkilodaqtyq sletter óte bastady. Osyndaı is-sharalar mek­tep oqýshylaryn tárbıeleýdiń asa mańyzdy quraly bolatynyna uıym­dastyrýshylardyń kózi ábden jetti.

Mektepterdegi týrıstik-ólke­taný jumysynyń jandanýy oqý-tárbıe isin jeńildetip, jańa mazmun berdi. Mektep janynan mýzeıler jappaı ashyla bastady. Bul jerde taqyryptyq kezdesý, taǵylymdy jıyn ótkizýge jaǵdaı týdy.

Bir qyzyǵy, balalardyń taýsylmas qýatyn, elgezek entýzıazmyn naqty paıdaly maqsat­qa burýǵa da bolady eken. Týrıs­tik klýbtar, mektep janynan ashyl­ǵan seksııa músheleri ózi turatyn aımaqty sharlap, mem­lekettik mekemelerdiń tapsyrýymen geologııalyq zertteýler de júrgizgen! Iаǵnı balalar ózderi tap­qan taý jynysta­ryn ortalyqqa jiberedi, sol arqyly ǵylymı mekemeler issa­parǵa shyqpaı-aq, oǵan qarjy jum­samaı-aq aldyn ala zertteý jasap, karta túzip, bolashaq jumysyna baǵdar jasaıdy.

Bir ókinishtisi, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kelgen naryq qıyndyǵy buryn­nan qalyptas­qan kóptegen ıgi dástúrdi joıyp jiberdi. Elimizde 18 balalar tý­rıstik-ólketaný mekemesi jaby­lyp qaldy. 1997 jyly respýb­lıkalyq jas týrıster stansasy qyzmetin toqtatty.

Árıne, balalar týrızmi eli­mizde múldem joǵalyp ketken joq. Degenmen barlyq óńirde jaǵdaı birdeı emes. 2023 jyly elimizde 41 jas týrıster stan­sasy, balalar men jasóspirimder orta­lyǵy bolǵan bolsa, sonyń 14-i – Batys Qazaqstanda, 11-i – Túrkistan obly­synda, 3-eýi – Almaty oblysynda qalǵan eken. Al Abaı, Qostanaı, Qyzylorda, Mańǵystaý, Ulytaý oblystarynda, Shymkent qalasynda múldem qalmaǵan. Elimiz boıynsha jas týrıster ortalyǵyna tartylyp, ólketaný jumystaryna qosylǵan oqýshy sany 2023 jyly – 30 451 adam bolypty. Bul elimizdegi 3,9 mln oqýshynyń 0,8%-y ǵana eken. Árıne, óte az.

Degenmen eń úlken qıyn­dyq osy salany damytatyn mem­lekettik normatıvtik qujattar­dyń bolmaýy­nan týyndap otyr. Máselen, dál qazir elimiz­de balalar týrızmin damytýǵa jaýapty naqty mekeme joq.

«Elimizde balalar týrızmi, ólketa­ný, ekologııa» uǵymdaryn jas erekshe­likterine qaraı mınıstrlikter arasynda bólý kerek. Iаǵnı osy uǵymdardy 0-18 jas aralyǵynda Oqý-aǵartý mınıstrligine tapsyrý qajet. Dál qazir balalar týrızmin da­my­tý­ǵa jaýapty naqty mekeme joq. Mektepten tys bilim berý ju­my­synda balalar týrızmi, sonyń ishinde balalarmen dalalyq jaǵdaıda saıahat jasaý, olardy qajettilikterimen qamtamasyz etý máselesi eskerilmeı qalǵan», deıdi Aıbolat Shamuratuly.

Osydan týyndaıtyn birneshe másele bar. Jaqynda balalar týrızmin damytýǵa janashyr bolyp júrgen batysqazaqstandyq birneshe maman osy salanyń túıtkildi túıinderin túgendep, astanalyq mekemelerge hat joldady. Ol hatta máseleniń mánisin kórsetip qana qoımaı, ony sheshý jolyn da usynǵan:

Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstri men Týrızm jáne sport mınıstriniń 2007 jylǵy 5, 11 sáýirdegi №165 birlesken buı­ryǵynda «Meniń Otanym – Qazaq­stan» atty respýblıkalyq týrıstik ekspedısııasyn (týrıs­tik joryqty) uıymdastyrý ere­jeleri» bekitilgen. Dál qazir osy qujat kúshinde me, álde qol­danystan alynǵan ba? Osyny tipti osy sala mamandarynyń ózi naqty aıta almaıdy.

 – Osy buıryqqa ózgerister men túzetýler engizý qajet. Sonyń ishinde «Meniń Otanym – Qazaqstan» jobasynyń úshinshi kezeńin jyl saıyn 31 tamyzǵa deıin eki aptalyq shatyrly lager túrinde, ekspedısııa formasynda ótkizý óte mańyzdy, – deıdi Aıbolat Qurymbaev.

Budan bólek, elimizde «Jas týrıst», «Qazaqstan saıahatshysy» belgilerin alýdyń erejesi bekitilýi kerek. Munyń negizi oqýshy­larǵa qosymsha bilim berý uıymdarynda oqytylǵany jón bolar edi.

Eń bastysy – «Balalar tý­rızmi, ólketaný, ekologııa» uǵym­daryn jas erek­shelikterine qa­raı mınıstrlikter arasynda bólý qajet. Iаǵnı osy uǵym­dar­dy bala kámelet jasyna, ıaǵnı 18-ge tolǵanǵa deıin Oqý-aǵartý mınıs­trligi óz quzyretine alýy kerek.

Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy №514 buı­ryǵyna da tolyqtyrý qajettigin ómir kórsetip otyr. Iаǵnı elimizde jalpy bilim berý pánderi boıynsha respýblıkalyq jáne halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı jobalar baı­qaýla­rynyń (ǵylymı jarystar) tizbesi, oryndaýshylar konkýrstary, kásiptik sheberlik kon­kýrstary jáne sporttyq jarystar tizi­mine «Meniń Otanym – Qazaqstan» týrıstik ekspedısııalardyń sle­ti qosylýǵa tıis. Ol aýdandyq, qala­lyq, oblystyq, eń sońynda respýb­lıkalyq kezeńge bólingeni jón.

Sondaı-aq áli kúnge qolda­nysta júr­gen Qazaqstan Respýb­lıkasy Mınıstrler Keńesiniń 1990 jylǵy 15 maýsymdaǵy №127-r «Balalardyń tamaqtaný normalary týraly» qaýlysynyń kúshin joımasa bolmaıdy deıdi mamandar. Onyń jańa nusqasynda «joryq kezinde, ekspedısııalarda jáne ekskýrsııalarda, týrıstik, qorǵanys-sporttyq lagerlerde, kategorııalyq jáne dárejelik týrıstik saıahattarda, palatkalyq saýyqtyrý, týrıs­tik lagerlerde balalardyń tamaq­ta­ný normalary qosylýy qajet.

Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2016 jylǵy 22 qańtarda shyq­qan №70 buıryǵynda mektepke deıingi, orta bilim berý uıym­daryn, sondaı-aq arnaıy bilim berý uıymdaryn jabdyqtaý nor­m­a­­lary bekitilgen. Biraq munda balalar týrızmi, sonyń ishin­de dala­lyq joryqtar taǵy da eske­ril­­meı qalǵan.

– Qajetti zattardyń tizimine jolqap­shyq, shatyr, uıyqtaıtyn qapshyq, týrıstik tósenish, ot jaǵatyn jabdyqtar, týrıstik ydystar jıyntyǵy, qutqarý keýdeshesi, qorǵanysh kaskasy, statı­kalyq arqandar, mýftaly karabınder, eskekti qaıyq pen velosıpedter qosylmaı balalar týrızmin damytý múmkin emes, – deıdi týrızm salasynyń ardageri, Oqý isiniń úzdigi, kezinde KSRO geografııalyq qoǵamynyń múshesi, halyqaralyq balalar men jasóspirimder týrızmi men ólketaný akademııasynyń múshesi bolǵan Maqsut Myrzaǵalıev.

Buǵan qosa elimizde sporttyq týrızm salasynda razrıadtar men ataq­tar berý, ol úshin arnaıy sport­­tyq joryqtar men tý­rıstik kóp­saıystar uıymdastyrý da týrızmdi nasıhattaý úshin mańyz­dy bolar edi.

Jalpy, el kóleminde alǵanda Batys Qazaqstan oblysynda bala­lar týrızmi­niń jaǵdaıy qanaǵat­tanarlyq ekenin, joǵa­ryda aıtyldy. Bul árıne, osy salada tabandy eńbek etip júrgen maman­dardyń arqasy.

Mysaly, oblystyń Aqjaıyq aýdanynda balalar týrızmi, jar­tasqa shyǵý saıysy jaqsy da­myǵan. Sońǵy jyldary aýdan ólke­taný salasy boıynsha da jaq­sy nátıjelerge jetip, oblysta aldyńǵy úshtikten túspeı keledi. Bul kórsetkishte Almaly aýyl okrýgindegi Atameken aýylynda «Jeruıyq» mýzeıin ustap otyrǵan qosymsha bilim berý pedagogi Jánibek Ábilpeıisovtiń de úlesi bar. Shákirtteri respýb­lı­kalyq, oblystyq saıystarda birneshe márte jeńimpaz bolǵan ustaz «Úzdik qosymsha bilim berý pedagogi 2024» jyl qorytyndysy boıynsha Gran-Prı ıegeri atanǵan. «Tourism Awards – 2024» jyl qorytyndysynda eki shákirti «Úzdik úıirme oqýshysy» atandy.

 – Ádette maǵan kólik pen onyń janarmaıy úshin, balalar­ǵa qajetti azyq-túlik úshin qara­jat beredi. О́ıtkeni men jazǵ­y ekspedısııanyń nátıjesinde jarys­tarǵa joba men slaıd da­ıyndap, oqý­shylarymdy qatys­tyryp, júlde alyp kele jatyrmyn. Al meniń áriptes­terim, qosymsha bilim berý pedagog­teri kóbine ekskýrsııalarǵa óz qarajatymen shyǵady, – deıdi Mahambet О́temisuly atyndaǵy orta mekteptiń qosymsha bi­lim berý pedagogi Jánibek Ábil­peıisov.

Sóz reti kelgende aıta ke­teıik, ja­qyn­da osy aýyldyń aýma­­ǵynan erte zaman­daǵy alyp múıiz­tumsyqtyń jiligi tabyl­ǵan edi ǵoı. Mine, oqýshylardyń jazǵy kanıkýlyn tıimdi paıdalaný, olardy ǵylymı jumysqa baý­lý ári týǵan ólkeniń tarıhy men tabıǵatty zertteýde ǵalymdarǵa kómektesý úshin ustaz jaqynda «Atameken aýyly aýma­ǵyn­daǵy kaınozoı faýnasynyń paleon­tologııalyq qaldyqtaryn izdes­tirý-zertteý» ekspedısııasyn jos­parlap qoıypty. Bul joryq­­­qa Oraldan M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıver­sı­tetiniń myqty mamandary Maqsot Berliǵojın men Jámılá Iаkýpova kelgeli jatyr eken.

Balalar týrızmin júıeli damytyp otyr­ǵan óńirdiń biri – Bórli aýdany. Jaqynda osy aýdan­nyń Býmakól aýylyndaǵy jas týrıs­ter stansasynyń jumysyn kózimizben kórip qaıttyq. 20 adamǵa arnalǵan ortalyqta oqý­shylar jatatyn, tamaq ishetin, túrli baǵyttaǵy joryqtar uıym­dastyratyn tolyq jaǵ­daı ja­salǵan. Mekeme basshysy Manas Joldyǵalıuly stansa jyl boıy ju­mys isteıtinin, aýdan mektepterinen iriktel­gen balalar kezeń-kezeńimen osy jer­ge kelip, ári demalyp, ári týrızm sa­lasynyń jańa daǵdylaryn úıre­ne­tinin jetkizdi. Tabıǵaty ásem aımaq­ta ornalasqan Býma­kól aýylynda bolashaqta oqýshy­lardyń jazǵy lageri ashylatyn bolsa, shekara shebindegi eldimekenniń ekinshi tynysy ashylyp, jergilikti halyq úshin de ońtaıly jaǵdaı týatyny sózsiz.

Degenmen Býmakóldegideı jaǵ­daı barlyq jerde joq. Qazaq­stan Prezıdenti óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda eli­mizde balalardyń 50 saýyqtyrý lagerin, oqýshylardyń shyǵarmashylyq jáne ıntellektýaldyq áleýetin damytatyn 100-den kem emes iri nysandardy salý josparyn jarııalaǵan. Osynyń ishinde balalar men jasóspirimderdiń respýb­lıkalyq týrızm jáne ólketaný ortalyǵy qurylsa, nur ústine nur bolar edi-aý. О́ıtkeni elimizde balalardy tý­rızm salasyna, ólke­taný isine tartý kórset­kishi joǵaryda aıtqanymyzdaı, óte tómen.

 – Onyń ústine qazirgi bar jas týrıster ortalyqtarynyń da jaǵ­daıy máz emes. Olardyń tek 17-si úlgi jobadaǵy ǵımaratta ornalasqan. 23 ortalyqtyń ǵı­ma­raty ózine saı emes, keıin beıim­­del­gen. 8 ǵımarat kúrdeli jón­deýdi qajet etedi, al ekeýi – apat jaǵdaıynda, – deıdi Aıbolat Qurymbaev.

Aıbolat ár óńirdegi balalar­dyń jazǵy demalys lagerleri Oral qala­syn­daǵy «Atameken» balalar men jas­óspirimder týrızmi jáne ólketaný ortalyǵy sekildi formaǵa kóship, jyl boıy jumys istegeni tıimdi dep sanaıdy. О́ıt­keni jazǵy lagerlerdiń kóbi tek úsh aı kanıkýl kezinde jumys istep, ózge ýaqytta qańyrap bos turady. «Jazǵy lager­ler­diń mate­rıaldyq-tehnıkalyq áleýetin jyl boıy paıdalanyp, sabaq ýaqytynda oqýshylar osy jerde týrızm men ólketaný baǵy­tynda túrli sharaǵa qatyssa, osy salaǵa tartylǵan balalardyń sanyn 52,5 myńǵa deıin jetkizýge bolar edi», deıdi maman.

«Búginde álemdik jalpy ónim­degi týrızmniń úlesi 9 paıyzdan asty. Iаǵnı pandemııaǵa deıingi deńgeıine qaıta keldi deýge bolady. Dúnıejúzindegi jumys oryndarynyń shamamen 10 pa­ıyzy týrızm salasyna tıesili. Árbir tórtinshi jumys orny osy salada ashylyp jatyr. Kórse­tiletin qyzmetter boıynsha álemdik eksporttyń 30 paıyzy, ınves­tısııanyń 7 paıyzy jáne salyq túsimderiniń 5 paıyzy týrızm arqyly túsedi. Elimizde týrızm­niń barlyq túrin damytýǵa mol múmkindik bar, ekologııalyq týrızmnen bastap bıznes týrızmine deıin damytýǵa bolady», degen edi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2024 jyldyń 13 maýsymynda ótken týrızmdi damytý jónindegi keńeste.

Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan, tarıhı jáne tabıǵı nysandary mol Batys Qazaqstan oblysynyń ózinde týrızm salasyn damytý máselesi áli de ózekti. Batys Qazaqstan oblysynyń kásipkerlik jáne ın­dýstrıaldyq-ınnovasııalyq damý basqarmasyna qarasty «Týrızm jáne syrtqy ekonomıka­lyq baılanystar» bóliminiń bıýdjeti birneshe jyldan beri bar bolǵany 16 mıllıon teńgeni qurap otyr. Al kórshiles Atyraý oblysynda 102 mıllıon teńgege týrıstik aqparat berý ortalyǵy ashylsa, Aqtóbe oblysynda da osyndaı ortalyq jumys isteıdi. Týrızmdi damytýǵa bólingen bıýdjet te áldeqaıda joǵary. Mańǵystaý ob­ly­synda arnaıy týrızm bas­qar­­masy, onyń quzyretinde arnaıy ortalyq bar, ol mekemeniń jyldyq bıýdjeti – 900 mıllıon teńge.

– Kórshi óńirlerdiń tájirı­besine qarap otyryp, bizdiń oblysta týrızmdi damytý jumysy jetkiliksiz ekenin baıqaımyz. Endi «Týrızm jáne syrtqy ekono­mıkalyq baılanystar» bólimi oblystyq dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasyna beriletinin estip jatyrmyz. Osy oraıda jańa basqarmada týrızmge jaýapty bólim ashyla ma, bólim­niń shtattyq birligi saqtala ma, bólimniń bıýdjeti ulǵaıa ma, ázirge belgi­siz. Qazirgi tańda Batys Qazaq­stan oblysy el boıynsha týrızm salasyna qarjy bólý jaǵynan eń sońǵy orynda. Eger óńirge týrıst tartýmen kásibı deńgeıde eshkim aınalyspasa, jańadan salynyp, jóndelip jatqan joldar men týrıstik nysandardyń esh máni bolmaıdy, – deıdi Aıbolat Qurymbaev.

P.S. Degenmen taǵy da qaıtalap aıtamyz, tulǵanyń boıynda týrıstik mádenıet, saıahattaý daǵdysy bala kezden, mektep partasynan qalyptasýǵa tıis. Bul tárbıe týǵan ólkeni taný, otansúıgishtik uǵymdarmen qatar júrýi kerek. Munyń bári bir kezderi bolǵan edi. Sol dástúrdiń tozyǵyn qaldyryp, ozyǵyn jańǵyrtsaq, Memleket basshysy aıtqan týrızm salasyn damytýdyń irgetasy berik qalanar edi.

Batys Qazaqstan oblysy