Transfertterdi aıqyndaýdyń ádistemesi ázirlenedi

«Jalpy sıpattaǵy trans­fert­terdi aıqyndaý jónindegi jańa tásilder» atty jıynǵa Májilis spıkeriniń orynbasary Danııa Espaeva tóraǵalyq etti. Oty­rysqa depýtattardan bólek, Pre­mer-mınıstrdiń orynbasary – Ult­tyq ekonomıka mınıstri, Joǵary aýdıtorlyq palata múshesi, beıindi mınıstrlikterdiń vıse-mınıstr­leri, oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalar ákimderiniń orynbasarlary qatysty.

Eske salsaq, kúzde Májilis alda­ǵy úsh jyldyq «Jalpy sıpat­taǵy transfertter týraly» jáne «Respýb­lıkalyq bıýdjet týraly» zańdardy qaraıdy. Bul qujattar osy jyldyń naýryz aıynda Prezıdent qol qoı­ǵan jańa Bıýdjet kodeksiniń normalary eskerile otyryp, daıyndalady. Al qazir Úkimet jalpy sıpat­ta­ǵy transfertterdi, ıaǵnı respýblıka­lyq bıýdjetten oblystyq bıýdjetterge jiberiletin sýbvensııalar­dy aıqyndaýdyń jańa ádistemesin ázirlep jatyr. Basqosýda D.Espaeva osy jańa tásilder bıýdjetara­lyq qatynastardy sheshýge, ózekti suraqtardy anyqtaýǵa qanshalyqty múmkindik beretinin túsiný mańyzdy ekenin aıtty. О́ıtkeni kemshilikter bolsa, Úkimet jańa sharalardy ázirlep úlgerýge tıis.

– Jergilikti bıýdjetterdiń kiris­teri keıingi 6 jylda 3 esege óske­nine qaramastan, respýblıkadan óńirlerge beriletin sýbvensııalar kólemi de artyp otyr. Mysaly, eger 2014 jyly sýbvensııalar kólemi 978 mlrd teńgeni qurasa, 2024 jyly 5,3 trln teńgege jetken. Iаǵnı 10 jyl ishinde 5 eseden asqan. Budan basqa, respýblıkalyq bıýdjetten áleýmettik nysandar salý sııaqty óńir­lerdiń ınfraqurylymyn qurý­ǵa jumsalatyn nysanaly damý trans­fertteri de bar. Degenmen óńirlerdi ınfraqurylym jáne kórsetile­tin qyzmettermen qamtamasyz etý deńgeıi ártúrli, ıaǵnı teńestirý bolmaı otyr, – dedi D.Espaeva.

Jergilikti bıýdjettiń qazirgi qar­qyny týraly keńinen Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Juman­ǵarın aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, búginde 20 óńirdiń 17-si sýbvensııalyq, ortalyqqa táýeldilik 49% deńgeıinde saqtalyp otyr.

Sondaı-aq ol keıingi birneshe jyl bıýdjet úshin daǵdarys jyldary bolǵanyna qaramastan, ıaǵnı 2020 jyldan bastap koronavırýs pandemııasy, geosaıası jaǵdaı jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jekelegen elderine qatysty sanksııalar engizýi bıýdjet kiristerine aıtarlyqtaı áser etkenimen, jer­gilikti bıýdjetter kirisiniń ósýi baıqalǵanyn málimdedi.

– Daǵdarys kezinde halyqqa jáne bızneske qoldaý kórsetildi. Atap aıtqanda, bıýdjettik sala jumys­kerleriniń jalaqysyn ulǵaıtý, bir­jolǵy járdemaqylardy tóleý, shaǵyn jáne orta bıznesti tekserýge moratorıı jáne basqa da sharalar. Osyǵan baılanysty daǵda­rys jyldary jergilikti bıýdjettiń kiristeri qysqarǵan joq, keıingi jyldary ekonomıkanyń damýy men ósýine serpin berdi. Jumys jalǵasyp 2026 jyldan bastap jańa bıýdjet kodeksinde jyl saıyn qo­symsha 100 mlrd teńgeden asa so­maǵa kiris berý kózdelgen. Odan bólek, jańa Bıýdjet kodeksinde kiristerdiń nysanaly baǵyty bar «Arnaıy túsimder» degen jańa sanat kózdelgen. Jergilikti bıýdjettiń osy sanatyna qoldanystaǵy kirister, sondaı-aq jańa kirister kiredi. Osylaısha, 2026 jyldan bastap turaqty kiristiń shamamen 40 paıyzy jergilikti bıýdjetke jınalady, – dedi S.Jumanǵarın.

Otyrysqa Qyzylorda jáne Ulytaý oblystarynyń ókilderi arnaıy kelip, jańa Bıýdjet kodeksiniń normalary qalaı iske asyrylyp jatqanyn, óńirdiń problemalary jáne olardy sheshý jónindegi kózqarastarymen bólisti.

– Jezqazǵan men Sátbaev qala­larynda jylý jelileriniń tozý deńgeıi 55%-dan asady. Odan bólek, osy qysta Sátbaev qalasynda qar qara tústi dep elimiz shýlady. Ondaǵy jylý qazandyǵynyń 86%-y tozǵan. Jelilerdi jańǵyrtý týraly tıisti ótinim Energetıka mınıstrligine engizildi. Osyndaı jyldap qorda­lan­ǵan problemalardyń saldarynan halyq kúıemen tynys alýda. Tozý deńgeıi joǵary mańyz­dy ınfraqurylymy bar óńirler úshin klımattyq jáne tehnıkalyq osaldyqty esepteýge qosý múmkin­digin qarastyrýdy suraımyz, – dedi Ulytaý oblysy ákiminiń orynbasary Jánibek Nópirov.

Talqylaý kezinde depýtattar saýal­daryn qoıdy. О́z kezeginde depý­tat Rınat Zaıytov álemdegi ekono­mıkalyq ahýal kúrdelene tús­ken sátte el ekonomıkasynyń ósimine ne áser etkenin surady.

– Baıandamańyzda jergilikti bıýd­jet kirisi daǵdarys jyldary óskenin aıtasyz. Biraq 2006 jyl­dar men qatelespesem, elde 12 donor­lyq aımaq boldy. 2019 jyly bul kór­setkish 4-ke tústi. Sol kezde donorlarǵa Almaty oblysy qosy­lýy yqtımal ekeni, 5-si paıda bolatyny aıtyldy. Alaıda 2023 jyly 3-ke biraq qysqardy. Sizdiń baıandamańyzben nege bul kórsetkish sáıkes kelmeı otyr? – dep surady depýtat.

S.Jumanǵarın pandemııa men geo­saıası ahýalǵa baılanysty jer­gilikti bıýdjettiń kirisi Ulttyq qor esebinen kóbeıgenin aıtty. Iаǵnı donorlar azaıǵanymen, óńirlerge qarajat kóptep bólingen. Bul oraıda Úkimet qor qarajatyn «aıamaı» jumsaǵan.

– Pandemııa kezinde bıýdjet shy­ǵystary 7-8 trln teńgege ósti. Nebári 2-3 jyldaǵy defısıt kólemi osyn­daı boldy. Iаǵnı defısıtti ósir­dik, so­dan keıin Ulttyq qordan qara­jat­ty aıamaı aldyq. 2020 jyldan bastap qordan alynatyn qaraja­ty 5 trln teńgeden túspedi. Kelesi jyldan bas­tap qordan nysanaly transfertter alynbaıdy, qor­dan qarajat alý zańmen shekteledi. Iаǵnı jyl saıyn alynatyn 3,2 trln teń­ge kóle­mindegi nysanaly transfert Ulttyq bankte qalady. Transfert­ter kólemi keıingi birneshe jylda nege sonshalyqty kóbeıip ketti? Sebebi pandemııa kezinde óńirlerde jar­ty jyl boıy eshteńe durys istemeı, ekonomıka toqtap qaldy. Sodan aza­mattardy qoldaý úshin barymyz­dy shashtyq. Sonymen qatar 2022 jyly keı salalarda aılyq ósti. Inflıasııa 22%-ǵa kóterilip, jala­qymen ındeksasııalandy. Buǵan qosa ınfraqurylymǵa da kóp qa­rajat berdik. Ekonomıkanyń damý bıýdjetine qansha qarajat salsań, IJО́ sonshalyqty ósedi. Qazir bıýdjettiń jaǵdaıy óte qıyn. Biz qazir bárin qoıyp, 1 trln teńgeni «Báıterektiń» kapıtalızasııasyna salyp jatyrmyz. «Báıterek» sol aqshany 8 trln-ǵa ósirip, zaımǵa aınaldyryp jatyr. Bul aqsha­nyń barlyǵy ekonomıkaǵa barady. Bu­laı jasamasa, ekonomıkalyq ósim bolmaıdy, – dedi Ulttyq ekonomı­ka mınıstri.

Osylaısha qyzý talqydan soń, depýtattar ár óńir basshylary­na kóbirek tabys tabýdyń jolyn izdeý kerek ekenin basa aıtty. Al otyrysty qorytyndylaǵan Máji­lis spıkeriniń orynbasary Danııa Espaeva Úkimet saǵatynda aıtyl­ǵan usynystar eskerilip, jalpy sıpattaǵy transfertterdi aıqyn­daý jónindegi jańa tásilder áli de pysyqtalatynyn jetkizdi.