TAǴDYR JELI

– Osy shaldyń nervisiniń myqtysy-aı!.. Uıqysyn qımaǵan ol kózin tas jumǵan qalpy ekinshi búıirine aýnap tústi. Taqyr qara asfaltti tyrnalaǵan sypyrtqy­nyń qyryly qulaqqa tym jaǵymsyz shalynǵan. Shashaqty úpelek basy ábden mújilip jelingen moqal shı sypyrǵysh damylsyz “qyr-qyrlap” jer syzǵylaıdy. Tula boıyńdy titirentip, quıqa-te­rińdi sypyryp jatqandaı. Qyrǵysh sypyrt­qy­nyń túrpideı sezilgen shyqyr-shyqyry jelke­si­niń tusynan ketseıshi. Júıkeńdi jonyp jiberer­deı egeleıdi. Uıqyly-oıaý kózin saqtyqpen syǵyraıta ashyp, terezege úńilgen. Kirpikterine ilingen tátti uıqysyn ushyryp almaıyn degen keıipte. Basyn kótermedi. Tún túndigin kótergen bozǵyl sáýle qa­ra­kóleńke bólme ishin endi ǵana aralaı bastapty. Alań-kúleń. Túnimen dóńbekshitken qapyryq seıilgendeı me, qalaı?! Tumshalanǵan áınektiń jelkózinen bolar-bolmas lekigen tańǵy samal shilter perdeni baıaý qozǵaıdy. Dir-dir etedi. “– Tań alageýimnen jer tyrnalap tynym berseıshi. Jyly tóseginen sý shyqqandaı. O nesi eken? Jurt qalyń uıqyǵa bas qoıǵan mezetti kút­kendeı-aq, qaqshańdap turyp alady. О́zgelermen sanasý oıyna kirip-shyqsaıshy. Kózin tyrnap ashqan bette daǵdyly kásibine qulshyna kirisedi-aı. Keshe de, búgin de, erteń de osy… Úırenshikti ádetinen jańylmaıdy da. Álgi sút satatyn Aısha apaıdyń “Japalaq shal” deıtini beker emes. Im-m… Jaı emes-aý. Qulaǵy túrik o kempiriń birdeńeni bilip aıtatyn shyǵar…” Muratbek ózinen-ózi myrs etti. Sybyrlaǵany estiler múlgigen tynyshtyq. “Jata tursam ba?” degen oıynyń áp-sátte álem-tapyryǵyn shy­ǵar­ǵan tanys ún terezeniń túbinen estilgen. Ornynan qalaı atyp túregelgenin de bilgen joq. Emeksigen kúıi shilterli perdeni ýystaı ustap, bir shetine syrǵytyp, bozamyq syrtqa súzile qarady. Jul­dyz­syz tún qarańǵylyǵy sibirleı seıilip, qaraqoshqyl buıra-buıra bulttar aqquıryqtanyp keledi eken. О́kshesin kótere ilgeri umsynsa da eshteńeni baıqamaǵan. Úı irgesinen sozyla tar­tyl­ǵan qara bazardyń irkes-tirkes, oıqysh-uıqysh, aryq sıyrdyń qabyrǵasyndaı yrsıǵan qorshaýy kózge tym zoraıyp, tym qaraýytyp shalynǵan-dy. Onyń zer salyp baqylaǵanyn kútkendeı kóz ushynda buldyrańdaǵan bazar qaqpasynyń ushar tóbesindegi syǵyraıǵan jalǵyz jaryq jalp ete sóndi. О́zderi kórinbese de tanys daýystar ap-anyq jańǵyryp tur. Bazar aýlasyn sypyrýshy Denıs shal men álginde esine alǵan sút satýshy Aısha kempirdiń týra ózi. – Izdirástı Jeńis, – degen áıeldiń qarlyńqy úni men jerge sylq etkizip qoıa salǵan ydystarynyń syńǵyry jarysa shyqty. – Dobroe ýtro! – Sálemin óz tilinde bildirgen tóbesiniń tesigi bar Denıs shal mán-jaı suraı bas­tady. – Búgin ózińiz uıyqtamaǵannan saýmy­syz? Áli erte emes pe. Men bolsam… jurttyń aıaǵy kóbeımeı turǵanda kákir-shúkirdi sypyryp, ta­zalap tastaıyn degenim de. Temekiniń tuqyly­nan-aq kóz ashpaı qoıdym. Kóringen jerge laq­tyra salady, qoqys salǵysh jáshikter turǵanda. Itsilikpemdi shyǵaryp, ábigerge túsirip… Sypyrǵyshqa da ilinbeıdi. О́stip, mine, tyrnalap júrgenim… – Áı, Jeńis-aý, meniń de sol óziń syqyldy erte qamdanǵan túrim ǵoı. Kún qyzyp ketpeı sútimdi sata alsam. Keshe jarty shelekteıin tekke rásýa ǵyp iritip aldym emes pe! Onyń ústine álgiler maza bermeıdi-aý tyqaqtap… О́z qolyńmen ustatpasań, qas pen kózdiń arasynda azynaýlaq tıyn-tebenińdi jymqyryp, aýzy-basyńdy jurdaı qylady. О́ńkeı uıatsyzdar. Rekitter deı me, baýkespeler deı me kim bilgen obyrlardy… Tekeli jaqtan ba, joq álde Taldyqorǵannan ba? Tapa-tal­túste sap ete túskenin, shirkinderdiń?! Bu tóńi­rektiń júgirmekterine uqsamaıtyn sııaqty ózderi… Aıshanyń áýeninen bar jaıdy uǵa qoıǵan Denıs shal: – Iá, reket deıdi ǵoı. – Sambyr-sambyr sóziniń sońyn kúbirge kóshirgendeı me, álde túıdek-túıdek jótkiringennen be onyń daýsy úzilińkirep shyqqan. – Járkenttiń kázzaptary kórinedi, bilgishterdiń aıtýynsha shekaradaǵy ke­den­di ashsa alaqanynda, jumsa jumyryǵynda us­tap turypty-mys. So-n-aý-ý jer túbinen Astana­dan arnaıy shaqyrtylǵan qarýly top ustaǵan­daryn ustap, qashqandaryn qýyp izderine sham alyp túskenge uqsaıdy. Bizdi torýyldaǵan tobyr­dyń atamany Dabyr degen qyzylkóz baýkespe – naq ózi kórinedi. Úsh ret sottalǵan deı me?! Búkil nókerlerin ash qasqyrsha sońynan shubyrtyp júrgenin kórmeısiń be? Tek júrse jaqsy. Janap ketken jerin zar qaqsatyp… Eń aqyry shekken shylymdaryn, shaqqan shemishkelerin qalaı bolsa, solaı shashyp tastaıtynyn qaıtersiń. Erteden qara keshke sheıin quıryq basýǵa da mursham joq. Bora-boram shyǵyp jer tyrnalaımyn… – E-e… Ne dersiń bul óńkeı ospadarlarǵa. Aıt­qan sóziń shyǵyn. Áıtpese… El ústinen kún kórgen qanipezerler saqalyńdy syılasa óstı me?! Tóbeńnen bir qoıyp jer jastandyrýdan da taıynbas, sirá. О́zderinen bizdiń aýdannyń milı­sa­lary da jasqanatyn tárizdi. Alshańdatyp-aq qoıdy emes pe. Járaıdy, Jeńis. Men jyljıyn. Qı­nalasyń. Qoldan keler dármen qaısy?! Kónemiz de… – Basqa túsken soń bárine de tózýge týra keledi, – degen Denıs shal qolyndaǵy uzyn sapty tuqyl sypyrtqyny sonadaıǵa laqtyryp tastady da, jylandaı shubatyla buratylǵan rezińke sorappen tóńiregine shuryldatyp sý sebe bastady. Ilki sát meńireý tynyshtyq qaıta tuna qaldy. *  *  * Muratbektiń birazdan beri kúnnen buryn oıanýy shyǵar. Yqylasy qanshalyqty aýǵanymen uıqydan maza ketkenin ishi qurǵyr sezetindeı. Tápishkesin aıaǵynyń basyna suǵa salyp, sholaq jeń juqa jeıdesin ıyǵyna ilgen boıy aýlaǵa shyq­ty. Tabaldyryqta alańsyz kósilip jatqan Joldaıaq esiktiń tıegi aǵytylar-aǵytylmastan mar­ǵaý yńyrsyp, quıryǵyn bulǵańdata aıaǵyna oralǵan. – Ket! Ket ári Joldaıaq! Joǵal deımin saǵan… Ústine erkeleı asyla túsken ıtiniń basynan sıpalaı, qolynyń qarymen qaqpaqyldaǵan. Iesiniń kóńil kúıin qas-qabaǵynan sezetin sabalaq qos qulaǵyn jymyraıtyp oqshaýyraq jylystaı berdi. Keshe qyzyl ińirde irgedegi maldy aýylǵa ketken kelinshegi men ulynyń sońynan búlkildeı iles­ken sekildi edi. Jandosynyń “Joldaıaq! Ká… ká… Joldaıaq! Júr, káni… Bizben birge…” dep jatqany qaıda? “Tekten-tek áýreleme. Bári-bir qaıtyp ketedi”. Oǵan kóndi me shińkildep. Kish­kentaı dosynyń kóńilin qaldyrǵysy kelmegen Joldaıaq artyna jaltaqtaı-jaltaqtaı sońdary­nan jorta jónelgen-di. Endi mine… Túndeletip keri oralǵan ǵoı. Aqyldy ózi. Meniń munda jal­ǵyz júrgenimdi sezedi-aý, shamasy. Tańǵy shymyr aýany keýdesin kere jutqan ol qol-aıaǵyn erbeńdetip boı jazǵansydy. Mańaıyna alaq-julaq janar júgirtip, áldeneni tintkileı izdegen keıipte sharbaqtyń irgesinde úıme-júıme bop jatqan temir-tersektiń astynan saldyratyp ap-aýyr birdeńeni qınala sýyra bastaǵan. Shombal shoqparbas, ortasy býyltyq zildeı gantel men qos qoldap áreń jyljytqan shóń­kedeı qara tas gırdi myqshyńdap júrip ońasharaq alyp shyqty. Múlgigen aǵashtardyń ara-arasynan úrikken qanattylardyń jalqaý shyryly estildi. Tus-tustan jamyraı qosylǵan sybyr-kúbir “uıqymyzdan oıattyń ǵoı” deıtindeı. Artynsha pyshaq keskendeı sap tyıylǵan. Muratbek bileginiń bultıǵan-bultıǵan bulshyq etterin búgip-ja­zyp oınaqshytyp, saýsaqtarynyń ushtaryn batyra baıqastap, eki ganteldi qos qolymen birdeı basynan asyra kóterip, belin jaza shıyr­shyq ata shalqaıyńqyrap baryp, ile sozyla eńkeıiń­kirep jerge tıer-tımes jetkizbeı qaıta joǵary serpidi. Ol bul kórinisti áldeneshe márte qaıtalaǵan. Áýelgideı emes, ekpini báseńsip, tynys alýy da aýyrlap, pyshyldaýy jıileı túsken. Kópten beri qoıyp ketken ónerine yntyǵa kirisken onyń búkil denesi lezde jipsip qoıa berdi. Bilekteriniń soıaýdaı-soıaýdaı kókshil tamyrlary qaraqoshqyldana bileýlenip shyǵa kelgen. Qos alaqanymen tershigen tósin shapaqtap, qolynyń qaryn sıpalady. Shym-shym shyrysh ter. Jelim­deı tutqyr. Sol kúıi jerden bir shymshym to­pyraq alyp alaqandaryn jýyp, ysqylap úrlep-úrlep jiberdi de “meni qashan kóteresiń” degendeı sonadaıda teńkıip jatqan shóńkedeı gırge umtyldy. Aldymen oń qolymen julqı kóterdi. “Bir, eki, bes… on…”. Jerge qoımastan ekinshi qoly­na yldym-jyldym aýystyrǵan shombal tas odan beter zilbatpan tartqan. Bir-eki márte qaı­talaýǵa shamasy kelmeı, sol jaq búıirine eńkeıe bere gırdi tabanynyń astyna tastaı saldy. Jer súze qısaıǵan zil tastyń býyltyq tut­qasyna aıaǵynyń basyn eminte suǵyp, entigin basyp biraz turdy. Sibirlegen tańnyń súle sýreti Balqashtyń jaǵasyndaǵy aýylyn qaz-qalpynda kóz aldyna kólbeńdetken-di. Ákesine erip alǵash ret aıdyn tórine shyqqany týra kúni keshegideı elesterin qaıtersiń. Boztorǵaı shyryldamastan “tur-tur­la­ǵan” kókesiniń sózi de qulaǵynyń túbinde aına-qatesiz jańǵyrady-aı. – Teńiz bozókpeni jaqtyrmaıdy, ulym! Týla­ǵan tolqyn tósinde súzeki tartyp, aý torý ońaı emes. Jaly kújireıgen, erteden qara keshke aqjal tolqyndarynan kóbik shashyp jatar shal­qardyń órinde tek júrekjutqandar ǵana qaltyl­damaı eńbek etse kerek. Ulym, taǵy da qaıtalap  eskertemin, teńiz mańdaıyńnan sıpamaıdy. Basy aınalyp, júregi loblyǵan talaı-talaı shıbut­tar­dy laqtyryp tastaǵanyn da kórgenbiz. Byljyra­maı, shırasańshy. Ana-ý-ý ózińdeı Dýmandy kórmeısiń be? Álgi… birgádir Bektibaıdyń Dýma­nyn aıtam… Qarǵadaı bop qysy-jazy muzdaı sýǵa jýynyp, temir-tersek kóterip… О́zi de shymyr, sharýasy da shymyr. Qos alaqany birdeı tilim-tilim bop úlkenderdiń sapynda júrgenine de ekinshi jaz. Seniń túriń mynaý – uıqydan ólgendeı. Kózińdi asha almaı, pyryldaısyń da jatasyń. Kán-i, tur! Tolqyndar oıanbaı, Quıǵannyń tusyna jetip alaıyq… Judyryqtaı júregi búlkildep qoıa bergen. О́ne-boıyn shymyrlatqan áldeqandaı lypylda­ǵan otty aǵys jan dúnıesin lezde sharpyp ótkenin ańǵardy. Aıaǵynyń tú-ý basynan lyqsı júgirgen ystyq tolqynnyń búktetilip-jazylyp joǵary timiskileı órlegeni ap-anyq bilinedi-aý. Balty­ryn, tizesin, sosyn qoldarynyń qaryn qýalaǵan qan júrisi – býyltyq búlkili zamatynda eki samaıyn qýsyra bal-bul janǵan betteriniń ushyn qaryǵandaı. Saǵynysh sazy bólekshe kúı keshir­gen. Qulaǵynyń túbine typ-tynyq momaqan tol­qyn­dardyń lebi, syńsyǵan sary qamys pen bal­qu­raqtyń sybdyry, teńiz kókeginiń sıqyrly suń­qyly úzdik-sozdyq talyp jetkendeı. Janarynyń aldyna Yrymtaı aǵasynyń qos búıiri qampıǵan kóne qara qaıyǵy sulbalanǵan. Syqylyqtaǵan sý syldyry tynymsyz eskek sholpylyn jetkizip jatqandaı. Á-ne, úlkendi-kishili, qısapsyz san jetpes ıir-ıir aqkóbik izge túsken qaıyqtardyń qarasy kóbeıe bastady. Qoǵaly-qorysty qalyń qamys qoltyǵynan tizbektele ilbigen olar asy­ǵys-úsigis batys jıekti jaǵalaı, kók munarlanǵan aıdyn tósine bet túzegen. Bulardyń izimen áýdem jerge sheıin ilesip kelgen brıgadır Bektibaıdyń qaıyǵy kilt solǵa qııastaı tartyp, Balyqtykóldi mańdaıǵa tiregen. Eki qolyn eskekten aıyrmaǵan Dýman dosy yrjalaqtap barady. Sol qalpy. Iаpyr-aý, adam zerdesiniń keremetin-aı deseńshi! Budan týra úsh-tórt jylǵy sýrettiń keskin-kelbeti setinep, sógilmesten kólbeńdeýin kórmeısiń be? Mıynyń qatpar-qatpar qaltarysynyń bir bu­ryshynda óshpesteı saqtalypty. Áıtpese… Teńiz tarlandarynyń qatarynda, alǵashynda naǵashy aǵasy Yrymtaıdyń qara qaıyǵynda súzeki tógip, aý toryǵany… Keıinirek kókesimen birge eki-úsh jaz balyqshy bolǵany kóz aldyna elestemes edi ǵoı. Sonda edi-aý erte eseıgen Dýmanǵa eliktep, myna shoqparbas zil temirlerdi jınap, kúni-túni jalyqpaı jattyǵa bastaǵany. Qora syrtyndaǵy syńsyǵan jýan qaraaǵashtyń qos dińiniń arasyna bilik ornyna qysta muz oıatyn súńgi lomdy beki­tip, áp-ádemi týrnık jasap alǵan-dy. Árıne, bu qylyǵyna Ekpindi kókesiniń ishi jylıtyn tárizdi. Dabyralap jetkizbese de áregidik “Báse, tolqynda týǵandar borkemik bozókpe bolmasa kerek” dep súısingenin óz qulaǵy da shalǵan. Ja­syratyn nesi bar, ondaıda ájeptáýir masattanyp qalatyn. О́stip masaırap júrgende kókesi úsh uıyqtasa túsine kir­megen áldeqandaı áńgimeniń ushyǵyn shyǵarǵan: – Balam, qaıyǵyńnyń basyn Jyńǵyldy­qaıyr­ǵa burshy, – dedi ákesi qalyń qoǵany qaq jaryp zýyldap kele jatqan Muratbekke yqyla­syn aıryqsha aýdara. Daýysy da kúndegideı emes. Tym jaıdary. – Kolhoz taraǵanǵa deıingi bizdiń ala jazdaıǵy mekenimiz osy Jyńǵyldyqaıyr edi ǵoı. O mańnan Baıseıittiń qumy da jaqsy kóri­nedi. Pronzanyń (nege ekeni belgisiz alaqandaı aýyldyń úlken-kishisi Frýnze aýylyn osylaı buzyp ataıdy) ókpe tusy. Sen bile qoımassyń, budan buryn bolmadyń-aý deımin. – Bilemin! Bolǵanmyn onda! Jalma-jan jaýap qatqan Muratbek qos eskekti uńǵysynan shyǵarmaǵan kúıi ushtaryn aıqastyra qaıyqtyń erneýine jatqyza súıedi. Tolqyn jalynda terbelgen qara qaıyq ekpinin tejep bir ornynda shaıqala bergen-di. – E…e… Tipten jaqsy, qulynshaǵym. Qaı kezde baryp júrsiń? Meniń esimde joq. – Shal bolaıyn degensiz ǵoı, shamasy?! Je­tin­shini bitirgen jazda ertip kelgenińizdi umytyp qalǵansyz ba? Aq ter, qara terimiz shyǵyp Jaqııa­nyń kólin jaǵalap, jaıaý-jalpylaı áreń jet­kenimiz áli esimde. Kóke, sonda aptap ystyqta qalyń qumnyń ishimen neǵyp júrdik. Kúni búginge sheıin túsinbeımin. – Anaý-ý bir jyldarǵy enepat tasqyn jer-kókti tutas jaılady emes pe. Máshıne túgili, tele­geı sýmen salt atpen júre almadyq qoı. Baıseıit­tiń túbindegi qaıyqtarymyzǵa jaıaýlap zorǵa iligýshi ek. Baǵanadan beri qaıyqtyń ortalyq beldeme taqtaıshasynda otyrǵan ákesi tabanynyń astynda jatqan uzyn syryqqa umsyna qol sozdy. Býyn-býyny táltirektegen ol ebedeısiz qımylyn ulyna sezdirgisi kelmegendeı, búksheńdeı júrelep baryp, zorǵa ilip alǵan syryǵyna súıene qaıyqtyń quıryq tumsyǵyna salmaq sala jaıǵasqan. Az-kem ún-túnsiz sý betine tunjyraı janar súzgen keıpine urlana kóz tastaǵan Muratbek kókesiniń shyn máninde qartaıyp qalǵanyn alǵash ańǵarǵan edi. Báz-baıaǵydaı qylshyldaǵan qalpynda kórinetin kókesiniń qazirgi sáttegi bir ýys turqy, eń aqyry syryqtaı boıynyń shógińkirep, eńkish tartqanyn da jańa kórip otyrǵandaı qula­zyǵan. Qalǵyp ketken oı­yn ákesiniń shýaqty úni buzdy. – Qaraǵym, Murat­bek! Selk ete túsken ol: – Kóke, ne deısiz? – dedi oqystan basyn kekjeń etkizip. – Iá. Biz shesheń ekeýi­miz kópten beri aqyl­dasyp, bir toqtamǵa keldik. Joǵaryǵa Taldy­qorǵan ba, Tekeli me?.. Joq, álde… Qa­ra­bulaq­tyń tóńiregine kóshsek dep uıǵardyq. Jasym bolsa ulǵaıdy, shesheńniń de jaıy belgili. Al sen bolsań eki alaqanyń ti­lim-tilim bop óstip júre bermeksiń be? Endigi jer­de qalanyń mańyn jaǵa­laǵan jón shyǵar. “Kóp­pen kórgen – uly toı”. Bizdiń jas kezimizdeı emes, qazir zaman keń ǵoı. Eńbek etem, qaraket etem degenge jol ashyq. Talaıyńa jazǵan nápa­qań­dy bóten bireý ákep aýzyńa salmaıdy. Tirlik jasap, erteńin oılaǵan adam dittegenine jetpeı qoımaıdy. Eń bastysy, sony bilgeısiń, balam. Senderdiń keleshekteriń alda. Ásirese, ana-ý qul­dyrańdaǵan qulynsha­ǵyń­nyń taǵdyryna alań­daýyń kerek. Jandosyń da jalǵyz bolmas. Alla-taǵala keń ǵoı, tek yqy­lasy túskeı! Kelin de úıge baılanbaı, qala tirshiligine beıimdelip keter. Jurt qusap, qol ustasyp bazarǵa shyqsańdar da… – О́ı-búý, kóke-aý, munyńyz qyzyq eken. Tanymaıtyn, bilmeıtin jat jerde bizdi qos qolyn shapaqtap, kim kútip tur deısiz? – dedi únemi úlkendershe baısal sóz saptaýǵa mashyqtanǵan Muratbek ákesiniń uzyn-sonar áńgimesiniń áý-jaıyn buzyp. – Naqty bireýdi saǵalamasa, bóten jer qıyn tımese de. Qazir bári qymbatshylyq. Bas­panasyz, úısiz-kúısiz qaıda sendelip júrmek­piz? Osy jaǵyn oıladyńyzdar ma? Álde, Almaty­nyń túbine kóship ketken Saıat pen Maksım aǵataıymdardaı qınalyp qalmaısyzdar ma? – O ne degeniń balam. Árıne, alǵashqyda eptep qınalarmyz. Mal ekesh mal da beımaǵlum óńirge birden jersinip ketpeıdi ǵoı. О́tkende shesheń Almatyǵa sheıin baryp, bárin de barlap qaıtqanǵa uqsaıdy. Boraldaıdyń tómengi tu­syn­da, ózimizdiń Taldyqorǵanǵa shyǵar kúre joldyń qııas shetindegi “12 dekabr” deıtin aýyldaǵy Maksım men Mákıranyń shaıly jaǵdaılaryn kórip, kóńili birlegendeı. Aty kim edi? Álgi óziń biletin kenjesi kelinshegimen qoldarynda kórinedi. Al Saıat pen Zeken de bala-shaǵalarymen birge Belbulaq aýylynda turady eken. Áýelde elge qaıtyp kelýge yńǵaısyzdanǵan. Ony nesine jasyrsyn. Búginde bárine kóndigip ketipti. Turmystary da, tirshilikteri de baraqat bilem. Tipten, myńǵyrtyp mal órgizip otyrǵan kórinedi. Biz de bir-birimizge delbesip, eńse kóterip keter­miz, qaraǵym. “Táýekel túbi – jel qaıyq” degendi atalarymyz bekerge aıtpasa kerek. Keneýsiz baıymasaq ta el qatarly, úlken ómirdiń aǵysyna óıtip-búıtip ilesermiz. Bizdi, Amanbala anań men býyn-býyny qaltyraǵan myna meni qaıtesiń. Qastaryńda ilbip júrip, eki-úsh sıyryńdy, onshaqty usaǵyńdy baǵyp bersek jarar. Qansha aıtqanmen ýaqyt óz quzyryn júrgizetin syqyldy. Sońǵy kezde buryn-sońdy esh baıqalmaǵan teńiz syrqatyna shaldyqtym ba dep qorqamyn. Aıdyn­ǵa órlesem boldy – basym aınalyp, kózim qaraýytatyndy shyǵardy. Ejelgi serigimdi, myna qara qaıyqty qımaǵanmen jan, shirkin, tátti eken. Aıdyń-kúnniń amanynda at emes, túıe emes, tolqyn jalynda qaıyqtan esim aýyp qulap, kóz aldyńda maıyp bolarmyn. Túri jaman bu jabys­qan páleniń. Búgin qaıyqtyń basyn Jyńǵyl­dy­qaıyrǵa tekke burǵyzyp otyrǵam joq. Ystyq mekendi óz kózimmen bir sholyp ótsem degenim emes pe. Endi qaıtyp ákeń teńizge shyǵa qoımas. Al erteń Aqtaqyrdaǵy aýyl zıratyna baryp táý etip, arýaqtarǵa duǵa oqyp qaıtqanymyz jón. Eshkimge salmaq salmaı-aq, álgi dyryldaǵyń – úsh aıaǵyńmen birdeńe ǵyp aparyp kelersiń. – Jaraıdy. Kóp alańdamańyz. Áke aýanyn sózinen, kúpti kóńilin qabaǵynan uqqan ol odan ári qazbalap eshteńe suramady. …Tilektes, nıettes jaqyn jegjat-juraǵat pen kórshi-qolańnyń basyn qosyp, bir sháýgim shaıyn berip, jón-joralǵysyn jasaǵan Ekpindi balyqshy uzamaı aýyl-aýmaǵymen, baýyr basqan teńizimen qoshtasyp, órge – Úshtóbeden joǵary, Tal­dyqorǵan asyp, Tekeliniń tóńiregine kóship ketti. *  *  * Mine, sodan beri de tórt-bes jyldyń zyryl­dap óte shyqqanyn baıqamapty-aý. Alǵashqydaı emes, bárine de moıynsynyp, kóndigip ketkendeı. Tekeliniń túbindegi aýylǵa áke-sheshesin jaıǵastyrǵan Muratbek Qarabulaqtan shaǵyn ǵana aýlasy bar eki bólmeli úı alǵan. Aıtpaqshy, sý tegin. Qudaıyna qaraǵan pendeniń jolyqqanyn kórmeısiz be? Germanııaǵa kóship bara jatqan jalǵyzilikti nemis kempiri bosqa berip ketken. “Búkil ǵumyrym ótken ystyq uıam. Saýdalap, paıda tappaı-aq qoıaıyn. Mektep te, bazar da jaqyn, irgede. Minekı, qol sozymda, tıip tur. Bıyl kúzde ulyń birinshige baratyn bolsa, qınalmasyn. Al, óziń myna buryshtaǵy bazardan eptep-septep jurt qatarly kúnińdi kórersiń. Bárinen buryn meni aıtsańshy, aldym bulyńǵyr. Súıegim týǵan jerimde qalsyn degen tilek te. Ekinshi otanymdaı baýyr basqan oshaǵymdy, ormanymdy tastap ketý – qıyn-aq. Úırene almasam, qaıtyp oralarmyn. Aqshańnyń da, pulyńnyń da qajeti joq, qaraǵym. Otyra ber alańsyz…” Bul jaryq dúnıede jaqsy adamdar kóp-aý. Eline, Germanııaǵa ruqsat etetin qujattaryn rettep, kezek kútken Emma shesheı kósher-kóshpesten Muratbekti otbasymen úıine kirgizip alyp, bir bólmesin bosatyp bergen. “Áne-mine” dep eki aıǵa jýyq birge turǵan qaıyrymdy kempirdi týǵan ájesindeı Almatyǵa deıin shyǵaryp salyp, poıyzǵa qımaı-qımaı otyrǵyzǵany da kúni keshegideı. Kóziniń jasy burshaqtaǵan Emma kempirdiń aǵyl-tegil egilgeni de este. “Aınalaıyn, Muratbek! Jetpiske kelgenimde jetiskennen jelpildep júr deısiń be? Frank­fýrt­ta sarǵaıyp kútip otyrǵan ne áke-sheshem, ne týys-baýyrym da joq. Dám-tuzymyz jarasqan Qadyrbaı shalym men odan kórgen jalǵyz ulym Elýbaıym da Tekeliniń taýynda bir-bir tómpeshik bop damyldap jatyr. Topyraqtary torqa bolsyn! Meniń senen jalǵyz suraıtynym, qolyń tıgende ákeli-balaly sol beıbaqtardyń basyna baryp duǵa oqytqyzyp, qorshaý-morshaýyna kóz qıyǵyńdy salyp júrseń. Zaman buzyldy ma, joq álde adamdar buzyldy ma? Aıdaladaǵy zırattyń temir-tersegin urlap-jyrlap, arýaqtarǵa tynyshtyq bermeıtin boldy emes pe. О́ziń kórdiń ǵoı. Meniń qolymnan kelgeni – qyryq jyl serigim bolǵan qara shalym men bu fánıden tuldyrsyz erte ketken syńar tuıaǵymnyń bastaryn jurt qatarly qaraıttym. Endigi jerde solardyń qaraýylshysy bolmasań da, anda-sanda kóz tige júrgeısiń. О́tkende ózińe aıtyp em ǵoı. Osy ózimizdiń Qarabulaqtan kóship ketken aǵaıyndy Vagnerlerdi saǵalap bara jatyrmyn baıaǵy. “Esiń barda elińdi tap” deıdi emes pe qazaqtar. Alda-jalda jersine almasam, óz elim – óleń tósegime qaıtyp kelermin…Soqa basym, esh salmaq salmaı, seniń qolyńda tura beremin de…” Emma shesheı aman-esen eline jetisimen Muratbekke joldaǵy kórgen-bilgenin tizip, odan keıingi qalaı ornalasqanyn táptishtep hat jazyp jibergen. Júris-turysy, oıy men sóz saptaýyna deıin qazaq bop ketken keıýana bári-bárin aqtarypty. Ishinde túk qaldyrmaǵanǵa uqsaıdy. Tipti, az-kem qınalysyn da jasyrmaǵan. “…Qansha aıtqanmen bóten jurt. Turmystary táýir kóringenimen, dástúr-salttary bizdegiden góri bólekteý. Ony qoıshy kóndigip ketermin. Bárinen buryn til jaǵynan qınalyp júrmin. Sháldúr-shúldir. Ejelgi eski tanystarymmen, Qarabulaqtan kóship kelgenderdi aıtamyn, qazaqshany sapyryp júrip jatyrmyn. Eldiń jańalyǵyn, kórshi-qolańnyń amandyǵyn aıtyp hat jazyp tur. Jaraı ma? Múmkin, keler jazda kelin ekeýiń Jandosty ertip kelip qaıtarsyń. Eldi saǵynǵannan soń, jazyp jatqanym ǵoı. Ýaqyt kórseter. Ázirge aman-saý bolyńdar…” Eki-úsh aı aralatyp kelip turatyn nemis kempirdiń osy saryndas hatyna Muratbek te der kezinde jaýap jazyp, keshiktirmeı joldap júrdi. Áýelde úzilmegen hat-habar kele-kele sıreksigen. Nege? Kómeıine tyǵylǵan saýaldyń jaýabyn taba almaı dal. Únin qumyqtyryp tunshyqtyrǵan sekem oıdy syrtqa shyǵarǵysy joq. “Kim biledi? Múmkin jat jerde qusadan, saǵynyshtan qısaıyp qalǵan shyǵar. Joq, álde… tósek tartyp jatyp qaldy ma, eken? Iá, solaı…solaı…”. Basyna kelgen san-sapalaq oılardyń qamaýynan áreń qutylǵan Muratbek eńsesin óıtip-búıtip tiktegendeı. Úlbiregen úmiti de úzilmegen. “Aman-esen bolsaq, aldaǵy jazda Emma ájemdi ózim izdep baramyn…”  Anda-sanda janyn shyrmaǵan kúlmiji túıtkilderden osylaısha arylatyn Muratbektiń azat basy joq jerden shatylǵany. *  *  * – Oıbaı, taǵy da qaǵyp ketti! – Án-e-e… Urlap barady… – Milısa-milısa! – Dereý habarlańdar. Shaqyrsańdarshy tezdetip. – Qoldaryń syńǵyr, qoldaryń synsyn! – Qarańdarshy, meni de úptep ketti ǵoı, mynalar. – Oıpyr-aı! Ne deıin… Qarǵys atsyn!.. – Kóktemeı solǵyr, óńkeı kók satqaq. – Shesheleriń bolsa, men baıǵustaı ańyratsyn. – Álgi milısasy qurǵyr qaıda júr? – Bularǵa ózi tyıym bola ma?! Azan-qazan qarǵadaı shýlaǵan jurt aıadaı bazardy basyna kótergen. Ý-dý, aıǵaı-shý… Ańyraǵan áıelder, jylaǵan balalar… Qumyrsqanyń ıleýindeı qujynaǵan eldi áp-sátte ala taıdaı dúrliktirip, eńiretken búlikshilerdiń birde-biri qolǵa túspeı, boı tasalap úlgergen. Shyńtýaıtyna kelgende beıbastaq qaraqshylardy ustap alýǵa myna kirpideı jıyrylǵandardyń eshqaısysynyń júregi daýalamaǵan. Zárezap bolǵan bazarshylar shetinen qoıanjúrek bop ketkenge uqsaıdy. Tizeleri qalt-qult, daýystary dir-dir… “О́zderiniń qulashtaı qanjarlary bar eken. Qynynan sýyryp alǵanda júregim tas tóbeme shyqty. Álgi shpanasynyń, Dabyrdyń eki birdeı tapanshasy bar kórinedi. Birin janqaltasynan tastamasa, ekinshisin beline baılap apty. Atymdy atap, únińdi shyǵarǵan boıda-aq jaıratamyn dep qorqytady…”. Kúnkóristiń, bala-shaǵanyń qamymen tań atyryp, kún batyrǵan bazarshylardyń dármensiz áreketine kúıip-pisken Muratbektiń de júni jyǵylyp qalǵandaı. Qula dúzde bula ósken ol áýelde eki-úsh márte qorazdanyp shyǵa kelgeni bar. Jón-josyǵyn aıtqysy kep, satyp otyrǵan kór-jerin ashyq-shashyq tastaı salyp, júgensiz tentekterdi ońashaǵa shaqyrǵan. Tildesermiz, túsinisermiz degen beımaral oıynyń shylparasy shyǵyp, bet-aýzy qan josa bop áreń qutylǵan-dy. Taıaq jep tynsa bir basqa. Moıny salbyrap, saly sýǵa túsip ornyna kelgende álgi satyp otyr­ǵan dúnıe-pulyn áldekimder jylan jalaǵandaı jymqyrypty. Bárinen buryn kishkentaı Jandosyna eki aıaqty velosıpedke jınap júrgen tıyn-tebenin sómkesimen kóterip ketipti. Kim? Álgi qyzylkózder me? Joq, álde… myna qara bazarda birge saýda-sattyq jasap júrgen “kórshileri” me? Shetinen surastyryp kórip edi. Bári de beıhabar. Iyqtaryn qıqań etkizgennen ózge eshteńe aıtsaıshy. Qaıta muny kinálaıtyn syqyldy. – Aýzyńdy ashyp beıqam júrgenińde ózińdi kóterip alyp ketpesin… Biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı. Úrkip ómir súrýge etteri de úırenip ketken. Áıtpese kúni-túni bazar torýyldap, kisi ústinen kún kórgen álgilerge betpe-bet júzdesken mezette jaq asha almaı, jylan arbaǵan balapandaı shyryldaıdy da qalady-aý. О́z oıyna ózi shyrmalǵan ol uzyn sákilerdiń qaltarystaryn tintkilep, áli de kúderin úzbegen. Kákir-shúkirmen tyǵyndalǵan qorjyn qaltasy shyǵa keletindeı. Basy meń-zeń. “Áı, ózim de aqymaqpyn ǵoı. Neshe aı ishpeı-jemeı jınaǵan aqshamdy nege ala shyǵyp em. Joq… Men búgin Jandosymdy qýantaıyn dedim emes pe? Velıkti zaryǵyp kútip júr. Á, á… Endi qaıttim?..”. – Eı, mámbet! Nege tyǵylasyń? Beri qara. Eshteńege túsinbegen ol jelke tusynan estilgen gújildek daýysqa jalt qarady. Eki ezýi eki qulaǵynda, týra qarsy aldynda Dabyr yrjalaqtap tur. Baýkespe rekettiń ózi. Qasynda uzyn sıraq, qaz moıyn qaraýyly. – Má, ala dorbań. Ishindegisin izdeme. Taǵy da toltyryp alasyń ǵoı. – Estidiń be, dúndik. Ekinshilaı bizge aýzyńdy ashýshy bolma. Jaraı ma? Chao! Jarysa sóılegen olar bógelmedi. Teris aınalǵan boıy qalyń nópirge súńgip joǵalǵan. Turǵan jerinde qaqqan qazyqtaı sileıip qalǵan Muratbek namystan órtenip, jerge kirip kete jazdady. Meńireý adamsha mańaıyna súzile janar júgirtti. Tili de baılanyp qalǵandaı. – Áı, aýyldan kelgen ańqaý balam-aı, bularmen beker baılanysasyń, – dedi janyndaǵy kórshisi, shulyq toqyp satatyn egde áıel. – Tapadaı tal túste búkil jurtty jaý shapqandaı zar qaqsatyp júrgen naǵyz qaraqshylar emes pe… Kempirdiń sózin tyńdamaǵan ol jalma-jan ilgeri umtyldy. Kúbir-kúbir: – Kórsetem bularǵa. Kimdi basyńǵysy keledi eken. Ádettegi azan-qazan bazar  onyń lepesin estirtpegen. *  *  * Quraq ushqan beti tórgi bólmede ilýli turǵan qos aýyz myltyǵyn qoltyǵyna jasyra-masyra keri oralǵan Muratbek qan bazardyń qaltarystaý bir buryshynda torýyldan túsken nápaqalaryn bólise almaı, tájikelesip turǵandarǵa jetip bardy. Kózi qansheńgeldengen tyrtyq ezý reketterdiń dókeıi Dabyrdyń sabalaq túkti keýdesine myltyq uńǵysyn qadaı bergen. – Áı, mámbet, qoı bul oıynyńdy! A-to, jaman bo-la-dy… – Má, saǵ-a-an mám-bet-t!.. Qumyrsqanyń ıleýindeı quj-quj qaınaǵan qara bazardy dúr silkindirgen myltyq daýysy gúrs etti. Jer-kókti ýysynda ustaǵan reket qanǵa oranyp, qulaǵan terekteı qalyń kópshiliktiń aldynda sulap jatty… Qylmystyń aty – qylmys, zańnyń aty – zań. Aýdandyq polısııa bólimine qos aýyzyn óz qolymen kóterip  barǵan Muratbekti temir torǵa qamap tastaǵan. Ile-shala onyń kinásiz ekenin ózderinshe dáleldeýge tyrysqan bazarshylar tik kóterilgen boıy mılısııa úıin qorshap aldy… О́z talaptaryn bildirdi… *  *  * …Kóp keshikpeı bolǵan sot kisi óltirgeni úshin Muratbekke segiz jyldy arqalatyp jiberdi. Túl­kibulań bátýasyz ómirdiń taban astynan qubylyp, taǵdyr jeliniń qalaı, qaı jaqtan soǵaryn kim bilgen? Biraq, ol eshteńege ókingen joq. Janat ELShIBEK